HEIMIR ÞORLEIFSSON

SELTIRNINGABÓK

Mynd: Sigríður Gyða Sigurðardóttir - Nes við Seltjörn

SELTJARNARNES

1991 (endurútgefin sem rafbók 2014)

HEIMIR ÞORLEIFSSON

SELTIRNINGABÓK

Formáli

Ég er stundum spurður að því, hvort gott sé að búa á Seltjarnarnesi og oftast svara ég því játandi. Ef beðið er um rökstuðning fyrir þessu, gríp ég gjarnan til þess að segja, að á Nesinu finni ég vel til fortíðarinnar. Hér hafi frá landnámstíð verið búið og Nesið oft talið vera með bestu stöðum í landinu til búsetu. Í Seltirningabók vil ég reyna að kynna núverandi íbúum Seltjarnarness það fólk, sem áður bjó á þessum slóðum, rammann um lífshætti þess, jarðir og bústaði, atvinnuhætti og annað sýsl.

Á aldarafmæli hreppsnefndar Seltjarnarneshrepps árið 1975 var gerð samþykkt um að láta skrifa og gefa út sögu hreppsins. Það var svo 1978, sem Sigurgeir Sigurðsson bæjarstjóri bað mig um að vinna þetta verk. Síðan hef ég unnið við þetta í hjáverkum og nú birtist Seltirningabók, sem saman er sett úr sex efnisþáttum.

1. kafli: Hann fjallar að sjálfsögðu um hreppinn, hreppsnefndina og þau verkefni, sem hún hefur fengist við á hverjum tíma. Hér er sýnt í texta og með skýringamyndum, hvernig Seltjarnarneshreppur hinn forni hefur skroppið saman. Þá er greint frá upphafi þéttbýlis á ýmsum stöðum í hreppnum, en innan hinna fornu marka hans býr nú um helmingur íslensku þjóðarinnar.

2. kafli: Fjallað er um það landsvæði, sem núverandi kaupstaður er reistur á, þ.e. jarðirnar fornu á Framnesinu og það fólk, sem þar hefur búið. Myndir eru af síðustu bæjarhúsum á átta helstu jörðunum á Framnesinu og á nokkrum hjáleigum. Núverandi og framtíðar íbúar í kaupstaðnum eiga að geta áttað sig á, hvaða jörð hefur átt það land, sem hús þeirra er reist á og hvaða fólk hefur búið þar áður.

3. kafli: Seltirningar voru á síðari hluta 19. aldar í fararbroddi í útgerð opinna skipa og síðar í þilskipaútgerð. Fjallað er um þessa framtaksmenn og er frásögnin ekki takmörkuð við Framnesið eitt, Engey og Skildinganes koma einnig við sögu. En það komu ekki allir að landi og langur slysaannáll fylgir.

4. kafli: Mýrarhúsaskóli er einn elsti barnaskóli í landinu, stofnaður 1875, en þá var heimakennsla enn ríkjandi og skólar teljandi á fingrum. Fjallað er um skólann, nám, kennslu, húsnæði, skólastjóra og útibú, en þau komu á nýju þéttbýlisstöðunum, í Viðey, Skildinganesi og Kópavogi.

5. kafli: Framfarafélag Seltirninga starfaði á árunum 1883 til 1943, og þar varð vettvangur umræðu um hreppsmál og landsmál. Félagið stofnaði lestrarfélag 1885, sem síðar var breytt í bókasafn. Í kaflanum er fjallað um starfsemi þessa félags og stuttlega um yngri félög, sem starfað hafa á Nesinu.

6. kafli: Í Nesi við Seltjörn var kirkja í kaþólskum sið og allt til loka 18. aldar. Frá henni segir í síðasta kaflanum.

Reynt hefur verið að leita heimilda sem víðast í Seltirningabók og er ritheimilda getið í heimildaskrá. Auk þess hef ég leitað til ýmissa heimildarmanna um einstök atriði og til fjölmargra vegna öflunar mynda. Sérstaklega vil ég nefna þessa heimildarmenn: Karl Bergmann Guðmundsson, fyrrverandi forseta bæjarstjórnar, Pétur Sigurðsson í Hrólfsskála og Þuríði Helgadóttur skólastjórafrú. Þau hafa öll veitt mér upplýsingar, sem ég hefði ekki getað fengið annars staðar. Þá hef ég fengið nokkra fræðimenn eða kunnugt fólk til þess að lesa yfir einstaka kafla og gera við þá athugasemdir. Hörður Ágústsson las kaflann um Neskirkju, Lúðvík Kristjánsson kaflann um útgerðina, Jón Gíslason og Pétur Haraldsson ættfræðiefnið og Páll Guðmundsson og Ólöf H. Pétursdóttir skólakaflann. Þá hefur Guðlaugur R. Guðmundsson veitt ráð og lánað efni til þess að gera kort um skiptingu Seltjarnarneshrepps hina forna. Af þeim, sem útvegað hafa myndir, vil ég sérstaklega nefna Guðrúnu Jónsdóttur frá Nýjabæ, Gunnar Ólafs, Margréti Sigurðardóttur og Skúla Ólafs, sem öll hafa lánað mér fjölda mynda, sem ég hef getað valið úr. Öllum þeim, sem hér hafa verið nefndir og hinum, sem ég hef ekki nefnt en hafa verið mér hjálplegir við útvegun mynda, færi ég bestu þakkir fyrir ágætt samstarf.

Síðustu árin hef ég oft verið fenginn til þess í ýmsum félögum að fjalla um sögu Seltjarnarness og þá orðið var við áhuga Seltirninga á þessu verki. Og síðan hafa menn spurt, hvenær það kæmi út. Mér hefur reynst erfitt að svara þessu, en ég vona að tíminn hafi unnið með verkinu og það hafi heldur batnað með árunum, sem að því hefur verið unnið.

Eins og áður sagði, bað Sigurgeir bæjarstjóri mig árið 1978 að setja saman bók um Seltjarnarnes og ég vil í lokin þakka honum ágætt samstarf og sérstaklega fyrir það, að hann hefur aldrei rekið á eftir þessu verki en veitt því brautargengi í samræmi við það sem ég hef leitað eftir.

Við Skólabraut í Hrólfsskálalandi 7. október 1991.

Heimir Þorleifsson

Seltirningabók 1991 (endurútgefin sem rafbók 2014)

Útgefandi: Seltjarnarnesbær

Útgefandi: Seltjarnarnesbær.

Dreifing: Valhúsaútgáfan.

© Heimir Þorleifsson 1991.

Öll réttindi áskilin.

Bók þessa má ekki afrita með neinum hætti, svo sem ljósmyndun, prentun, hljóðritun eða á annan sambærilegan hátt, að hluta eða í heild án skriflegs leyfis höfundar og útgefenda.

Bókin er sett með Times letri á Macintoshtölvu og brotin um

í forritinu Quark Xpress.

Prentun: Prentsmiðjan Nes.

Bókband: Bókbandsstofan Flatey.

Pappír er Garda-matt brillante 115gr./m2 - Hvítlist.

Málverk framan á kápu er eftir Sigríði Gyðu Sigurðardóttur, en aftan á kápu eftir Jón Helgason biskup.

ISBN 9979-9067-6-6 (prentaða útgáfan)

Gerð rafbókar: Guðmundur Einarsson

Forrit: QuarkXpress og Sigil

Hreppurinn

Hreppur og kaupstaður

Byggð á Seltjarnarnesi er vafalaust frá þjóðveldisöld, en athafna manna í Seltjarnarneshreppi hinum forna er fyrst getið árið 1581. Hinn 15. nóvember það ár var gerð svokölluð Seltjerningasamþykkt. Hún fjallaði um tillag húsmanna og hjáleigumanna til hreppsþarfa. Segir í henni, að hreppstjórarnir í Seltjarnarneshreppi hafi komið saman í Reykjavík og rætt nauðsynjamál hreppsins. Þar hafi komið fram sú skoðun, að margir húsmenn og hjáleigumenn séu betur efnum búnir en bændur á lögbýlum. Því eigi hinir fyrrnefndu að leggja sitt af mörkum til hreppsins. Hreppstjórarnir í Seltjarnarneshreppi 1581 hétu Ólafur Jónsson, Þorvarður Þórólfsson lögréttumaður í Kjalarnesþingi, Ögmundur Ormsson, Björn Eiríksson, Rögnvaldur Loptsson og Jóakim Einarsson. Ekki er vitað, hvar þessir menn bjuggu í hreppnum. Seltjerningasamþykkt var síðan staðfest og samþykkt á Kópavogsþingi af Þórði lögmanni Guðmundssyni (Alþb. I, 445 ).

Þessi samþykkt er ekki bara merkileg fyrir það að vera fyrsta heimild okkar um Seltjarnarneshrepp hinn forna, hún er líka merkileg fyrir það að vera gerð í Reykjavík, sem þá var aðeins einstök jörð í hreppnum en átti eftir að verða þungamiðja þessa svæðis, þar sem nú býr nær helmingur þjóðarinnar. Kópavogur kemur svo til sögunnar við staðfestingu Seltjerningasamþykktar, en þar var þingstaður Seltjarnarneshrepps langt fram eftir 18. öld.

Seltjarnarneshreppur hinn forni.

Jarðir teknar úr Seltjarnarneshreppi:

1. Reykjavík 1786
2. Sel 1835
3. Hlíðarhús 1835
4. Arnarhóll 1835
5. Rauðará 1835
6. Kleppur 1894
7. Laugarnes 1894
8. Breiðholt 1923
9. Bústaðir 1923
10. Eiði 1923
11. Skildinganes 1932
12. Elliðavatn 1943
13. Hólmur 1943
14. Kópavogur 1948.

Stærð Seltjarnarneshrepps hins forna

Seltjarnarneshreppur hinn forni náði yfir allt Nesið, sem liggur á milli Kollafjarðar og Skerjafjarðar og allt til fjalla. Austasta jörðin var Kópavogur, en austan Kópavogslækjar tók við Arnarnes í Álftaneshreppi. Elliðaárnar mörkuðu skil við Mosfellssveit. Í Upphreppnum voru jarðirnar Hólmur, Elliðavatn, Vatnsendi, Breiðholt, Hvammkot, Digranes, Bústaðir og Kópavogur. Um miðbik hreppsins voru jarðirnar Kleppur og Laugarnes og átti hin síðarnefnda land yfir Nesið og allt í Fossvog. Laugarnesi fylgdu margar hjáleigur, enda jörðin kirkjustaður. Vestan Laugarness tók við land Rauðarár og síðan kom Arnarhóll. Þá kom Reykjavík eða Vík með mörgum hjáleigum. Vestan Víkur voru Hlíðarhús og Sel og tók þá við óbyggt svæði að Eiði. Norðan Skerjafjarðar var jörðin Skildinganes með mörgum hjáleigum og milli hennar og Lambastaða var óbyggt svæði. Á Framnesinu voru helstu jarðirnar Lambastaðir, Hrólfsskáli, Bakki, Nes með mjög mörgum hjáleigum, Bygggarður, Mýrarhús og Eiði. Eyjarnar Örfirisey og Engey voru í Seltjarnarneshreppi árið 1703 og Viðey bættist seinna við.

Reykjavík tekin úr hreppnum

Margar áðurnefndra jarða voru smám saman teknar undan Seltjarnarneshreppi og kom hluti jarðarinnar Reykjavíkur þar fyrst ásamt Arnarhóli og Örfirisey. Það var Rentukammerið í Kaupmannahöfn, sem fól Vigfúsi Þórarinssyni sýslumanni árið 1786 að láta mæla út svæði fyrir kaupstaðinn nýja. Hann gerði það ásamt Guðmundi Jónssyni hreppstjóra í Skildinganesi og Pétri Bárðarsyni vefara í Grjóta. Sá hluti af jörðinni Reykjavík, sem var vestan kvosarinnar lenti ekki innan kaupstaðarlóðarinnar. Þetta skipti þó kannski ekki miklu máli, því að Reykjavík (þ.e. jörðin) varð ekki sérstakt lögsagnarumdæmi fyrr en 1803 og hreppstjórar í Seltjarnarneshreppi fóru áfram með ýmis hreppsmál svo sem fátækramál á kaupstaðarsvæðinu fram til þess tíma. Landamörk og lögsaga Reykjavíkur fóru þannig ekki saman á árunum 1786-1803.

Landamörk milli jarða í Seltjarnarneshreppi hinum forna hafa síðar orðið að mörkum milli sveitarfélaga og má í því sambandi minna á mörk Reykjavíkur og núverandi Seltjarnarneskaupstaðar. Þau munu að verulegu leyti markast af landamerkjadómi, sem dæmdur var árið 1600 um mörk Víkur annars vegar og Eiðis og Lambastaða hins vegar. Það var Þórður lögmaður Guðmundsson, sem kvað upp þennan dóm eftir áreið með 6 kunnugum mönnum. Þar sagði: „að sá garður skal ráða sem liggur í Eiðstjarnar enda hinn eystri og svo með sunnanverðri tjörninni og vestur í grjótgarðinn sem liggur fyrir sunnan Lambastaði“ (Alþb. III, 198).

Reykjavík 1894m
Kaupstaðarland Reykjavíkur, sem tekið hafði verið af Seltjarnarneshreppi fyrir árið 1894.

Sameiginleg framfærslumál með Reykvíkingum

Eftir 1803 tekur við tímabil samvinnu yfirvalda í Reykjavík og hreppstjóra Seltjarnarneshrepps um fátækramál og stóð það til 1847. Fyrst var það bæjarfógeti í Reykjavík, sem fór með þessi mál fyrir bæjarbúa og hreppstjórar fyrir hreppinn, en frá 1822 var það nefnd, sem skipuð var af stiptamtmanni til þess að fara með fátækramál Reykjavíkurkaupstaðar og Seltjarnarneshrepps sameiginlega. Þetta var rökstutt með því, að fólk settist að í eða í námunda við kaupstaðinn til þess að fá þar atvinnu. Ef þessi atvinna brygðist þætti sanngjarnt, að kaupstaðarborgarar og hreppsbúar tæku sameiginlega á framfærsluvandanum. Það taldist líka til hlunninda í Reykjavík, að borgarar voru undanþegnir greiðsluskyldu í fátækrasjóð. Þar á móti kom hins vegar nokkurt framlag úr konungssjóði (Ómagar og utangarðsfólk, 24 o. áfr.).

Sep18$01ssnota
Nóta til fátækranefndarinnar í Reykjavík.

Í fyrstu fátækranefnd Reykjavíkur og Seltjarnarneshrepps voru Sigurður Thorgrimsen bæjarfógeti í Reykjavík, Árni Helgason dómkirkjuprestur, Magnús Magnússon hreppstjóri á Lambastöðum og tveir menn kosnir af borgurum Reykjavíkur. Þessi nefnd hefur í raun tekið nær öll verkefni frá hreppstjórum Seltirninga, því að hún átti að sjá um niðurjöfnun fátækraútsvara, deila niðursetningum niður á heimili og veita fátækrastyrk bjargþrota heimilum. Visst forræði var þannig tekið af hreppstjórunum, en sjálfsagt hafa þeir ekki tekið það nærri sér, ef kaupstaðarbúar hafa lagt nægilega af mörkum til framfærslunnar. Á það ber einnig að líta, að hreppsbúum fækkaði sífellt miðað við kaupstaðarbúa. Á svæðinu voru árið 1801 866 íbúar og af þeim bjuggu 307 í kaupstaðnum. Árið 1840 var heildartalan komin upp í 1.260 og þá bjuggu 890 í kaupstaðnum en 370 í hreppnum. Þá hafði reyndar orðið sú breyting, að jarðirnar Hlíðarhús, Sel, Arnarhóll og Rauðará voru að fullu komnar undir lögsagnarumdæmi Reykjavíkur, en það gerðist árið 1835.

Carl Emil Bardenfleth stiptamtmaður og fleiri töldu, að með breytingum á lögsagnarumdæmi Reykjavíkur frá 1835 væri ekki lengur ástæða til þess að hafa framfærslumál sameiginleg með Seltjarnarneshreppi. Þetta stafaði af því, að nú væru allir tómthúsmenn, sem atvinnu hefðu í bænum komnir inn fyrir mörk bæjarins. Nokkuð dróst þó, að úr aðskilnaði yrði og var málið lagt fyrir hinn svonefnda Embættismannanefndarfund árið 1839. Niðurstaða hans var sú, að skilja bæri að hrepp og kaupstað og í Tíðindum frá Nefndarfundinum er málið rakið mjög skilmerkilega:

Þangað til konungsúrskurður dags. 24. febr. 1835 rýmkaði takmörk Reykjavíkurbæjar umdæmis, náði bær þessi aðeins yfir jörðina Reykjavík, er konungur átti, og á lóð jarðar þessarar er bær þessi smátt og smátt bygður; en eptir því sem bærinn fór vaxandi, fóru menn meir og meir að byggja svokölluð tómthús á Hlíðarhúsa, Sels og Arnarhólsjarða lóð, liggjandi í Seltjarnarneshreppi; þeir sem hjer bjuggu, björguðust að mestu leyti við þá atvinnu, er kaupstaðurinn ljet þeim í tjé, enda gat bærinn í mörgu tilliti ekki heldur verið án tómthúsmannanna vinnukrapta. Nú gat ekki hjá því farið, að þessi mikli fjöldi, er margir hlutu að þiggja af sveit, mundi hafa borið Seltjarnarneshrepp ofurliði, ef hann, þegar þörf gerðist, hefði enn orðið að annast um alla þá, er urðu bjargarþrota. Það var því hæfilegt, að bærinn tæki þátt með hreppnum í þessari byrði, og þetta er undirrótin til, að bæði þessi umdæmi hafa hingað til verið í einu lagi. Þessi ástæða á sjer nú ekki lengur stað, er greindar jarðir eru lagðar til Reykjavíkurbæjar umdæmis með áðurgreindum konungsúrskurði. Vjer ætlum þess vegna, að nú sjeu gildar ástæður til aðskilnaðar að nýju.

Álitið er, að Bardenfleth hafi sjálfur orðað þessa niðurstöðu Embættismannanefndarfundarins 1839, en málið var þó ekki í höfn, því að bæjarstjórn Reykjavíkur lagðist á móti aðskilnaði. Ástæða þess var sú, að hún taldi, að framfærslubyrði mundi leggjast þungt á Reykvíkinga eftir skilnað, en Seltirningar slyppu betur. Liðu nú tvö ár eða til Embættismannanefndarfundar 1841. Hann ræddi málið ítarlega og skipaði í það sérstaka undirnefnd. Í henni sátu Hoppe stiptamtmaður, Stefán Gunnlaugsson bæjarfógeti og Árni Helgason, sem nú var orðinn stiptprófastur. Nefndin gerði tillögu um aðskilnað fátækramálanna og vildi skipta eignum fátækrasjóðsins í hlutfallinu 25 á móti 11 kaupstaðnum í hag.

Eftir að niðurstaða Embættismannanefndarfundarins lá fyrir, hefði mátt ætla, að stjórnin hraðaði málinu, en svo reyndist ekki. Það lá enn í láginni til 1845, en þá lagði stjórnin frumvarp til reglugerðar um stjórn bæjarmálefna Reykjavíkur fyrir endurreist Alþingi, og fól það í sér slit á sambandi kaupstaðarins og Seltjarnarneshrepps um fátækraframfærslu. Þetta stjórnarfrumvarp var samþykkt með nokkrum breytingum og síðar staðfest af konungi 27. nóvember 1846.

Skilnaður kaupstaðar og hrepps 1847

Endanlegur skilnaður Reykjavíkur og Seltjarnarneshrepps í framfærslumálum skyldi fara fram í fardögum 1847. Ekki var þó að fullu frá málum gengið fyrr en síðar á árinu og eftir marga fundi síðustu fátækranefndar kaupstaðarins og hreppsins. Í henni sátu Stefán Gunnlaugsson bæjarfógeti, Ásmundur Jónsson dómkirkjuprestur, Þórður Guðmundsson sýslumaður Gullbringusýslu, M.W. Biering kaupmaður, Sigurður Ingjaldsson í Hrólfsskála og Ásgeir Finnbogason á Lambastöðum. Sigurður og Ásgeir voru þá hreppstjórar Seltirninga. Auk þessara manna voru kallaðir til „5 dánumenn úr bænum og hreppnum“. Þeir voru kaupmennirnir Jón Markússon og Sveinbjörn Jacobsen fyrir bæinn og fyrir hreppinn Helgi G. Thordersen biskup, Þórður Sveinbjörnsson dómstjóri, sem bjó í Nesi og Pétur Guðmundsson bóndi í Engey. Á fundum þessara vísu manna var rætt um skiptingu eigna fátækrasjóðsins og ráðstöfun niðursetninga (Gerðabækur fátækranefndarinnar eru í Borgarskjalasafni).

Fátækrasjóður Reykjavíkurkaupstaðar og Seltjarnarneshrepps átti eina merkilega eign og það var hús við götu þá, sem síðar var nefnd Aðalstræti(16). Húsið var kennt við land- og bæjarfógetana sem bjuggu í því lengi, en „Hans Hátign konúngi vorum hefir allranáðugast þóknast að gefa Fátækranefndinni hér það hús“, eins og segir í bókun nefndarinnar frá 1831. Það var Krieger stiptamtmaður, sem átti hugmyndina að þessari gjöf, og var ætlunin, að húsið yrði fátækrahús eins og kallað var að erlendri fyrirmynd. Þar gæti fátækt fólk búið og stundað gagnlega iðju. Þessi hugmynd varð þó aldrei að veruleika og var húsið leigt til skólahalds fyrir börn betri borgara í Reykjavík. Barnaskóli Reykjavíkur var sem sagt hýstur í fátækrahúsinu 1831-1848.

Fátækranefnd Reykjavíkur og Seltjarnarness og dánumennirnir 5 gerðu skrá yfir eignir Fátækrasjóðsins og taldist þeim svo til, að þær næmu yfir 1.800 ríkisdölum. Af þessari fjárhæð var verðmæti fátækrahússins, sem er kallað „timburhús í Reykjavík með kálgarði og lóð“ nær tveir þriðju eða 1.200 ríkisdalir að mati nefndarinnar, þá komu eignir í konunglegum skuldabréfum, 400 ríkisdalir, árleg landskuld af jörðinni Kópavogi var metin á 264 rd og 56 sk og loks bæjarkofi í Grjótahverfi, 8 rd. Við þetta bættust svo inneignir hjá þurfabændum og voru eignir Fátækrasjóðsins við lokauppgjör hans alls um 2.600 ríkisdalir.

Til þess að ljúka skiptunum varð að selja fátækrahúsið og var ákveðið að bjóða Reykjavíkurbæ það til kaups á fyrrnefndu matsverði. Því hafnaði bæjarstjórnin og var þá ákveðið að selja húsið á uppboði, ef viðunandi tilboð fengist. Svo varð ekki, þar sem einn nefndarmanna, Ásgeir á Lambastöðum, átti hæsta boð, en það nam aðeins 1.155 ríkisdölum. Var honum þá boðið húsið á 1.200, en hann neitaði því. Lyktir urðu þær, að Jón Guðmundsson, síðar ritstjóri Þjóðólfs, keypti húsið fyrir uppsett verð og bjó þar lengi.

Nefndin komst að þeirri niðurstöðu að breyta skyldi örlítið því hlutfalli eigna og skuldbindinga, sem Embættismannanefndarfundurinn 1841 hafði gert ráð fyrir og hafa það 26 á móti 11. Þetta gilti t.d. um þá þurfamenn, sem fyrir aðskilnað höfðu áunnið sér sveitfesti í því „áður sameinaða sveitarfélagi“, en yrðu síðar teknir á framfæri. Skyldi þá Reykjavík og Seltjarnarnes borga framfærsluna í hlutfallinu 26:11. Sama gilti um skiptingu eignanna. Heildareignin nam 2.650 rdl og 12 sk. Fékk Reykjavík 1.862 rdl og 24 sk en Seltirningar 787 rdl og 84 sk. Inni í hlut hinna síðarnefndu var landskuldin af Kópavogi. Lokafundur nefndarinnar var haldinn 5. nóvember 1847 og lauk með því þessari merkilegu sameiningu sveitarfélaga á 19. öld um langviðamesta þátt sveitarmálefna á þeim tíma, þ.e. framfærslumálin.

Sep18$04mps
Fátækrahúsið“ við Aðalstræti (til hægri á myndinni).

Síðustu ár gömlu hreppstjóranna

Þessi tími er tími hinna síðustu hreppstjóra í gömlum stíl eða þangað til tími hinna fyrstu sveitarstjórnarlaga rann upp, en þau komu til sögunnar 1872. Enn var það svo, að sýslumaður skipaði tvo hreppstjóra í hverjum hreppi og þeir sáu um að jafna niður álögum á hreppsbúa þannig að nægilegt fé væri fyrir hendi til útgjaldanna. Gerður var árlegur jafnaðarreikningur frá fardögum til fardaga og var hinn fyrsti gerður eftir aðskilnaðinn frá Reykjavík fyrir fardagaárið 1847 til 1848. Hann var upp á tæplega 800 ríkisdali og var mjög hagstæður, því að í „inngjöldum“ svonefndum var eign upp á um 500 rd og þurfti því ekki að leggja á hátt aukaútsvar. Í útgjaldahlutanum var hæsti liðurinn framfærsla ómaga eins og við var að búast, en nam þó ekki hærri upphæð en rúmlega 200 ríkisdölum. Næststærsti útgjaldaliðurinn var að hafa yfirsetukonu og nam hann um 30 rd, þriðji liðurinn var svo smástyrkur til forsöngvarans við dómkirkjuna í Reykjavík, en hún var sóknarkirkja Seltirninga frá 1797. Yfirsetukonan og forsöngvarinn voru eiginlega einu launþegar hreppsins fram til þess, að Mýrarhúsaskóli kom í umsjón hreppsins.

Síðustu áratugina áður en kjörin hreppsnefnd kemur til sögu voru nokkuð tíð hreppstjóraskipti. Sést það best á því, að 13 menn gegndu þessu starfi á árunum 1847 til 1869. Var enginn nema Ásgeir Finnbogason á Lambastöðum lengur í þessu starfi en 4 ár.

Ekki verður þess oft vart, að hreppstjórar Seltirninga á þessum árum komi við sögu í þeim málum, sem mest eru rædd með þjóðinni, þ.e. þjóðfrelsismálunum og málum tengdum þeim. Svo virðist þó, sem Seltirningar hafi bærilega fylgst með þeim, því að árið 1857 voru 20 manns á Seltjarnarnesi áskrifendur að þjóðfrelsisblaðinu Þjóðólfi og taldist það gott hlutfall (Þjóðólfur, 6. ár).

Í Þjóðólfi hafa menn væntanlega getað fylgst vel með kláðamálinu, sem mjög átti hugi landsmanna á árunum í kringum 1860 og allir höfðu skoðun á, voru ýmist lækningamenn eða niðurskurðarmenn. Fór svo, að í hreppnum kom upp mál, þar sem við áttust hreppstjóri Seltirninga, sem væntanlega hefur verið niðurskurðarmaður og einn af forsprökkum lækningamanna. Þetta mál hófst með því, að Einar Einarsson, hreppstjóri í Ráðagerði, frétti af þremur ám með lömbum, sem fundist hefðu í Skildinganeslandi og voru taldar kláðasjúkar. Hann brá við skjótt, lét einangra kindurnar í Nauthól og síðan selja til slátrunar. Þetta kærði eigandinn, sem var enginn annar en Halldór Kr. Friðriksson latínuskólakennari og einn fremsti talsmaður lækningamanna. Þótti honum að vonum illt að vera sakaður um að eiga kláðakindur. Málið fór fyrir dómstóla og var dæmt í Landsyfirrétti 1868. Féll dómurinn Halldóri í vil og var hreppurinn dæmdur til að greiða Halldóri andvirði kindanna. Skyldu þær metnar til verðs á ný og varð úr þessu hið mesta málastapp, því að fjórir merkisbændur á Nesinu, Sigurður Ingjaldsson í Hrólfsskála, Ólafur Þórðarson og Páll Guðmundsson, báðir í Nesi og Brynjólfur Magnússon í Nýjabæ töldu þessar kindur verðlausar, þar sem þær hefðu verið kláðasjúkar, en það taldi Halldór, að aldrei hefði sannast.

Hreppsnefnd kemur til sögu 1875

Fyrstu sveitarstjórnarlög á Íslandi voru sett 1872 eins og áður sagði. Fyrsta hreppsnefnd Seltjarnarneshrepps var þó ekki valin fyrr en á hreppaskilaþingi í júní 1875. Hún kom síðan saman til fyrsta fundar síns 4. nóvember um haustið. Þetta var eins og lög gerðu ráð fyrir fimm manna hreppsnefnd, en auk þeirra var á fundinum Hallgrímur Sveinsson dómkirkjuprestur. Hann stýrði fundi í byrjun, enda var þessi fundur til þess að jafna niður útsvörum og sjá fyrir ómögum hreppsins, en sóknarprestur tók þátt í því að fornri venju. Í lok fundarins kaus hreppsnefndin sér síðan oddvita og var það Kristinn Magnússon, bóndi í Engey. Auk hans sátu í nefndinni tveir bændur af Framnesinu, Ólafur Guðmundsson í Mýrarhúsum og Ingjaldur Sigurðsson á Lambastöðum, einn úr Skildinganesi, Erlendur Guðmundsson og einn úr Upphreppnum, Ólafur Ólafsson á Vatnsenda. Allir hlutar hreppsins áttu því sína fulltrúa í fyrstu hreppsnefndinni. Var raunar nokkur munur á afstöðu manna til mála eftir búsetu. Framnesingar og íbúar eyjanna, Engeyjar og Viðeyjar, höfðu mestan áhuga á útgerðarmálum og sjósókn. Þeir stóðu fyrir ályktunum hreppsnefndarinnar um neta- og lóðalagnir, vita á Valhúsinu og sundmerki. Upphreppingar höfðu aftur á móti mestan áhuga á búnaðarmálum svo sem réttabyggingum, refaeyðingu og afréttum.

Hreppsnefndarfundir á Seltjarnarnesi voru lengi vel fáir á ári hverju og viðfangsefni þeirra voru ekki fjölbreytt. Haldinn var fundur í júní eftir hreppaskilaþing og annar í október. Á síðari fundinum var gengið frá fjárhagsáætlun og jafnað niður útsvörum.

Auk þessara tveggja funda voru e.t.v. haldnir tveir til þrír aðrir yfir árið. Fundarstaður var oftast á heimili oddvita, en stundum í þinghúsi og skólahúsi hreppsins. Fyrir kom, að fundað var í Reykjavík.

Ingjaldur á Lambastöðum, hreppsnefndarmaður 1875 - 1905.

Kristinn í Engey, fyrsti oddviti Seltjarnarneshrepps.

Útsvör og ómagar

Viðfangsefni hreppsnefndar voru sem vænta mátti flest einhvers konar peningamál. Nefndin gerði árlega áætlun um útgjöld hreppsins og jafnaði niður útsvörum til þess að mæta útgjöldunum. Alltaf voru einhverjir óánægðir með útsvarið sitt, oft mektarbændur og hreppsnefndarmenn. Þeir kærðu og nefndu um leið einhverja aðra, sem borguðu of lítið, því að lækkaði einhver í útsvari varð annar að hækka. Dæmi voru um, að menn kærðu útsvar til sýslunefndar. Helsti útgjaldaliður var framfærsla ómaga og til þess að spara var ómögum eins og útsvörunum jafnað niður á búendur. Allt fram yfir aldamót tíðkaðist það, að sveitarómagar væru látnir fara á milli heimila og áttu því í rauninni hvergi athvarf. Átakanlegt dæmi um slæma meðferð ómaga í hreppnum má finna árið 1900, en þá var á hreppsnefndarfundi tekið fyrir að ráðstafa ómaga einum (stúlku). Henni hafði verið jafnað niður á ýmsa bæi og borist hafði kvörtun yfir því, að meðferð á henni væri ekki sem skyldi. Var sagt, að á sumum bæjum í Upphreppnum hefði hún jafnvel verið látin hírast í „útikofum við heldur slæma hirðingu“. Hreppsnefndin ákvað, að gera ekki breytingu á högum ómagans en hafa nánara eftirlit með því, hvernig að henni yrði búið.

Í sambandi við með ómaga varð Seltjarnarneshreppur auðvitað að eiga samskipti við önnur hreppsfélög og þá gilti að vera nógu harður að koma sveitarlimunum af sér. Dæmi um þetta eru viðskipti við Gnúpverja 1885, en þá skrifaði hreppsnefndin kollegum sínum í Gnúpverjahreppi út af konu einni, sem búsett var eystra en sveitlæg á Seltjarnarnesi. Vildu Seltirningar, að konan yrði áfram í Gnúpverjahreppi og beina þessari spurningu til Gnúpverja:

Hvort hún ekki á þar velstandandi ættingja, sem vildu - þótt það ekki sjé lagaskylda - styrkja hana í hennar aldurdómi og þannig taka þátt í kjörum hennar og gjöra sjálfum sjer sóma. Vjer höfum heyrt að kona þessi sje af góðum ættum komin, af því að það er siður í vorri sveit, sem þykir kristilegur, góður og göfugur, að þeir sem þess eru umkomnir styrktu nákomna ættingja sína.

Tveimur árum seinna,1887, áttu Seltirningar skipti við Grímsnesinga út af manni, sem þar var sagður hafast við hjá bónda einum. Var maðurinn ófær til ferðalags, en sveitlægur var hann á Seltjarnarnesi. Grímsnesingar vildu, að Seltirningar greiddu fyrir undirhald þessa manns en þeir harðneituðu. „Álítum vjer að slíka flakkara eigi að reka á sinn hrepp hvar sem þeirra verður vart.”

Viti á Valhúsinu

Merkari mál en þrasið um ómagana voru þau sem snertu afskipti Seltirninga af siglingum við Nesið og inn til Reykjavíkur, en hreppsnefndin ásamt Framfarafélagi Seltirninga hafði töluverð afskipti af þeim málum. Upphaf þess var það, að nokkrir bændur í Reykjavík og á Seltjarnarnesi tóku sig saman um að koma upp ljóskeri á Valhúsinu til leiðbeiningar sjófarendum. Þessir menn voru Sigurður Ingjaldsson í Hrólfsskála, Ingjaldur Sigurðsson á Lambastöðum, Þórður Guðmundsson í Görðunum, Guðmundur Einarsson í Nesi og Ólafur Guðmundsson í Mýrarhúsum. Ljóskerið var sett upp árið 1883 og kostuðu bændurnir það fyrstu tvö árin, en bæjarfógeti í Reykjavík tók að sér að greiða kostnaðinn 1885. Ljósið á Valhúsinu var ekki á sjóleiðarbréfum í fyrstu og kvörtuðu útlendir sjófarendur yfir því, að þetta hefði nær valdið slysum. Landshöfðingi gaf því út auglýsingu um ljósið í Stjórnartíðindum 24. nóvember 1885 og var tilkynnt, að á því logaði á hverri nóttu frá 1. september til 30. apríl ár hvert. Með þessari auglýsingu var ljósið orðið almenningsmál og töldu Seltirningar, að landshöfðingi ætti að greiða kostnað við það. Þeir álitu það hins vegar bráðnauðsynlegt fyrir smærri báta frá Seltjarnarnesi og Reykjavík og því féllust þeir á að greiða hluta af kostnaði við að hafa ljósið. Hreppsnefndin skrifaði í janúar 1887 sýslumanni bréf og lofaði að greiða fjórðung kostnaðarins. Þó að þetta ljós væri ekki merkilegt, hjálpaði það eflaust mörgum við siglingu fyrir Gróttu. Það var enn til umræðu 1892, en þá var í hreppsnefnd rætt bréf frá Framfarafélaginu um að setja betra, „kúlumyndað“ ljósker á Valhúsið. Hreppsnefndin ákvað að skrifa bæjarstjórn Reykjavíkur og biðja hana að leggja peninga í nýtt ljósker í hlutfalli við fyrri framlög. Að líkindum hefur logað á þessu Valhúsaljósi fram um 1895, en þá var farið að huga að ljósi og síðan vita í Gróttu. Var sá viti reistur 1897.

Vörðurnar í Gróttu og Suðurnesi 1788.

Áður en ljóskerið kom til sögunnar, hafði orðið umræða um svokölluð sundmerki við Nesið, en það voru merki í landi til þess að sýna innsiglingu um sund. Árið 1881 skrifaði hreppsnefndin sýslumanni og taldi nauðsynlegt að koma upp sundmerkjum við fjórar siglingaleiðir og skyldu merkin vera lík Skólavörðunni. Þessar leiðir voru um Stofusund og átti að hlaðast á Valhúsi og við bæinn Bygggarð, um Grenálasund, sem var vestan við Akurey og lá inn í Selsvík, við Valahnúkasund og var jafnnauðsynlegt Seltirningum og Álftnesingum og loks til þess að merkja leiðina inn í Seltjörn, en þangað hleyptu stundum Reykvíkingar, sem ekki náðu fyrir Gróttu. Var það kallað „að fara í Tjörnina“. Svo virðist sem lítið hafi orðið úr þessum merkingum, en vera kann þó, að merkið í Suðurnesi við Valahnúkasund hafi verið endurreist á þessum árum, en það er eldra ásamt vörðu í Gróttu eða frá 18. öld. Svo mikið er þó víst, að hreppsnefnd Seltjarnarness taldi árið 1881, að þetta sund væri þá betur merkt Álftanesmegin.

Ólafur á Vatnsenda.

Brynjólfur í Engey, oddviti 1893-95.

Hagur hreppsbúa

Á fyrri hluta 19. aldar var hagur Seltirninga slæmur, en batnaði um miðja öldina eins og sjá má í kafla um sjósókn á Nesinu. Á því tímabili, sem hér um ræðir, 1875-1912, var fjárhagsafkoma Seltirninga auðvitað breytileg. Hún virðist hafa verið slæm um 1885, því að hreppsnefndin taldi, að þá hafi aðeins 15-20 af 60 búendum í hreppnum verið öruggir um framfæri fyrir sig og sína. Um aldamótin taldi nefndin, að eingöngu þeir, sem treystu sér til þess að vinna á þilskipum, gætu haft í sig og á. Þá hafði fiskur alveg horfið af grunnmiðum Seltirninga vegna ágangs breskra togara. Eftir 1880 var töluverð ásókn manna í það að setjast að í hreppnum sem þurrabúðarmenn, enda landþrengsli orðin mikil í landinu. Hreppsnefndin var afar treg að veita mönnum aðsetursleyfi.

Afskipti hreppsnefndar af menningarmálum voru lítil, ef undan er skilinn ágætur stuðningur hennar við skólahald í hreppnum. Þetta kann að stafa af því, að Framfarafélagið hélt uppi töluverðu menningarstarfi, t.d. rekstri bókasafns, kennslu fyrir unglinga o.fl. Raunar voru sömu mennirnir oft í forystu Framfarafélagsins og í hreppsnefnd.

Ef hreppurinn þurfti að láta vinna einhver verk, var það gjarnan falið einhverjum hreppsnefndarmanna. Svo var t.d. með vegalagningu, viðhald skólahúss o.fl. Eini starfsmaður hreppsins í fullu starfi fyrstu áratugina eftir 1875 var kennarinn við Mýrarhúsaskóla. Skólahaldari þar var hins vegar maður, sem fékk að búa í skólahúsinu gegn því, að sjá um upphitun, lýsingu og daglegt eftirlit.

Magnús Stephensen í Viðey, oddviti 1881-84.

Páll Stefánsson á Vatni.

Ólafur Stephensen í Skildinganesi.

Þorlákur Guðmundsson í Fífuhvammi.

Land Laugarness og Klepps.

Kleppur og Laugarnes tekin 1894

Við lok þessa tímabils hafði Seltjarnarneshreppur minnkað frá því sem var í upphafi þess, því að með lögum frá 23. febrúar 1894 voru tvær jarðir í hreppnum, Laugarnes og Kleppur, lagðar undir lögsagnarumdæmi Reykjavíkur. Þetta mál átti sér þann aðdraganda, að árið 1885 festi Reykjavíkurbær kaup á þessum jörðum til þess að stækka bæjarlandið. Var Laugarnes töluvert landmikil jörð og náði land hennar þvert yfir Nesið í botn Fossvogs. Með þessum ákvörðunum var yfirráðasvæði Seltjarnarneshrepps skipt í tvennt, sem auðvitað leiddi til margs konar óhagræðis og spillti samkennd manna í hreppnum. Það var því ekki að undra, þó að hreppsnefnd Seltjarnarneshrepps legðist gegn þessu landaafsali. Hún gat þó aðeins tafið málið en ekki stöðvað það. Lögin frá 1894 eru afarstutt og hljóða svo:

Jarðirnar Laugarnes og Kleppur í Seltjarnarneshreppi skulu lagðar undir lögsagnarumdæmi og bæjarfélag Reykjavíkur frá fardögum 1894 (Lagasafn 1945, 1141).

Eitt af verkefnum hreppsnefnda á þessum árum var leggja fram kjörskrár til Alþingis og má af þeim sjá, hversu margir voru svo efnum búnir í hreppnum að mega kjósa. Þetta var í fyrsta sinn gert árið 1880 og voru þá 30 bændur og 3 tómthúsmenn á kjörskrá. Næst var kosið 1886 og var þá nær sama tala kosningabærra manna eða 31 bóndi og Sigurður Sigurðsson kennari. Yfirleitt voru á þessum árum um 60 búendur í hreppnum og má því telja að um helmingur þeirra hafi verið svo vel efnum búinn að mega kjósa.

Jón í Melshúsum, oddviti 1912.

Úr ýmsum áttum

Hreppsnefnd Seltjarnarneshrepps fékk auðvitað á þessum áratugum til meðferðar ýmis sérkennileg mál og verða nokkur þeirra rakin hér á eftir.

Árið 1882 svaraði hreppsnefndin bréfi frá Ölveshreppi um óleyfileg not Seltirninga og Reykvíkinga af afrétti Ölvesinga. Segir í svarinu, að Seltjarnarneshreppur sé mjög fjárfár („sumir eiga hér mjög fátt“). Um hrossin segir, að fáir menn eigi „til muna stóð á fjalli“. Þeir sem flest eigi eins og Sigurður í Hrólfsskála hafi leyfi til að reka hross á „norðurheiði“ þ.e. Mosfellsheiði.

Árið 1884 svaraði hreppsnefndin bréfi Sigríðar Sigvaldadóttur, sem var ljósmóðir hreppsins. Hún hafði einnig séð um að hirða skólahúsið, en vildi nú ekki sinna því lengur. Bað hún jafnframt hreppsnefndina að útvega sér „ofnherbergi“ fyrir sig eina, annaðhvort í skólanum eða á einhverju góðu heimili í hreppnum. Hreppsnefndin taldi þetta ekki unnt og mælti með því, að ljósmóðirin fengi sér herbergi í Reykjavík.

Árið 1887 voru teknar fyrir tvær útsvarskærur og voru mættir kærendur og nokkrir þeirra, sem teknir voru til samanburðar. Annar kærandinn hafði þetta m.a. fram að færa:

Eg hefi nú umliðið ár verið og er þetta ár, eins og að undanförnu vinnumaður en ekki sjálfs míns maður og ekki hefur eign mín aukist þetta ár, svo eg hafi var við orðið. Eign mín er ekki önnur en hús, sem stendur á jörðinni og faðir minn eða búið hefur öll not af og eg alls engar tekjur af; svo allt sé upptalið á eg og skip, sem brúkað er til alls sem með þarf án endurgjalds til mín af búinu, en 1/2 hlut hef eg haft af því á vertíð, 3 hross á eg og, sem mér er eign að vísu en arðlítil.

Kærandinn fékk 20 kr útsvar og hann nefndi til tvo menn, sem hefðu fengið of lítið útsvar í samanburði við sig. Annar þeirra var skipstjóri og taldi kærandi, að hann hefði haft um 1.000 kr. í sumartekjur. Þessi skipstjóri átti hlut í tveimur þilskipum og var einhleypur. Hann hafði fengið 25 kr í útsvar. Hinn var þjóðhagasmiður og hafði fengið 8 kr í útsvar. Hreppsnefndinni tókst að sannfæra umræddan kæranda um að hann borgaði eðlilegt útsvar, en af þessari frásögn má nokkuð ráða, hvers konar eignir það voru, sem skiptu máli á Seltjarnarnesi seint á 19. öld.

Árið 1889 var lagt fram bréf frá manni, sem sest hafði að í Káravík sem þurrabúðarmaður en hafði láðst að sækja um það til hreppsnefndar. Maðurinn taldi upp eigur sínar og voru þær þessar: „1 skip með öllu tilheyrandi, föt í tvö rúm, kommóða og ýmsir hlutir, 20 hundruð af fiski“. Hreppsnefndin hafnaði þessum manni, þar eð hann tilgreindi ekki ákveðna fjárupphæð sem eign sína og hefði heldur ekki sannað, að hann væri „reglumaður“.

Árið 1889 var rætt um fjórar umsóknir um tómthúsmennsku í hreppnum og voru tvær samþykktar (í Skaptholti og Knútsborg) en tveimur hafnað (í Ráðagerði og á Eiði). Annarri umsókninni var hafnað m.a. á þeirri forsendu, að umsækjandi „skrifaði ekki, hver kvenmaðurinn væri, sem hann ætlaði að búa með“.

Árið 1890 var tekið var fyrir bréf bóndans í Lækjarbotnum, þar sem hann biður um leyfi til þess að veita áfenga drykki á heimili sínu. Meiri hluti hreppsnefndarinnar samþykkti að veita umbeðið leyfi en með eftirfarandi skilyrðum:

1. Að beiðandi hafi 6 rúm þrifaleg og sæmilega uppbúin, og auk þess hafi húsrúm fyrir fleiri menn, til næturhýsingar, ef þörf gjörist. 2. Að hann sjé jafnan viðbúinn að selja mat og kaffi handa þeim vegfarendum, er þess beiðast. 3. Að hann hafi hús og hey handa skepnum til sölu handa þeim, er þess beiðast. 4. Að hann sýni ferðamönnum gott viðmót og haldi friði og góðri reglu í sínum húsum við allar veitingar að því leyti að unnt er. 5. Að hann varist að veita of drukknum mönnum, sérstaklega að kvöldtíma eða þegar þeir ætla að leggja á fjallið [þ.e. Hellisheiði].

Þetta leyfi hreppsnefndar var samþykkt á hreppsþingi 18. október með 25 atkvæðum gegn 5 og er fyrsta leyfi til vínveitinga í hreppnum.

Eggert Briem í Viðey, oddviti 1923 - 1928.

Vigfús Guðmundsson i Engey.

Síðustu oddvitar úr hópi útvegsbænda

Í tilskipun um sveitarstjórnir frá 1872 var kjörtímabil fyrstu hreppsnefndanna ákveðið sex ár. Þó var gert ráð fyrir, að hluti hverrar nefndar hætti eftir þrjú ár og yrðu þá aðrir kosnir í þeirra stað. Síðan yrðu hreppsnefndarkosningar þriðja hvert ár. Á Seltjarnarnesi voru mannaskipti tíð í hreppsnefnd, jafnvel skipt um menn árlega á hreppaskilaþingi. Tveir menn voru þó mjög lengi í hreppsnefnd og settu því öðrum fremur mark sitt á hana á þessum árum. Þetta voru Ingjaldur Sigurðsson hreppstjóri, en hann var óslitið í hreppsnefnd frá 1875 til 1905, og Jón Jónsson í Melshúsum, en hann kom fyrst í nefndina 1891 og sat í henni nær óslitið til dauðadags 1912. Báðir voru þeir Ingjaldur og Jón um tíma oddvitar.

Árið 1912 hefur hér verið valið, sem tímamótaár í sögu hreppsnefndar Seltjarnarness. Þá andaðist í starfi oddvita dæmigerður fulltrúi hinna gömlu útvegsbænda og skipstjóra á Seltjarnarnesi, Jón Jónsson í Melshúsum. Útgerð á Framnesinu var þá að mestu úr sögunni. Enginn gerði lengur út opin skip og þilskipin höfðu flest verið seld til Reykjavíkur. Varaoddviti 1912, Guðmundur Ólafsson í Nýjabæ, átti að vísu enn þilskip en það var gert út frá Reykjavík. Í stað þess að Seltirningar lifðu á útgerð fóru þeir um tíma að lifa meira á landbúnaði auk þess, sem æ fleiri tóku að stunda eða reka atvinnu í Reykjavík. Á fyrsta áratug tuttugustu aldar komu fyrstu fyrirtækin með starfsemi í Seltjarnarneshrepp, en það voru P.J. Thorsteinsson & Co. eða Milljónafélagið í Viðey og gosdrykkjaverksmiðjan Sanitas í landi Melshúsa. Hreppsnefndin gerði sér góðar vonir um þau sem útsvarsgreiðendur, einkum Milljónafélagið. Sú von rættist, því að félagið greiddi í nokkur ár 2.200 kr í útsvar árlega og var það um þriðjungur af tekjum hreppsins, en á þeim árum greiddu bestu bændur um 100 kr í útsvar á ári. Milljónafélagið fór reyndar á hausinn 1914, en útgerðarstöðin í Viðey var rekin áfram af Kárafélaginu.

Guðmundur í Nýjabæ, varaoddviti 1912.

Héðinn Valdimarsson, þingmaður Reykvíkinga.

Ólafur Thors, þingmaður Seltirninga.

Nýtt þéttbýli á árunum 1913-1931

Þetta tímabil einkennist af því, að enn fjölgar fólki í Viðey og síðan í landi Skildinganess og Þormóðsstaða. Á öllum þessum stöðum voru rekin atvinnufyrirtæki, sem veittu mörgum atvinnu. Reykjavík sóttist eftir meira landi og árið 1929 var gengið svo langt, að samþykkt var í bæjarstjórn Reykjavíkur að leggja allan Seltjarnarneshrepp undir Reykjavík. Þetta mætti harðri mótspyrnu hreppsnefndarinnar og margir þingmenn voru á móti svo harkalegum aðgerðum. Því var innlimunartillagan felld á Alþingi, en síðan kom tillaga um að innlima land Skildinganess og Þormóðsstaða og urðu um það miklar umræður á þingunum 1931 og 1932 Það var í fyrsta sinn, sem Alþingi ræddi að ráði tillögu um, hvort rétt væri að taka meira land af Seltjarnarneshreppi undir Reykjavík.

Í fyrstu hreppsnefnd tímabilsins 1913-31 sátu þeir Guðmundur Ólafsson í Nýjabæ, Vigfús Guðmundsson í Engey, Gunnsteinn Einarsson í Skildinganesi og síðar í Nesi, Oddur Jónsson í Ráðagerði og Eggert Guðmundsson í Hólmi. Guðmundur var oddviti og Vigfús varaoddviti. Enn er búseta hreppsnefndarmanna nokkuð tákræn fyrir skiptingu hreppsins í svæði. Það eru þrír af Framnesinu, einn úr Upphreppnum og einn úr eyjunum. Guðmundur var oddviti til 1922, en þá tók við Sigurður Þórólfsson fyrrverandi skólastjóri á Hvítárbakka, en hann bjó um skamma hríð í Ráðagerði. Síðan kom Eggert Briem, stórbóndi í Viðey, og loks Sigurður Jónsson skólastjóri í Mýrarhúsaskóla. Kosningar voru allan tímann óhlutbundnar og haldar á hreppaskilaþingum sem fyrr.

Áður var minnst á tillöguna frá 1929 um að innlima allan Seltjarnarneshrepp, en þegar 1913 var í bæjarstjórn Reykjavíkur samþykkt tillaga um, að Reykjavík innlimaði jarðirnar Skildinganes og Bústaði. Hreppsnefnd Seltjarnarneshrepps mótmælti því á þeim grundvelli, að jarðir þessar og þá einkum Skildinganes yrðu mikilvægir gjaldstofnar fyrir hreppinn og sýsluna. Málið tafðist að vísu, en 1923 lét Alþingi að hvatningu þingmanna Reykjavíkur til skarar skríða og nú voru Bústaðir teknir auk tveggja jarða til viðbótar, sem flutu með, en af mismunandi ástæðum

Jarðirnar Eiði, Bústaðir og Breiðholt teknar 1923

Það var 20. júní 1923, að samþykkt voru lög á Alþingi um stækkun lögsagnarumdæmis Reykjavíkur, sem skyldi nú ná yfir jarðirnar Bústaði, Breiðholt og Eiði. Bærinn hafði fyrir nokkru keypt Eiði til þess að tryggja þar sandtöku fyrir byggingaframkvæmdir í Reykjavík. Öðru máli gegndi um Breiðholt og Bústaði, en þar komu til land- og virkjunarhagsmunir. Þessi lög voru mun ítarlegri en þau frá 1894, þegar Laugarnes og Kleppur höfðu verið tekin af Seltirningum, því að nú var ákvæði um framfærsluskyldu Reykvíkinga á þeim ómögum, sem fæddir væru á þessum þremur bæjum. Enn meira máli skipti svo eftirfarandi 3. grein þessara laga, en hún er svo hljóðandi:

Íbúum Seltjarnarneshrepps skal heimilt vatn og rafmagn frá vatnsveitu og rafmagnsveitu Reykjavíkurkaupstaðar til heimilis og búsþarfa, enda hlíti þeir þeim ákvæðum, sem sett eru eða sett verða um notkun vatns og rafmagns og meðferð veitutækja. Svo skulu þeir og greiða sjálfir allan aukakostnað, er veitan heim til þeirra hefir í för með sér, og endurgjald fyrir vatnsnotin og rafmagnsnotin eftir mati, nema samkomulag verði (Lagasafn 1945, 1141-42).

Hreppurinn upphl 2012BustBrei
Land Bústaða og Breiðholts.

Þessi klausa felur í sér helstu réttindi, sem núverandi Seltirningar hafa út úr hinum gömlu löndum Seltjarnarneshrepps hins forna. Ekki treystu menn sér þó nærri strax til þess að nýta réttinn til að fá vatn og rafmagn frá Reykjavík, en að því kom, þegar byggðin þéttist á Framnesinu.

Skildinganes tekið 1932

Eins og áður kom fram hafði hreppsnefndin árið 1913 meiri áhyggjur af því að missa Skildinganes en jarðirnar í Upphreppnum. Þetta stafaði af þeirri trú, að íbúar í Skildinganesi yrðu góðir útsvarsgreiðendur og sú trú reyndist rétt og fóru tekjur hreppsins af einstaklingum og fyrirtækjum í Skildinganesi sívaxandi, einkum eftir 1925. Fyrirtæki þessi voru einkum fiskverkunar- og grútarbræðslustöðvar.

Útsvarstekjur frá greiðendum í Skildinganesi og Þormóðsstaðalandi voru um 25% af tekjum Seltjarnarneshrepps árið 1926, en voru orðnar um 63% árið 1931. En það var líka síðasta árið, sem hreppurinn hafði tekjur af þessu svæði, því að forráðamenn Reykjavíkur héldu áfram viðleitni sinni til þess að stækka land höfuðborgarinnar. Svo langt gengu þeir í þessu eins og áður sagði, að árið 1929 flutti Haraldur Guðmundsson, síðar ráðherra, tillögu um það í bæjarstjórn Reykjavíkur, að allur Seltjarnarneshreppur yrði innlimaður í Reykjavík. Þessi tillaga var samþykkt og því fluttu þingmenn Reykjavíkur frumvarp þessa efnis á Alþingi sama ár. Það var að vísu fellt við 1. umræðu og komst ekki einu sinni í nefnd, en var síðan borið fram aftur á næstu þingum í því formi, að einungis Skildinganes og Þormóðsstaðir yrðu felldir undir lögsagnarumdæmi Reykjavíkur. Sú tillaga var síðan samþykkt á Alþingi árið 1931 og tók gildi í ársbyrjun 1932. Með þessari ákvörðun var helsta þéttbýlissvæði Seltjarnarneshrepps tekið undan honum og lagt Reykjavík til.

Miklar umræður urðu á Alþingi 1930 og 1931 um þessi innlimunarmál, sem reyndar hét frumvarp um stækkun lögsagnarumdæmis Reykjavíkur. Einn af þingmönnum Reykvíkinga, Héðinn Valdimarsson, var fyrsti flutningsmaður frumvarpsins bæði árin en helsti andstæðingurinn var Ólafur Thors, þingmaður Gullbringu- og Kjósarsýslu og þar með þingmaður Seltirninga.

Helstu rök Héðins Valdimarssonar við umræðurnar 1930 voru sem vænta mátti þau, að Seltjarnarneshreppur væri óttalegur óskapnaður í fjórum hlutum. Skildinganesland lægi eins og fleygur „inn í Reykjavík úr suðrinu á milli Kaplaskjóls og Fossvogs“, eins og hann komst að orði. Þá benti hann á, að í Skildinganeslandi væri verslunarstaður, sem með lögum frá 1928 hefði verið lagður undir lögsagnarumdæmi Reykjavíkur að því er snerti tollgæslu og lögreglustjórn. Hann sagði einnig, að Skildinganesbúar notuðu skóla, höfn og götur í Reykjavík og þeir þyrftu að fá ýmis hlunnindi eins og rafmagn. Héðinn gerði ráð fyrir því, að Reykjavík yrði að borga einhverjar skaðabætur til hreppsins.

Ólafur Thors lagði áherslu á það í byrjun, að þetta mál væri ekki sæmandi Alþingi vegna þess, að ekki hefði fyrirfram verið leitað álits hreppsnefndar Seltjarnarneshrepps og viðkomandi sýslunefndar. Vildi hann svæfa málið strax, eins gert hafði verið 1929, þegar innlima átti allan Seltjarnarneshrepp. Þetta reyndist ekki svo auðvelt og meðal þeirra, sem mæltu með frumvarpinu var Jón Ólafsson í Alliance (félagið átti Þormóðsstaði), sem sagði, að styrkja bæri Reykjavík og Seltirningar sæktu nær allt bjargræði sitt til Reykjavíkur. Þessu mótmælti Ólafur Thors og sagðist hafa tölur um það frá oddvita Seltirninga, sem væri „mætur maður og ráðvandur“ að atvinnutekjur Reykvíkinga í hreppnum væru hærri en tekjur Seltirninga í Reykjavík. Héðinn sagði um þetta atriði, að efnuðustu menn hreppsins byggju í landi Skildinganess og Þormóðsstaða, en þeir hefðu atvinnutekjur sínar í Reykjavík. Hann bætti því svo við, að Skildinganes væri brátt komið með 300 íbúa og gæti þá orðið sjálfstætt sveitarfélag. Þá mundi Seltjarnarnes tapa sínum góðu tekjustofnum, en Skildinganes yrði „bær hinna efnameiri“ en Reykjavík „bær hinna fátæku“.

Sú varð niðurstaðan 1930 að málið fór til nefndar, en var síðan fellt með tveggja atkvæða mun í neðri deild. Þeir þingmenn, sem greiddu atkvæði á móti frumvarpinu, gerðu það flestir vegna andstöðu við það sem þeir kölluðu yfirgang eins sveitarfélags við annað. Svo var t.d. um Magnús Guðmundsson og Pétur Ottesen. Þeir töldu, að um slíkan samruna yrði að vera samkomulag milli viðkomandi sveitarfélaga, en Seltjarnarneshreppur var ekki tilbúinn til samninga um þetta.

Land Skildinganess.

Sumarið 1931 kom frumvarpið um stækkun lögsagnarumdæmis Reykjavíkur enn til kasta Alþingis og enn flutti Héðinn Valdimarsson framsöguræðu fyrir því. Hann flutti ekki langa ræðu, en sagði, að áskoranir hefðu borist frá meirihluta íbúa Skildinganess um að sameina það Reykjavík og það væru aðeins þeir, sem ættu stórar landeignir, sem væru á móti. Það átti að vera vegna þess, að útsvar á efnamenn væri lægra í hreppnum en í Reykjavík. Ólafur Thors hélt enn margar ræður og sagði, að framsóknarmenn, sem löngum hefðu þótst vera formælendur „byggðarvaldsins“ í landinu, hefðu gengið til liðs við það, sem hann kallaði „ásælni Reykjavíkur“. En það varð brátt ljóst í umræðunum, að ásælni Reykjavíkur mundi sigra. Frumvarpið fór nú nokkuð greiðlega í gegnum þingið og mest var rætt um þær bætur, sem Reykjavík ætti að greiða og hvernig standa ætti að aðskilnaðinum. Hlaut málið endanlega afgreiðslu 24. ágúst 1931 og skyldu lögin taka gildi 1. janúar 1932. Aðalefnið fólst í 1. greininni en hún var svona:

Jarðirnar Þormóðsstaðir og Skildinganes í Seltjarnarneshreppi, ásamt öllum lóðum og löndum , sem seldar hafa verið frá þeim, svo og verzlunarstaðurinn Skildinganes við Skerjafjörð, skulu lagðar undir lögsagnarumdæmi Reykjavíkur frá l. janúar 1932 (Lagasafn 1945, 1142 - 43).

Eins og í lögunum frá 1923 voru ákvæði um það í lögunum frá 1931, að Reykjavík skyldi taka við ómögum, sem til féllu frá Skildinganesi og Þormóðsstöðum, en þar voru líka ákvæði um, að Reykjavík greiddi Seltirningum skaðabætur fyrir landamissinn. Skyldi gerðadómur, sem Hæstiréttur tilnefndi, ákveða upphæð þessara skaðabóta. Loks var bærinn skyldaður til þess að kaupa eina mannvirkið í Skildinganesi, sem hreppurinn hafði styrkt, en það var vatnsveita, sem greint verður frá hér á eftir.

Sími, rafmagn og vatn

Eitt helsta viðfangsefni hreppsnefndar Seltjarnarneshrepps á árunum 1913-1931 var að meta, hvort Seltirningar ættu að verða aðnjótandi ýmissa gæða, sem nágrannar þeirra í Reykjavík höfðu fengið, þ.e. síma, rafmagns, vatnsveitu og sjúkrasamlags.

Svo virðist sem símalína hafi verið lögð fram á Seltjarnarnes þegar árið 1905 eða 1906. Þá hafði verið stofnað einkafyrirtæki um símarekstur í Reykjavík og voru tveir aðilar á Seltjarnarnesi hluthafar í því, Guðmundur Einarsson í Nesi og gosdrykkjaverksmiðjan Sanitas. Má finna símanúmer þeirra í símaskrá Talsímahlutafélags Reykjavíkur frá 1906. Þá var lagður sími út í Viðey árið 1907. Símstöð kom síðan í Upphreppinn, þ.e. á Lögbergi eftir 1909.

Þó að einstakir símar hafi komið svo snemma í hreppinn, komu símamál fyrst til kasta hreppsnefndar árið 1920. Þá bað Þorsteinn G. Sigurðsson skólastjóri um síma í skólann og óskaði eftir því, að hreppurinn greiddi helming kostnaðar við nauðsynlega símalagningu fram á Nes á móti Baldvin bónda á Eiði, sem líka ætlaði að fá síma. Féllst hreppurinn á að gera þetta.

Símalínur á Seltjarnarnesi voru að sjálfsögðu loftlínur fyrst í stað, en árið 1925 barst erindi frá Landssímanum þess efnis, að hreppurinn legði fram fé til lagningar jarðsíma um Framnesið og til þess að leggja nýjan sæsíma út í Viðey. Gert var ráð fyrir 25 línu jarðstreng og mun hann hafa verið lagður skömmu síðar.

Fyrsta umræða um lagningu rafmagns fram á Nes kom upp árið 1925. Var málið rætt í hreppsnefnd á þeim grundvelli, að hreppurinn legði fram fjármuni til þess að fá rafmagn í Mýrarhúsaskóla. Árið eftir var síðan gerð kostnaðaráætlun um þessa raflagningu, en hún reyndist hreppnum of dýr og varð því ekki af henni að sinni. Málið var aftur tekið upp 1931, en þá óskuðu íbúar í Lambastaðahverfi eftir að fá rafmagn frá Reykjavík. Hafði Eyjólfur Kolbeins forystu um það. Hreppsnefndin samþykkti þá að fá rafmagn í Mýrarhúsaskóla, ef af þessu yrði. Mun rafmagn hafa komið í skólann árið 1932.

Árið 1928 var fyrst rætt um sameiginlega vatnsveitu fyrir Framnesið og skyldi lögð leiðsla allt að Ráðagerði. Það voru 17 land- og húseigendur framan Kaplaskjóls, sem fóru fram á það við hreppsnefndina, að hún leitaði samninga við Reykjavíkurborg um vatnsveitu og jafnvel rafleiðslu um leið. Jón Þorláksson verkfræðingur gerði áætlun um þessa vatnsveitu, en ekkert varð úr framkvæmdum, og var ekki lögð vatnsleiðsla um Framnesið fyrr en 1941 og þá aðeins um Lambastaðahverfi. Þessi vatnsveita var í eigu sérstaks vatnsveitufélags og komst ekki í eigu hreppsins fyrr en 1952. Urðu menn því lengi að láta sér nægja misgott vatn úr brunnum. Undantekning frá þessu var raunar Vegamót og næstu hús þar fyrir vestan, en þau fengu vatn frá Reykjavík 1931, en það ár var lögð vatnsleiðsla að Hrísakoti, vestasta íbúðarhúsi í Reykjavíkurkaupstað.

Hins vegar komst hreppsnefnd Seltjarnarneshrepps ekki undan því að styrkja Vatnsveitufélag Skildinganess, sem beitti sér fyrir lagningu vatnsveitu um það byggðarlag árið 1929. Voru töluverðar fjárhæðir lagðar í vatnsveitu Skildinganess, en þær voru endurgreiddar eftir aðskilnað Skildinganess og Seltjarnarness.

Ólafur Jónsson í Grænumýri.

Ýmis mál

Á árunum 1913-1931 voru skólamál áfram eitt helsta viðfangsefni hreppsnefndar. Mýrarhúsaskóli var í sjálfu sér nógu rúmgóður til þess að hýsa alla nemendur Framnessins, Upphreppsins og lengi vel einnig þá, sem komu úr Skildinganesi. Hins vegar kom upp vandamál með nemendur þá, sem heimili áttu í Viðey. Þeir áttu erfitt með að komast í skóla í landi, og því beittu eyjarbúar sér fyrir því haustið 1912, að þar var tekin upp barnakennsla. Síðan lét hreppsnefndin reisa skólahús í Viðey og var það tekið í notkun haustið 1928. Var Viðeyjarskóli síðan rekinn sem útibú frá Mýrarhúsaskóla á meðan hans var þörf, þ.e.fram yfir 1940.

Á hreppsnefndarfundi í árslok 1926 lét Eggert Briem í Viðey af oddvitastörfum og við tók Sigurður Jónsson skólastjóri, sem verið hafði varaoddviti. Hann var síðan oddviti til ársins 1938. Þá lét Gunnsteinn Einarsson af störfum í hreppsnefnd 1928, en hann hafði setið í henni í 24 ár. Með Sigurði í nefndinni frá 1928 voru Ólafur Gíslason framkvæmdastjóri í Viðey, Hallgrímur Jónsson, bókari á sama stað, og Framnesingarnir Björn Ólafs í Mýrarhúsum og Ólafur Jónsson í Grænumýri. Má telja Ólaf fyrsta þéttbýlisbúann í Lambastaðaþorpi, sem kom í hreppsnefnd.

Hreppsnefnd Seltjarnarness voru hvað eftir annað gerð tilboð um að nota forkaupsrétt á ýmsum jörðum eða réttindum í hreppnum. Dæmi um þetta er bréf frá bæjarstjórn Reykjavíkur árið 1927, þar sem Seltjarnarneshreppi var gefinn kostur á að nota forkaupsrétt sinn að 7/8 hlutum jarðarinnar Elliðavatns. Bæjarstjórn hafði gert kaupsamning við eigendur jarðarinnar, og var verðið 135.000 kr. Skyldi Rafmagnsveitan fá jörðina. Hreppsnefndin hafnaði þessu forkaupsréttartilboði og taldi það með slíkum „ókjörum og hóflausu verði“, að óviðunandi væri. Hins vegar harmaði hreppsnefndin, að Reykjavíkurbær legði undir sig æ fleiri jarðir hreppsins.

Af þessu má ráða, að hreppsnefndinni óx í þessu tilfelli mjög kostnaðurinn í augum. Smáundantekning var þó gerð frá þessari kauptregðu 1927, er nefndin hugðist notfæra sér forkaupsrétt að svonefndu Dimmuengi við Elliðavatn. Af engi þessu höfðu þá að undanförnu fengist 300-400 hestar af heyi, og taldi hreppsnefndin rétt að kaupa þetta land, þar sem margir hreppsbúar hefðu þörf fyrir hey. Síðar varð úr, að Reykjavíkurbær keypti land þetta, en Seltjarnarneshreppur fékk leiguafnot af því.

Ólafur Gíslason í Viðey.

Nesvegur (hreppsvegurinn) í nóvember 1936.
Kolbeinsstaðir fyrir miðju og Eiði til hægri.

Útsýni af Valhúsahæð til suðurs í nóv. 1935,
Melshús og Lambastaðahverfi til hægri. Nesvegur fyrir miðju.

Hreppsnefndin 1932-1938

Við upphaf þessa tímabils voru eftirfarandi menn í hreppsnefndinni: Sigurður Jónsson oddviti, Björn Ólafs í Mýrarhúsum, Ólafur Gíslason í Viðey, Elís Jónsson og Eyjólfur Kolbeins á Kolbeinsstöðum. Elís hvarf fljótlega úr hreppsnefndinni, enda bjó hann í Skildinganesi. Í sæti hans kom Jón Guðmundsson í Nýjabæ. Árið 1934 kom Guðmundur Pétursson í Hrólfsskála aftur inn í hreppsnefndina og Björn Bjarnason í Viðey kom í stað Ólafs Gíslasonar, sem látist hafði 1932. Viðeyingar áttu því enn sinn fulltrúa í hreppsnefnd, þó að nú færi að halla undan fæti fyrir atvinnurekstri og byggð þar.

Árið 1932 var Seltjarnarneshreppur ekki samur og fyrr. Skildinganeskauptún hafði verið tekið undan hreppnum og með því skorið á þá þéttbýlisþróun, sem orðið hafði. Eitt fyrsta verkefni hreppsnefndar Seltjarnarneshrepps eftir breytinguna var að fylgja eftir skaðabótakröfum á hendur Reykjavíkurbæjar, sem Alþingi hafði gert ráð fyrir og veltu menn lengi vöngum yfir upphæð þessarar skaðabótakröfu. Eftir að hafa þegið ráðleggingar hjá Eggert Claessen hæstaréttarlögmanni, ákvað hreppsnefndin að gera kröfu til um 40.000 kr. greiðslu árlega frá Reykjavíkurbæ næstu 20 árin. Var þetta hugsað út frá þeim útsvargreiðslum, sem íbúum Skildinganess hafði verið gert að greiða síðustu árin. Jafnframt var hreppsvegagjald af 107 verkfærum mönnum tekið með í dæmið.

Seltjarnarneshreppur var eftir aðskilnað Skildinganess enn að mestu sveitahreppur. Þetta má m.a. sjá af því, að fjallskil og umstang um búfénað voru meðal meiri háttar verkefna hreppsnefndar. Þar voru kosnir menn í nautgripakynbótanefnd og hrossaræktarnefnd og búnaðarfélag starfaði í hreppnum. Maður sótti um leyfi til verslunar í hreppnum árið 1934 og var það þá kölluð sveitaverslun. Ekki var þó hreppurinn alveg laus við þéttbýlisvanda á borð við atvinnuleysi kreppuáranna. Þannig sóttu 9 verkamenn og sjómenn árið 1932 um það til hreppsnefndar að þeim yrði séð fyrir atvinnubótavinnu á vegum hreppsfélagsins. Hér glímdi hreppsnefndin við nýjan vanda og hún hafði enga lausn aðra en þá að bjóða mönnunum vinnu við hreppsveginn. Viðhald hans var í rauninni eina framkvæmdin sem stöðugt var í gangi á vegum hreppsfélagsins. Til þessa vegar var þó aðeins varið fáeinum hundruðum króna árlega, og umsjón með verkinu var aðeins aukageta hjá einum hreppsnefndarmanna, Birni Ólafs. Annars vafðist viðhald hreppsvegarins heilmikið fyrir hreppsnefndinni á þessum árum sem oftar. Það vantaði ofaníburð, og málaferli urðu út af malargryfju, sem tekið var úr í landi Hrólfsskála. Um tíma var rætt um að kaupa „vegarplóg“, en ekki virðist hafa orðið úr því. Árið 1933 var samþykkt að kaupa asphalt til hreppsvegarins, og virðist því hafa verið sett bundið slitlag á kafla af honum.

Digranesháls kemur til sögunnar

Ef litið er á það, hversu vegagerð og viðhald vega vafðist fyrir hreppsnefndinni, má ætla að hún hafi glaðst mjög yfir framtaki bóndans í Digranesi, Jóns Guðmundssonar, en hann lagði „af eigin rammleik“ veg eftir endilöngum Digraneshálsi frá Hafnarfjarðarvegi að Digranesi. Greiddi nefndin Jóni 50 kr.í þakklætisskyni. Þetta var 1934 og árið áður hafði jörðin Digranes verið til umræðu í hreppsnefndinni, vegna þess að Reykjavíkurbær lét í ljós áhuga á að kaupa þessa þjóðjörð. Seltjarnarneshreppur lagðist á móti þessu og taldi augljóslega að hér væru enn á ferðinni útþensluáform Reykvíkinga. Niðurstaðan varð sú með Digranes, að í stað þess að selja jörðina Reykjavíkurbæ, var henni skipt upp í ræktunarbletti, sem seinna urðu svo að íbúðarhúsalóðum. Undir lok þessa tímabils fór að bera á aukinni byggð á Digraneshálsi milli Fossvogs og Kópavogs, og fóru mál varðandi fólk, sem þar bjó, að koma til kasta hreppsnefndar. Þannig skýrði oddviti frá því í maí 1938, að einn af „þurfalingum“ Reykjavíkurbæjar hefði flutt í sumarbústað í Digraneslandi og fjórum dögum eftir flutninginn hefði hann komið til oddvita Seltjarnarneshrepps og beðið um vikupeninga til þess að framfleyta sér og fjölskyldu sinni. Vegna þessa atviks ákvað hreppsnefndin að fela oddvita að leita álits atvinnumálaráðuneytis á því, hvort sumarbústaður gæti talist lögheimili manns.

Lambastaðahverfi og vesturhluti Reykjavíkur 1937.
Í kring um Lambastaði eru komin 8 íbúðarhús.
Sjá má gömlu heimreiðina af Nesvegi að Lambastöðum, Lambastaðatjörn og Eiðistjörn.

Seltjarnarnesvagninn. Mýrarhús til vinstri.

Lambastaðahverfi

Þegar kom fram um 1936, tók byggð að þéttast í Lambastaðahverfi og þar urðu til nýjar götur eða gangstígar. Segja má að einhver fyrsta bending um það, að hér væri kominn til sögunnar nýr þéttbýlisstaður, hafi verið sú, að 8 húseigendur í Lambastaðatúni fóru fram á það, að hreppurinn kostaði viðhald á heimreiðinni að Lambastöðum. Þessu hafnaði hreppsnefndin með þremur atkvæðum gegn einu og lýsti þar með yfir því, að gatnagerð innan hreppsins væri ekki á dagskrá. Tveimur árum seinna eða 1938 kom upp sú hugmynd í hreppsnefnd að setja upp götulýsingu í Lambastaðahverfi. Ekki varð þetta þó að veruleika í það sinn og beið stríðsáranna. Þrátt fyrir lélega vegi á Framnesinu hófust strætisvagnaferðir þangað á árinu 1937. Fór vagn frá Lækjartorgi á hálftíma fresti að Mýrarhúsaskóla og svo nokkrar ferðir á dag „fram að Nýjabæjarhliði“.

Skömmu fyrir lok kjörtímbils hreppsnefndarinnar frá 1934 var kosið í yfirkjörstjórn Seltjarnarneshrepps í fyrsta sinn, en hún skyldi sett á laggirnar samkv. lögum frá 23. júní 1936. Fyrstu menn í yfirkjörstjórn voru Sigurður Jónsson Mýrarhúsaskóla, Björn Ólafs Mýrarhúsum og Jón Guðmundsson Nýjabæ. Jafnframt voru valdir menn í kjörstjórnir tveggja kjördeilda í hreppum. Hreppsnefndar- og sýslunefndarkosningar skyldu fara fram 26. júní 1938.

Daginn fyrir kjördag var síðasti fundur fráfarandi hreppsnefndar og var rætt um tvo sjóði, sem hreppsnefnd hafði í undirbúningi að setja á laggirnar. Annar nefndist arðeignarsjóður og var ákveðið, að til hans rynnu 8.000 kr. í skuldabréfum, sem hreppurinn átti. Úr honum skyldi veita til þess „að auka áhuga og framfarir í búnaði innan sveitarfélagsins“. Hinn sjóðurinn skyldi vera eins konar „menningarsjóður Seltjarnarneshrepps“ og skyldi fé úr honum varið til uppeldis og fræðslumála. Fé til hans skyldi koma frá óráðstöfuðum fjármunum Vatnsveitufélags Skildinganess.

Tjaldbúðir hernámsliðsins á Valhúsahæð.

Herskip Breta sigla burt að kvöldi 10. maí.
Myndin er tekin út um glugga í Mýrarhúsum.

Hreppsnefndin á stríðsárunum

Nýkjörin hreppsnefnd kom saman til fyrsta fundar síns 6. júlí 1938. Í henni sátu: Björn Ólafs Mýrarhúsum, Guðmundur Pétursson Hrólfsskála, Kristinn Brynjólfsson Ráðagerði, Sigurjón Jónsson Helgafelli og Sigurður Jónsson Mýrarhúsaskóla. Sigurður baðst undan endurkjöri sem oddviti og var Sigurjón Jónsson kosinn til þess starfa með 3 atkvæðum. Björn Ólafs fékk 2. Sigurður Jónsson var kosinn varaoddviti. Síðan var kosið í eftirtaldar trúnaðarstöður: Sáttanefndarmenn, forðagæslumaður, nautgripakynbótanefnd, hrossakynbótanefnd og framfærslunefnd. Eftir að Sigurjón var kosinn oddviti, fóru flestir hreppsnefndarfundir fram á heimili hans, Helgafelli í Lambastaðhverfi og er það til marks um, að þyngdarpunktur hreppsins, ef svo mætti að orði komast, væri að flytjast í það hverfi eða þorp eins og nú var farið að tala um. Aðeins ein breyting varð á hreppsnefndinni við næstu kosningar, 1942, en þá kom Sigurður Flygenring, verkfræðingur á Tjörn í Lambastaðahverfi, í staðinn fyrir Guðmund Pétursson. Þetta voru fyrstu hlutbundnu kosningar í Seltjarnarneshreppi, en aðeins einn listi kom fram. Sigurjón Jónsson var endurkjörinn oddviti.

Hernámið

Á þessum árum hlaut hreppsnefndin að fjalla um áhrif hernámsins í hreppnum, en þau voru mjög umfangsmikil. Strax á fyrstu vikunum eftir komu breska herliðsins til landsins, 10.maí, tók mikill fjöldi hermanna sér aðsetur á Framnesinu, bæði á Valhúsahæð, við Hæðarenda, hjá Bollagörðum og í Suðurnesi. Hermannabraggar risu einnig innan hreppsins í Fossvogi og uppi við Sandskeið. Á Valhúsahæð voru settar upp loftvarnabyssur og fallbyssur til þess að verja innsiglinguna til Reykjavíkur. Svo miklar voru þessar byssur, að við æfingar varð að opna glugga í Pálsbæ til þess að þrýstingurinn bryti ekki rúður. Hernámið olli miklum breytingum á högum fólks á Nesinu, því að settar voru strangar reglur um umferð og urðu innfæddir að hlýða reglum hersins. Sérstök vegabréf voru gefin út fyrir íbúa Nessins.

Í árslok 1940 voru 7 einingar af bresku og kanadísku liði á „Grotta“, en svo nefndu Bretar Seltjarnarnes(frásögn Þórs Whitehead 1989). Lið þetta bjó í 4 braggahverfum (kömpum). Í Grotta Camp, sem var stærsta braggahverfið var 536. breska stórskotaliðssveitin staðsett, en hún var sérhæfð í strandvörnum. Þar voru líka menn úr verkfræðingasveitinni Det. Renfrewshire Fortress. Í Boulogne Camp var ein deild úr loftvarnasveitum og í Keighley Camp fótgönguliðssveit, sem bar nafnið Duke of Wellington Regiment auk Det. 49 Division Signals. Loks ber að geta kanadískrar sveitar, sem bar nafnið Caperon Highlanders of Ottawa. Hún var staðsett í Sabol Camp, þ.e. við Sæból í Lambastaðahverfi (Alabaster Force Location Statement No.11 frá 19. des. 1940).

Á hreppsnefndarfundi 21. desember 1940 voru í fyrsta sinn rædd ýmis mál, sem tengdust hernámi Breta, en setulið bjó nú „hundruðum saman í kringum skólann og um allt Valhúsið“, eins og segir í fundargerð. Á fundinum kom fram, að setuliðið hafði greitt 1.462 kr. fyrir afnot af Mýrarhúsaskóla um sumarið. Lagði Sigurður Jónsson til, að 355 kr. af þessu fé yrðu látnar renna til Lestrarfélags Seltirninga og afganginum yrði varið til þess að byggja nýja kirkju á Framnesinu. Tillögum þessum var vel tekið, en ekki voru teknar um þær endanlegar ákvarðanir. Borin var fram tillaga um það að setja upp ljósker við Mýrarhúsaskóla, þar sem þar væri endastöð strætisvagna og sívaxandi umferð vegna hernámsins. Í viðaukatillögu var farið fram á að setja einnig upp ljósker við „Gryfjuna“. Björn Ólafs bar fram tillögu um að púkka og malbika hreppsveginn frá Vegamótum að Odda, þar sem ekki væri unnt að halda honum við í vaxandi umferð. Loks má geta þess, að á fundinum var lögð var fram beiðni frá tveimur mönnum utan hrepps um að mega „selja innbakaðan fisk o.fl.“ úr skúr, sem stæði í Hrólfsskálalandi. Þessari beiðni var hafnað. Í sambandi við þessa beiðni kom fram, að þegar væru starfræktar „veitingakrár“ á tveimur stöðum í hreppnum og það án leyfis hreppsnefndar. Krár þessar voru á Kolbeinsstöðum og rétt við skólahúsgirðinguna. Oddvita var falið að kvarta yfir þessum rekstri til sýslumanns. Svo fór þó, að hreppsnefnd gaf leyfi árið eftir fyrir veitingarekstri á Kolbeinsstöðum og var leyfið orðað svo, að það stæði „meðan breska setuliðið hefur herbúðir hér á Nesinu“.

Sigurjón Jónsson Helgafelli, oddviti 1938-46.

Amerískt herlið kom til Íslands í júlí 1941 og tók við mannvirkjum og starfsemi Breta á Seltjarnarnesi eins og víðar. Munu Ameríkanar hafa verið með fullkomnari tækjabúnað en Bretar, fleiri bíla og jafnvel betri bragga. Þetta endurspeglast í umræðum í hreppsnefnd, því að í desember 1942 er kvartað undan gífurlegum kostnaði við viðhald hreppsvegarins og sagt, að hann hafi fimmfaldast eftir að ameríski herinn kom. Var rætt í hreppsnefnd, að fá herinn til þess að greiða hluta af kostnaði við þetta viðhald, en ekki mun það hafa tekist. Hins vegar greiddi herinn Vatnsveitufélagi Seltirninga vatnsskatt fyrir „Sabol camp“ og „Boulogne camp“. Þegar dró að lokum stríðsins fékk hreppsnefnd til meðferðar, hvað gera ætti við braggana alla, sem stóðu víðsvegar um hreppinn. Strax 1943 fékk nefndin tilboð um að kaupa 8-10 bragga uppi við Sandskeið og skyldi verð þeirra vera 100 krónur fyrir enska bragga en 200 fyrir ameríska. Í júlí 1944 var svo lagt fram í hreppsnefndinni bréf frá sýslumanni Gullbringu- og Kjósarsýslu, þar sem hann tilkynnir nefndinni, að hún hafi forkaupsrétt á bröggum í hreppnum, sem ríkissjóður hafi keypt af setuliðinu. Hreppsnefndin hafði ekki áhuga á þessu og lagði áherslu á, að braggar allir yrðu rifnir eða fluttir á brott hið skjótasta eftir brottför hersins. Skömmu eftir stríðslok eða í júní 1945 bauð Sölunefnd setuliðseigna hreppnum bragga á Valhúsahæð, hjá Bollagörðum og í Suðurnesi, en hreppsnefndin hélt fast við fyrri skoðun og neitaði. Voru þeir braggar því rifnir fljótlega ásamt öðrum hernaðarmannvirkjum á þessu svæði eins og skotbyrgjum og fallbyssustæðum. Voru fallbyssurnar settar í uppfyllingu við Grandagarð.

Afstaða hreppsnefndar til braggakaupa hafði þær afleiðingar, að ekki risu upp íslensk braggahverfi á hennar yfirráðasvæði, þrátt fyrir nokkra ásókn Íslendinga að fá bragga til íveru eða atvinnustarfsemi. Einhverjar undantekningar voru þó frá þessu í Fossvogi. Í þessu sambandi þarf að athuga, að braggarnir í landi Hæðarenda (á horni Nesvegar og núverandi Suðurstrandar) voru í landi Reykjavíkur og mun bærinn hafa keypt þá og síðan leigt eða selt einstaklingum. Þar var því braggahverfi fram undir 1970.

Sep21$15
Braggahverfi á Valhúsahæð séð úr þýskri njósnaflugvél 2. maí 1942.

Breskur hermaður við Mýrarhúsaskóla.

Skilti við Camp Grotta.

Horft af Valhúsahæð að Bakka.

Byggðin þéttist á Hálsunum

Síðustu árin fyrir stríð og á stríðsárunum var hátt á 4. hundrað svokölluðum ræktunarlóðum úthlutað úr Kópavogs- og Digraneslöndum í Seltjarnarneshreppi. Í fyrstu var ætlunin, að hér gæti fólk í Reykjavík, sem hefði litla atvinnu, stundað einhverja ræktun og hugsanlega haft sumarbústaði. Á stríðsárunum óx atvinna en jafnframt húsnæðisleysi í Reykjavík og þá fór sífellt vaxandi ásókn fólks í það að breyta sumarbústöðunum í ársíbúðir eða að byggja íbúðarhús á þessum ræktunarblettum sínum. Úthlutun ræktunarbletta og síðan erfðafestulanda á Hálsunum, en svo var farið að kalla þennan hluta hreppsins, var í höndum landbúnaðarráðuneytis (Landnáms ríkisins frá 1941). Ef hins vegar átti að breyta sumarbústað í ársbústað eða byggja í íbúðarhús á ræktunarblettunum, varð að koma til samþykki hreppsnefndar. Hún var lengi treg til að veita slíkt samþykki, en varð smám saman að láta undan. Þannig samþykkti hún 7. júní 1942 munnleg tilmæli frá Finnboga Rút Valdimarssyni um að mæla með því við landbúnaðarráðuneytið að gera Marbakka við Kópavog að ársbústað.

Svo fór, að um stríðslok voru Hálsbúar orðnir fleiri en aðrir íbúar Seltjarnarneshrepps og í árslok 1946 voru þar heimilisfastir um 760 manns og við það bættust 30-40, sem búsettir voru á Hálsunum, en höfðu þó heimili í Reykjavík. Aðrir íbúar hreppsins voru þá um 600. Á hinn bóginn fækkaði fólki sífellt í Viðey og varð ljóst á árinu 1941, að barnafræðsla mundi leggjast niður í skólahúsi hreppsins þar.

Breytingar á þéttbýlismyndun í Seltjarnarneshreppi komu vel fram árið 1942, en þá var ekki lengur talin ástæða til að hafa sérstaka kjördeild í Viðey við alþingiskosningar, en hins vegar var starfrækt kjördeild á Kópavogshælinu fyrir íbúa þar í grennd. Kjósendur þá í hreppnum voru 345.

Jarðirnar Elliðavatn og Hólmur teknar 1943

Haustið 1942 kom enn fram frumvarp á Alþingi um skerðingu Seltjarnarneshrepps vegna þarfa Reykjavíkur fyrir aukið landrými. Var hér um að ræða jarðirnar Elliðavatn, Hólm og spildu úr Vatnsendalandi. Hreppsnefndin samþykkti á fundi sínum 14. desember að mótmæla þessu frumvarpi og fól oddvita að fylgja því eftir. Ekki var tekið tillit til þessara mótmæla og samþykkti Alþingi lög um innlimun þessara jarða í lögsagnarumdæmi Reykjavíkur 14. apríl 1943 og skyldu þau taka gildi 1. maí sama ár (Lagasafn 1945, 1143). Bænum var gert að greiða skaðabætur eftir gerðardómi eins og 1932 og varð sú niðurstaða, að þær skyldu nema 40.000 kr.

Hreppurinn upphl 2012 Ellidavatn og Holmur
Land Elliðavatns og Hólms.

Sep21$16s 2
Yfirgefin fallbyssa á Valhúsahæð.

Sep21$18
Helgafell.

Bakka- og Bygggarðsland til umræðu

Undir lok stríðsins var farið að huga að því að gera skipulagsuppdrætti að landi vestan í Valhúsahæð, þ.e. í landi Bakka og Bygggarðs. Var land þetta í eigu Neskirkju og skyldi það selt undir íbúðarhús til fjáröflunar fyrir kirkjuna. Á hreppsnefndarfundi í mars 1945 var fyrst rætt um þessar ráðagerðir. Var samþykkt, að hreppsnefnd hefði „vakandi auga“ með þessum málum og séð yrði til þess, að ekki yrði gengið á rétt ábúenda jarðanna. Enn hugsar hreppsnefndin mest um hagsmuni landbúnaðarins. Á fundi 5. maí kom fram, að byggingarnefnd og sóknarprestur Neskirkju vildu selja Reykjavíkurbæ þessar jarðir fyrir 500.000 kr. og forráðamenn bæjarins vildu kaupa þær fyrir 100.000 kr.

Seinna í maí var svo lagt fram bréf frá sóknarnefnd Nesprestakalls, þar sem hreppsnefndinni var boðið að nota forkaupsrétt að landsspildu úr Bygggarðslandi, ca. 5 hekturum að stærð. Verð á spildunni átti að vera 200.000 kr. og fylgdi það sögunni, að sóknarnefndin hefði kauptilboð fyrir þessa upphæð frá „Ársæli kafara o.fl.“ Hreppsnefndin hafnaði því að nota forkaupsréttinn, en tók hins vegar til við að ræða um skipulagsuppdrátt, sem sóknarnefnd hafði látið gera af þessari landsspildu. Var gert ráð fyrir að reisa 40 hús á þessu landi og skyldi hvert hús hafa 900m2 lóð.

Sigurjón Jónsson oddviti var hlynntur því, að hreppsnefndin samþykkti skipulagsuppdráttinn með nokkrum skilyrðum, en Sigurður Jónsson virðist hafa verið lítt hrifinn af þessum fyrstu áformum um meiri háttar nýbyggingar á Framnesinu. Skilyrði Sigurjóns lutu að vegagerð á væntanlegu nýbyggingarsvæði og vildi hann að landeigendur legðu til ókeypis land undir vegi og væntanlegir húseigendur kostuðu gatna- og vegagerð „þar til er þeir vegir yrðu teknir í hreppsvegatölu“. Tillaga oddvita var samþykkt með þremur atkvæðum gegn einu.

Ýmis mál

Árið 1942 var ákveðið eftir tillögu frá Sigurði Jónssyni að láta fara fram atkvæðagreiðslu um það, hvort stofna skyldi sjúkrasamlag í hreppnum. Þessi atkvæðagreiðsla fór fram í sambandi við alþingiskosningarnar 18. október og varð sú niðurstaða, að 147 sögðu já við stofnun sjúkrasamlags, en 40 sögðu nei, 24 skiluðu auðu. Ekki varð þó strax af stofnun sjúkrasamlagsins og greiddu Seltirningar aftur atkvæði um þetta með þjóðaratkvæðagreiðslunni um stofnun lýðveldis 20.-22. maí 1944 og var aftur samþykkt með yfirgnæfandi meirihluta að stofna sjúkrasamlag. Var svo gert skömmu síðar.

Síðustu mál hreppsnefndarinnar, sem lét af störfum í júlí 1946, eru á margan hátt táknræn fyrir þá stöðu, sem upp var komin í hreppnum. Þrýstihópur Hálsbúa hafði uppi margháttaðar kröfur og réðst jafnvel sjálfur í ýmsar framkvæmdir. Eitt af því var að láta reisa skýli á vegamótum Nýbýlavegar, Kársnesbrautar og Hafnarfjarðarvegar. Þetta skýli kostaði 890 krónur og þegar það hafði verið reist, var reikningur sendur til hreppsins. Eftir „vettvangsrannsókn“ borgaði Sigurjón oddviti reikninginn. Og sífellt fjölgaði fólki á Hálsinum og í mars 1946 var ákveðið að bæta við einni kjördeild í hreppnum við alþingis- og hreppsnefndarkosningar, sem verða áttu síðar á árinu. Skyldi hún vera í Kópavogi. Urðu kjördeildir því þrjár í hreppnum 1946: Mýrarhúsaskólakjördeild, Kópavogshæliskjördeild og Snælandskjördeild.

Á Framnesinu gekk allt hægar fyrir sig og skrefin, sem stigin voru þar til þéttbýlismyndunar voru ákaflega hæg. Í maí 1946 voru þó lögð fram frumdrög að skipulagi vestan Valhúsahæðar og var sá uppdráttur „yfir melinn vestan hæðarinnar“. Segir í fundargerð, að hreppsnefndarmönnum hafi litist mjög vel á þetta nýja skipulag. Hreppsnefndarmenn vildu þó enn ekki leggja í nein jarðakaup til þess að geta sjálfir skipulagt land hreppsins og þeir höfðnuðu boði erfingja Kristínar Ólafsdóttur í Nesi, þar sem hreppnum var boðinn forkaupsréttur að jörðinni Nes I (2/3) fyrir 500.000 kr.

Hinn 2. júlí var haldinn síðasti fundur fráfarandi hreppsnefndar, en hreppsnefndarkosningar áttu að fara fram 7. júlí. Þessi fundur var á heimili oddvita að Helgafelli í Lambastaðahverfi eins og tíðkast hafði allt kjörtímabilið. Ekki kemur fram af fundargerð, að hreppsnefndarmenn hafi séð nein tímamót fram undan, þó að vitað væri, að hreppsbúar mundu við kosningar þær, sem í hönd fóru, skipa sér í fylkingar eftir búsetu. Var fram kominn listi frá Framfarafélaginu Kópavogi og annar, þar sem eingöngu voru menn af Framnesinu.

Sigurður Flygenring.

Björgúlfur Ólafsson.

Finnbogi R. Valdimarsson varaoddviti 1946-48.

Guðmundur Gestsson oddviti 1946-48.

Hreppsnefndin í Kópavogi 1946 - 1948

Við hreppsnefndarkosningar 7. júlí 1946 fékk listi Framfarafélagsins Kópavogur hreinan meirihluta í hreppsnefnd eða 3 fulltrúa af 5. Af lista félagsins, B-lista, voru þessir kosnir: Guðmundur Eggertsson, Hlíðarvegi 9, Guðmundur Gestsson, Kópavogsbraut 19 og Finnbogi Rútur Valdimarsson Marbakka. Af A-lista voru hins vegar kosnir Seltirningarnir Sigurjón Jónsson á Helgafelli og Konráð Gíslason í Þórsmörk. Kjartan Einarsson á Bakka og Sigurður Jónsson skólastjóri í Mýrarhúsaskóla voru kosnir varamenn af A-listanum, en Sigurður baðst undan því strax í upphafi kjörtímabilsins að vera varamaður listans, og kom þá Ísak Vilhjálmsson á Bjargi í hans stað.

Á fyrsta fundi hreppsnefndarinnar var Guðmundur Gestsson kosinn oddviti, og fékk hann 3 atkvæði en Sigurjón Jónsson fékk 1. Finnbogi Rútur Valdimarsson var kosinn varaoddviti. Á næsta fundi nefndarinnar urðu síðan þau tíðindi, að Sigurjón afsalaði sér umboði sínu sem hreppsnefndarmaður og kom þá Kjartan á Bakka í hans stað sem aðalmaður.

Flestir hreppsnefndarfundir þetta Kópavogstímabil voru haldnir á heimili oddvita að Kópavogsbraut 19. Meðal fyrstu mála, sem tekin voru fyrir í nýju hreppsnefndinni voru vatnsveitumál Digranesbúa, en leita átti samkomulags við Reykjavíkurbæ um þau mál. Samþykkt var að heimila byggingarnefnd að ráða sérfróðan mann til þess að vera byggingarfulltrúi í hreppnum. Þá var samþykkt að fela tveimur mönnum að úthluta skömmtunarmiðum til hreppsbúa. Skyldi Guðmundur Eggertsson sjá um þetta í Kópavogi en Kjartan Einarsson á Seltjarnarnesi. Sýnir þetta tvískiptingu hreppsins í hnotskurn.

Skipulagsmál Seltjarnarness voru einu umtalsverðu málin, sem til umræðu voru á árinu 1946 og vörðuðu þennan hluta hreppsins, en um haustið var lagður fram skipulagsuppdráttur af Framnesinu vestan Valhúsahæðar, sem skipulagsstjóri ríkisins hafði gert og síðan annar af svæðinu austan og sunnan hæðarinnar. Þá var samþykkt að leita samninga við Sigurð Thoroddsen verkfræðing um að gera athugun á lagningu vatnsveitu og holræsakerfis um Seltjarnarnes.

Skipting hreppsins undirbúin

En nú dró að „sambandsslitum“ milli Seltjarnarness og Kópavogs, því að um sumarið 1947 gengu undirskriftalistar um Nesið, þar sem farið var fram á skiptingu hreppsins. Forystu fyrir þessari undirskriftasöfnun hafði Sigurjón Jónsson, sem sagt hafði af sér sem aðalmaður í hreppsnefnd. Má ráða þetta af því, að hann hafði framsögu á almennum hreppsfundi, sem boðað var til, eftir að undirskriftasöfnuninni lauk. Meðal stuðningsmanna skiptingarinnar voru þeir Björn Ólafs í Mýrarhúsum, fyrrverandi hreppsnefndarmaður, Sigurður Jónsson hreppstjóri, Björgúlfur Ólafsson læknir í Árnesi, Jón Guðmundsson í Nýjabæ og Sigurður Flygenring, síðar oddviti. Helstur andstæðingur skiptingarinnar var Konráð Gíslason hreppsnefndarmaður.

Plaggið, sem Seltirningar skrifuðu undir, var svohljóðandi:

Vjer undirritaðir íbúar Seltjarnarneshrepps, búsettir í Lambastaðahverfi, meðfram Seltjarnarnesvegi eða annarstaðar á Seltjarnarnesinu, æskjum þess hjer með, að Seltjarnarnesshreppi verði skipt í tvö sjálfstæð hreppsfjelög, þannig að Seltjarnarnesið verði sjerstakur hreppur, sem vjer helzt óskum að beri nafnið Seltjarnarneshreppur. Í þessum hreppi gætu eyjarnar Engey og Viðey verið, ef íbúar þeirra óska þess, en takmörk þessa hrepps verði að öðru leyti ákveðin af ráðherra samkvæmt tillögum núverandi hreppsnefndar og sýslunefndar Kjósarsýslu.

Þessi ósk vor eða krafa um, að Seltjarnarnesið verði sjerstakur hreppur, er fram borin í samræmi við og með tilvísun til 4. greinar sveitarstjórnarlaganna, en á Seltjarnarnesinu sjálfu utan takmarka Reykjavíkur voru búsettir samkvæmt manntalsskýrslum um síðastliðin áramót liðug 560 manns. Þar af voru um 340 manns atkvæðisbærir - 21 árs og eldri. Um fjárskipti fari lögum samkvæmt.

Þetta var sem sagt textinn, sem fólk skrifaði undir og undirskrifendur urðu 222 eða rétt yfir tveimur þriðju atkvæðisbærra manna. Af þessum 222 voru 163 úr Lambastaðaþorpi, en þar töldu forsvarsmenn undirskriftanna, að væri komið 300 manna þorp, sem ætti samkvæmt tilvitnaðri 4. grein rétt á að verða sjálfstæður hreppur.

Söfnun undirskrifta var lokið snemma í september og 20. þess mánaðar var boðaður almennur fundur um skiptinguna í Mýrarhúsaskóla. Þar hafði Sigurjón Jónsson framsögu eins og áður var nefnt. Hann lagði áherslu á það, að skipting hreppsins hefði í raun orðið með síðustu hreppsnefndarkosningum, þegar tveir listar komu fram og menn skiptust á þá eftir búsetu. Erfitt væri fyrir eina hreppsnefnd að vinna að hagsmunamálum fólks, sem byggi á tveimur aðskildum svæðum. Sigurjón sagðist hafa fyrir 2-3 árum varpað fram skilnaðarhugmynd við foringja Framfarafélagsins Kópavogs, en þeir hefðu tekið þeirri tillögu fálega. Hann sagði að Seltirningar hefðu þegar samþykkt skilnað og fyrir fundinum lægi fyrst og fremst að kjósa framkvæmdanefnd, sem sæi um framkvæmdir.

Konráð Gíslason mælti gegn ræðu Sigurjóns og sagði ekki tímabært að skipta hreppnum. Hann taldi að athuga þyrfti betur öll fjármál hreppsins og gefa út kynningarblað um þau. Gerði Konráð tillögu um þetta, en stuðningsmenn skiptingar vildu ekki bera hana upp og var það samþykkt á fundinum með 27 atkvæðum gegn 12. Síðan var kosin framkvæmdanefnd skiptingar hreppsins og voru í henni sem aðalmenn Jón Guðmundsson í Nýjabæ, Björgúlfur Ólafsson í Árnesi og Erlendur Einarsson í Lundi. Til vara voru kosnir Björn Ólafs, Sigfús Guðmundsson og Sigurður Flygenring. Tók nefnd þessi þegar til starfa með því að eiga viðræður við hreppsnefnd, sýslunefnd Kjósarsýslu og Félagsmálaráðueneytið, en allar þessar stofnanir hlutu að fjalla um þetta erindi.

Var málið fyrst borið upp við meirihluta hreppsnefndar í Kópavogi og voru þeir hlynntir málinu Af þessu tilefni fóru menn úr hreppsnefnd á fund skrifstofustjóra félagsmálaráðuneytisins 26. september og spurðu hann um framkvæmdaatriði hugsanlegrar skiptingar hreppsins. Töldu hreppsnefndarmennirnir sig hafa fengið yfirlýsingu um það, að almenn atkvæðagreiðsla yrði að fara fram í þéttbýliskjarna þess hluta hreppsins, sem vildi skiptingu þ.e. Lambastaðaþorpi.

Konráð Gíslason.

Sýslunefnd Kjósarsýslu fjallaði um skiptingu Seltjarnarneshrepps á fundi sínum 3. október og var hlynnt skiptingu, en í nefndinni var ráðandi sú skoðun, að fram þyrfti að fara atkvæðagreiðsla í þeim hluta hreppsins, sem talist gæti „þorp“. Hreppsnefndin samþykkti síðan á fundi sínum 4. nóvember að láta fara fram almenna atkvæðagreiðslu um skiptinguna í „Lambastaðahverfinu, þ.e. í byggðinni, sem takmarkast af hreppamörkunum að austan, norðan og vestan, enda séu Melshús meðtalin“. Allir hreppsnefndarmenn greiddu þessari tillögu atkvæði.

Kom nú til kasta yfirmanna Félagsmálaráðuneytisins og hinn 11. nóvember skrifaði Jónas Guðmundsson ráðuneytisstjóri bréf, sem sent var bæði hreppsnefnd Seltjarnarneshrepps hins forna eins og nú var farið að tala um og sýslunefnd Kjósarsýslu. Þar var kynnt það álit ráðuneytisins, að hreppnum ætti að skipta um næstu áramót. Ennfremur var mælst til þess við hreppsnefndina, að hún gerði fyrir 20. nóvember tillögu um hreppamörk hinna nýju hreppa og lyki að öðru leyti undirbúningi að skiptingunni. Þá var í bréfinu lýst þeirri skoðun ráðuneytisins, að seinagangur hefði verið á skiptingarmálinu hjá hreppsnefndinni og hafnað var tillögu hreppsnefndarinnar um atkvæðagreiðslu í Lambastaðahverfi. Rök Jónasar Guðmundssonar fyrir því, að hafa ekki atkvæðagreiðslu á vegum ráðuneytisins um skiptinguna, koma fram í eftirfarandi orðum í bréfi hans:

Ráðuneytið lítur ennfremur svo á að vilji mikils meirihluta íbúa þessa þorps [Lambastaðahverfis] komi svo skýrt fram í undirskriftum þeim, sem fylgja og fundarsamþykktum þeim, sem um er getið í málsskjölunum, að ekki þurfi eftir þeim vilja frekar að leita, enda er það ekki gert nema vart megi milli sjá hvorir séu í meirihluta, þeir sem skiptingar óska eða hinir, sem henni eru andvígir, en hér er því ekki til að dreifa, þar sem engin mótmæli hafa borist frá neinum í þorpinu.

Þó að nú lægi fyrir stefnumarkandi ákvörðun Félagsmálaráðuneytisins um skiptingu Seltjarnarneshrepps hins forna var ýmislegt eftir og þá helst að ákveða mörk hreppanna tveggja, fjárhagsaðskilnað og loks nöfn nýju hreppanna. Um þessi atriði átti hreppsnefnd gamla hreppsins og sýslunefnd að gera tillögur, en ráðuneytið síðan að taka ákvörðun. Nú kom sér illa fyrir Seltirninga að vera í minnihluta í hreppsnefnd, því að Kópavogsbúar vildu fá allan „Upphreppinn“, en Seltirningar vildu halda a.m.k. Lækjarbotnum, Gunnarshólma og Vatnsenda auk afréttarlanda. Þetta sjónarmið kemur best fram í bréfi, sem Sigurður Jónsson hreppstjóri og skólastjóri Mýrarhúsaskóla skrifaði sýslunefnd 29. október þetta sama ár. Þar segir hann sterk rök mæla með því, að þessar jarðir fylgi áfram sínum gamla hreppi, Seltjarnarneshreppi og bætir við:

Er þess að vænta, að háttv. sýslunefnd gangi ekki í móti vilja íbúa téðra býla í þessu máli, þannig, að þar efra myndist „þjóðernisminnihluti“, sem ekki fái notið „sjálfsákvörðunar“ réttar síns, svo að notuð séu orð úr máli „hinna stóru“ úti í heimi. Það lítið, sem íbúar téðra jarða geta notið sameiginlega með öðrum hreppsbúum, er þó helzt með Framnesingum, eins og þeir hafa gert frá upphafi vega.

Þetta sagði Sigurður og virðist hann hafa mælt þarna fyrir munn íbúa á áðurnefndum jörðum í Upphreppnum og sjálfsagt ýmissa hinna grónu íbúa Framnessins. Hins vegar má ætla, að nýja fólkið í Lambastaðaþorpi hafi haft takmarkaðan áhuga á Upphreppnum. Kom það best fram í því, að fulltrúar Framnessins í hreppsnefnd Seltjarnarneshrepps hins fornu greiddu að lokum atkvæði með þeirri niðurstöðu, að Kópavogsbúar fengju allan Upphreppinn. Því má svo bæta við í sambandi við álit Sigurðar, að hann vildi að afréttin öll yrði áfram í eigu Seltjarnarneshrepps hins nýja, en Kópavogsbúar skyldu fá afnotarétt. Niðurstaðan varð óljós sameiginlegur afnotaréttur.

Á fundi hreppsnefndar 17. nóvember var lagt fram bréf ráðuneytisins frá 11. sama mánaðar. Um væntanleg mörk hinna nýju hreppa ályktaði hreppsnefndin, að í undirskriftalistum hefði verið gert ráð fyrir því, að eyjarnar Engey og Viðey tilheyrðu hinum væntanlega hreppi, sem ætti sinn þéttbýliskjarna í Lambastaðahverfi og lægi vestan Reykjavíkur. Hins vegar taldi nefndin fráleitt, að einstakar jarðir eins og Lækjarbotnar, Gunnarshólmi o.fl. tilheyrðu hinum fyrrnefnda hreppi. Þær ættu heima í hreppi þeim, sem myndaður yrði úr þeim hluta hins gamla Seltjarnarneshrepps, sem væri austan og sunnan Reykjavíkur. Loks ályktaði hreppsnefndin, að enn væri ekki tímabært að gefa hinum nýju hreppum nöfn.

Þessi niðurstaða hreppsnefndar var kynnt Félagsmálaráðuneytinu í bréfi 18. nóvember og daginn eftir skrifaði sýslumaður Kjósarsýslu ráðuneytinu og kynnti því þá niðurstöðu sýslunefndar, að hún væri sammála hreppsnefndinni um mörk hinna nýju hreppa. Ráðuneytið hafði nú óvanalega hröð handtök og lét hinn 21. nóvember frá sér fara bréf um þau atriði varðandi skiptingu Seltjarnarneshrepps, sem ekki voru útkljáð. Þar segir m.a.:

Annar hreppurinn skal taka yfir Seltjarnarnes vestan Reykjavíkur og eiga að austan sameiginleg mörk með Reykjavík, en að öðru leyti norður strandlengju nessins í þeim hreppi. Honum fylgja þó eyjar þær, er áður hafa tilheyrt Seltjarnarneshreppi. Hinn hreppurinn taki yfir núverandi Seltjarnarneshrepp sunnan og austan Reykjavíkur og fylgir þar sömu hreppamörkum og verið hafa.

SeltjhrForni Kóp
Land, sem hinn nýi Kópavogshreppur fékk árið 1948.

Einn af undirskriftalistunum frá 1947.

Seltjarnarneshreppur hinn nýi 1948-1962

Í ársbyrjun 1948 er hinn nýi Seltjarnarneshreppur orðinn til. Þetta er sjálfstætt samfélag um 500 manna, sem búa á nesinu framan við Reykjavík, en sækja auðvitað margt þangað, þjónustu, sem samið var um við Reykjavíkurborg, vinnu og skemmtanir. Í þessum nýja hreppi bjuggu flestir í Lambastaðahverfi, en einnig allmargir á jörðunum gömlu á Framnesinu. Við Tryggvastaðabraut, sem síðar nefndist Lindarbraut, voru komin nokkur hús, þar sem búið var allt árið.

Fyrstu ár hins nýja hrepps með gömlu nafni eru ár breytinga í átt til lífshátta þéttbýlisbúa, en nýir íbúar hreppsins verða þó enn að sinna sjálfir ýmsum þörfum, sem þéttbýlissamfélag sér að jafnaði um. Vatnsveita er að vísu komin, en menn verða að ganga í vatnsveitufélag til þess að fá þessi lífsþægindi og holræsakerfi er alls ekki til. Landeigendur gátu selt lóðir undir hús án þess að gengið væri frá samningum við þá um almenningssvæði, götur, torg og leikvelli. Stundum urðu íbúar að borga fyrir þjónustu, sem í þéttbýli er venjulega greitt fyrir úr opinberum sjóði. Sem dæmi um þetta má nefna kostnað við uppsetningu götulýsingar á Lambastaðabraut árið 1948, en hann urðu íbúar við þá götu að borga og síðan að greiða ákveðinn skatt fyrir kostnað við lýsinguna.

Fyrstu sveitarstjórnarkosningar í hinum nýja Seltjarnarneshreppi urðu ekki til þess að valda miklu umróti í hreppnum og það voru að verulegu leyti sömu menn, sem hlutu kosningu og áður höfðu stýrt málum hins eldra og stærri Seltjarnarneshrepps. Bornir voru fram tveir listar og fengu sjálfstæðismenn 137 atkvæði og 3 menn og frjálslyndir 101 og 2 menn. Þessir náðu kjöri: Jón Guðmundsson í Nýjabæ, Erlendur Einarsson Lundi og Sigurður Flygenring Tjörn af lista sjálfstæðismanna og Konráð Gíslason Þórsmörk og Kjartan Einarsson Bakka af lista frjálslyndra. Tveir þessara manna bjuggu á hinum fornu jörðum Framnessins, en þrír áttu heima í Lambastaðahverfi. Það er þó athyglisvert, að allir bjuggu þeir í húsum, sem báru nöfn að fornum sveitasið. Enn voru menn ekki farnir að hugsa sem bæjarbúar í hinum nýja þéttbýlishreppi.

Á fyrsta fundi nýju hreppsnefndarinnar, 21. janúar 1948, var Erlendur Einarsson kosinn oddviti með 3 atkvæðum og Sigurður Flygenring varaoddviti. Þessi kosning endurspeglar pólitísk viðhorf innan hreppsnefndarinnar, en Erlendur, Jón og Sigurður voru kosnir af lista sjálfstæðismanna og mynduðu eins konar meirihluta, þó að ekki væri hann formlegur og þeir raunar ekki í framboði fyrir pólitískt félag. Þeir Konráð og Kjartan voru vinstri menn, hinn fyrrnefndi sósíalisti, en hinn síðarnefndi alþýðuflokksmaður.

Þessi fyrsta hreppsnefnd sat aðeins í tvö ár eða til 1950 og var þá ný kosin, en að mestu skipuð sömu mönnum. Listi sjálfstæðismanna fékk 133 atkvæði og þrjá menn, en óháðir fengu 121 atkvæði og tvo. Tryggvi Gunnsteinsson á Tryggvastöðum kom í stað Sigurðar Flygenring, sem fór út úr hreppsnefnd kjörtímabilið 1950-54. Árið 1950 var ákveðið, að hreppsnefnd skyldi hafa fastan fundartíma og skyldi hann vera annan hvern þriðjudag klukkan fjögur. Þess má geta, að samkvæmt fundargerðabók var enginn fundur haldinn í hreppsnefndinni á tímabilinu 7. ágúst 1951 til 16. apríl 1952, þ.e. í 7 mánuði og aftur frá því í október 1952 og fram í mars 1953. Þetta telur Erlendur Einarsson oddviti að geti ekki staðist og fundargerðir hafi verið færðar á laus blöð, sem síðar hafi týnst.

Kjartan Einarsson á Bakka.

Erlendur Einarsson, fyrsti oddviti hins nýja Seltjarnarneshrepps.

Um nöfn hinna nýju hreppa lét ráðuneytið í ljós þá skoðun, að hreppurinn vestan Reykjavíkur héti hinu gamla heiti, Seltjarnarneshreppur, en hinn yrði nefndur Kópavogshreppur. Hreppsnefndinni var þó sagt heimilt að koma sér saman um önnur nöfn. Lokaatriði í bréfi ráðuneytisins var að leggja fyrir hreppsnefndina að sjá um kosningu hreppsnefnda í nýju hreppunum 18. janúar 1948, en þeir yrðu að veruleika 1. janúar.

Á fundi sínum 2. desember tók hreppsnefnd Seltjarnarneshrepps hins forna þær ákvarðanir, sem ráðuneytið hafði beðið hana um. Hún taldi sig ekki þurfa að gera neinar athugasemdir við uppástungur ráðuneytisins um nöfn hreppanna nýju, enda var litið á þær sem sjálfsagðar. Þá var gengið út frá því, að nýju hreppsnefndirnar mundu eftir kosningar taka ákvarðanir um fjárhagslegan aðskilnað. Ákveðið var, að kjörskrár vegna kosninganna 18. janúar yrðu lagðar fram 11. desember. Loks var kosið í kjörstjórnir í nýju hreppunum, yfirkjörstjórnir í báðum, ein undirkjörstjórn í Seltjarnarneshreppi og tvær í Kópavogshreppi.

Frá fyrstu kosningum í Seltjarnarneshreppi hinum nýja, 18. janúar, verður sagt í næsta kafla.

Hinn 25. apríl 1948 kom hreppsnefnd Seltjarnarneshrepps hins eldra saman til síðasta fundar síns. Hann fór fram á heimili oddvita að Kópavogsbraut 19. Allir hreppsnefndarmenn voru mættir, en þeir voru: Guðmundur Gestsson oddviti, Finnbogi Rútur Valdimarsson, Guðmundur Eggertsson, Konráð Gíslason og Kjartan Einarsson. Oddviti, sem þá þegar var orðinn fyrrverandi oddviti, lagði fram reikninga hins gamla Seltjarnarneshrepps, og var hrein eign hans í lokin 684.331 króna og hafði aukist um rúmlega 200.000 kr. á árinu. Fundargerðabókinni lýkur með þessari færslu:

F.R. Valdemarsson þakkaði f.h. hreppsnefndarmanna oddvita, Guðmundi Gestssyni, fyrir ágætt starf í þágu Seltjarnarneshrepps og ánægjulegt samstarf. Guðm. Gestsson þakkaði hreppsnefndarmönnum störf þeirra í nefndinni og gott samstarf. Fleira gerðist ekki. Fundi slitið kl. 6.30.

Guðmundur Illugason,
síðasti hreppstjóri Seltjarnarneshrepps.

Tryggvi Gunnsteinsson.

Fyrsta jörðin, sem skipt var upp undir íbúðarhús og götur á Framnesinu, var Lambastaðir og þar hafði eigandinn ætlað mjög lítið eða ekkert land til almennings þarfa. Þannig varð Erlendur Einarsson oddviti að standa í stappi um að fá nauðsynlegt land undir götuna Tjarnarstíg, er hún var lögð um 1950. Fékkst eigandi Lambastaða með eftirgangsmunum til þess að afsala sér fjögurra metra breiðri spildu undir götuna gegn því að lóðaeigendur öðrum megin afsöluðu sér tveimur metrum og legðu síðan götuna sjálfir á eigin kostnað. Auk þess að leggja götur urðu íbúar þar sem annars staðar að sjá sjálfir um frárennsli frá húsum sínum og var það í Lambastaðahverfi ýmist leyst með því, að menn komu sér upp rotþróm við hús sín eða veittu skólpi til sjávar, ef þeir gátu komið því við. Þegar fyrstu húsin voru reist við Skólabraut og Melabraut var ekki um neitt holræsakerfi þar að ræða og urðu húsbyggendur þar að sjá sjálfir fyrir slíku. Hreppsnefnd varð svo síðar að leggja í mikinn kostnað við að leggja holræsakerfi í þessar götur.

Árið 1941 höfðu eigendur húsa í Lambastaðahverfi stofnað með sér félag til þess að notfæra sér heimild í lögum frá árinu 1923 um stækkun lögsagnarumdæmis Reykjavíkur, þar sem jarðirnar Breiðholt, Bústaðir og Eiði voru lagðar Reykjavík til. Í þessum lögum var gert ráð fyrir því, að íbúum Seltjarnarneshrepps skyldi heimilt að fá vatn og rafmagn frá Reykjavík. Það voru eigendur u.þ.b. 30 húseigna í Lambastaðahverfi og Kveldúlfur, eigandi Melshúsastöðvarinnar, sem stóðu upphaflega að stofnun Vatnsveitufélags Seltirninga. Hver húseigandi lagði fram stofngjald og greiddi síðan vatnsskatt til þess að standa undir kostnaði við reksturinn. Hann gekk greiðlega og best meðan félagið græddi á vatnssölu til breska herliðsins í „Sæból camp“ og „Boulogne-camp“.

Árið 1950 kom upp umræða um það, að Seltjarnarneshreppur tæki við rekstri Vatnsveitufélagsins og var gerð sú samþykkt innan félagsins 6. júlí að því yrði slitið og hreppurinn tæki við eignum þess og skuldbindingum. Formlega tók þó Erlendur Einarsson oddviti ekki við félaginu fyrr en 24. júní 1952.

Á fyrstu árum hins nýja Seltjarnarneshrepps var mest byggt í landi Lambastaða eins og áður sagði, síðan í landi Hrólfsskála og Pálsbæjar uppi í Valhúshæð og voru þar lagðar göturnar Skólabraut og Melabraut, en síðast tók að rísa íbúðarbyggð á landi Bakka og Ness og fleiri jarða upp í Valhúsið að suðvestan. Þar komu göturnar Vallarbraut, Lindarbraut (áður Tryggvastaðavegur), Miðbraut og Unnarbraut. Þá var ákveðið að leggja Suðurbraut í stað hins gamla Hrólfsskálavegar. Guðmundur Illugason hreppstjóri átti heiðurinn af þessum nýju götuheitum.

Fyrsta skrifstofuhús Seltjarnarneshrepps.

Oddviti Seltjarnarneshrepps á árunum 1948-54, Erlendur Einarsson múrarameistari að Lundi í Lambastaðahverfi, var einn af frumbyggjum í þessu hverfi og byggði sér þar hús árið 1939. Í kjallara þess voru fyrstu eiginlegu skrifstofur hreppsfélagsins og ekki aðeins í tíð Erlends sem oddvita, heldur einnig í oddvitatíð Sigurðar Flygenrings, sem síðar verður sagt frá, en hann var mágur Erlends og bjó í hinum enda hússins, sem hann nefndi Tjörn. Þetta fyrsta skrifstofuaðsetur Seltjarnarneshrepps bar síðar nafnið Tjarnarstígur 7-9.

Aðalviðfangsefni hreppsnefndar á þessum árum voru á sviði skipulagsmála, en í þeim var við mikla erfiðleika að etja. Sífellt vaxandi þrýstingur var á það, að fá lóðir í hreppnum undir íbúðarhús og landeigendur sáu fram á, að búskapur mundi smám saman líða undir lok á Framnesinu og þá gæti orðið góð tekjulind að selja land undir íbúðarhús. Svo hagaði til á Nesinu, að lönd flestra jarðeigenda voru skipt þannig, að auk túnanna við bæjarhús var um að ræða land uppi í Valhúsahæð, sem verið hafði eins konar almenningur. Stefna hreppsnefndar var sú, að kaupa ekki land, þó að í boði væri eins og Ráðagerði 1953. Sú undantekning var þó gerð árið 1955, að hreppurinn keypti Bygggarð af Neskirkju. Þau jarðakaup urðu síðar undirstaða þess, að hreppurinn gat útvegað lítilsháttar land undir iðnaðarhúsnæði og því reis prentsmiðja, sælgætisverksmiðja og áhaldahús bæjarins í landi Bygggarðs.

Björn Þorláksson, fyrsti sveitarstjóri Seltjarnarneshrepps 1957-60.

Sigurður Jónsson í Steinnesi.

Hreppsnefndin 1954-58, sveitarstjóri ráðinn

Hreppsnefndarkosningar fóru fram 31. janúar 1954 og ný hreppsnefnd kom saman 6. febrúar. Tveir listar voru í kjöri: A-listi óháðra, sem fékk 146 atkvæði og 2 menn kjörna og B-listi Sjálfstæðismanna, Framsóknarmanna o.fl., sem fékk 170 atkvæði og 3 menn kjörna. Fulltrúar A-listans voru Kjartan Einarsson Bakka og Konráð Gíslason Þórsmörk, þ.e. vinstri menn, en fulltrúar B-listans Jón Guðmundsson Nýjabæ, Sigurður Flygenring Tjörn og Sigurður Jónsson Steinnesi. Sigurður kaupmaður í Steinnesi var framsóknarmaður. Erlendur Einarsson og Tryggvi Gunnsteinsson hættu því í hreppsnefnd, en Sigurðarnir komu í þeirra stað. Á kjörskrá voru 441, en 332 kusu. Íbúar hreppsins hafa þá verið um 800. Á fyrsta fundi hreppsnefndarinnar var Sigurður Flygenring kosinn oddviti. Hreppurinn var enn að verulegu leyti sveitahreppur, ef dæma má eftir því, að kosin var nauta- og hrossakynbótanefnd.

Hinn 30. nóvember 1956 tilkynnti Sigurður Flygenring oddviti að hann væri á förum úr hreppnum og hefði selt hús sitt. Hann gaf þó til kynna, að hreppurinn gæti fengið tvö herbergi í því til afnota, ef þurfa þætti. Í framhaldi af þessu var ákveðið að fela oddvita að auglýsa laust til umsóknar starf sveitarstjóra á Seltjarnarnesi. Var síðar gengið frá starfsreglum fyrir sveitarstjóra og þær samþykktar af félagsmálaráðherra. Fimm umsóknir bárust um sveitarstjórastöðuna, en það beið þó næsta árs, að taka ákvörðun í því máli. Hinn 30. desember var svo Jón Guðmundsson í Nýjabæ kosinn oddviti í stað Sigurðar Flygenring. Sæti Sigurðar í hreppsnefnd tók Aðalsteinn Þorgeirsson, bústjóri í Nesi.

Hinn 3. janúar 1957 var tilkynnt í hreppsnefnd, að Björn Þorláksson lögfræðingur hefði verið ráðinn sveitarstjóri í hreppnum og var fyrsti fundur með honum í hreppsnefndinni 26. janúar. Var sá fundur haldinn að Tjörn. Skömmu seinna var sú ákvörðun tekin að hafa hreppsnefndarfundi reglulega á þriðjudögum klukkan hálfníu.

Hinn 24. janúar 1958 var haldinn síðasti fundur fráfarandi hreppsnefndar. Á þessum fundi óskaði Jón Guðmundsson oddviti eftir því, að oddvitalaunum sínum fyrir árið 1956 yrði skipt upp á milli allra hreppsnefndarmanna. Samkvæmt ákvörðun félagsmálaráðherra voru oddvitalaun þá 11 krónur á hvert mannsbarn í hreppnum, en um þessar mundir voru íbúar í Seltjarnarneshreppi um 1000. Var sveitarstjóra falið að taka ákvörðun um nákvæma skiptingu oddvitalaunanna.

Sep23$09
Götumynd frá 6. áratugnum. Kýr, strætisvagn og skreiðarbíll á Nesvegi.
Brekka sést lengst til hægri.

Þegar fólki fór að fjölga í hreppnum á árunum eftir 1950 og skólabörnum fór fjölgandi, kom upp þörf fyrir að reisa viðbótarhúsnæði við Mýrarhúsaskóla eða nýjan skóla. Erfitt reyndist að hrinda málinu í framkvæmd vegna þess að fá þurfti fjárfestingarleyfi til allra bygginga í landinu á þessum árum. Ríkisstyrkur lá heldur ekki á lausu fremur en oft áður og síðar. Árið 1957 voru teikningar tilbúnar að nýju skólahúsi og árið eftir skipaði hreppsnefnd byggingarnefnd fyrir húsið. Í henni sátu Björn Þorláksson sveitarstjóri, Sigurður Jóhannsson verkfræðingur og Erlendur Einarsson. Hún samdi síðan við byggingameistara í hreppnum, Helga Kristjánsson á Lambastöðum, um framkvæmdir. Stóðu þær í tvö ár og var skólinn tekinn í notkun 1. október 1960.

Hús við Unnarbraut, Miðbraut, Melabraut, Vallarbraut, Lindarbraut og Skólabraut 1966. Bakki er lengst til hægri, Bakkakot fyrir miðju. Fiskitrönur þekja stóran hluta af Valhúsahæð.

Jón Grétar Sigurðsson.

Jón G. Tómasson, sveitarstjóri 1960-63.

Hreppsnefndin 1958-1962, einn listi

Nýkjörin hreppsnefnd kom saman til fyrsta fundar síns 13. febrúar 1958, en við hreppsnefndarkosningarnar 26. janúar kom aðeins fram einn listi og var hann því sjálfkjörinn. Mun hafa verið nokkuð hugsað um pólitískt jafnvægi á honum og sátu í hreppsnefnd tveir sjálfstæðismenn og einn, sem taldist til hvers af hinum þremur flokkunum. Sem aðalmenn í hreppsnefnd voru kjörnir þeir Jón Guðmundsson í Nýjabæ, Erlendur Einarsson á Tjarnarstíg 9, Kjartan Einarsson á Bakka, Konráð Gíslason í Þórsmörk og Sigurður Jónsson, Melabraut 59. Varamenn voru Aðalsteinn Þorgeirson í Nesi, Karl B. Guðmundsson á Vegamótum, Helgi Kristjánsson á Lambastöðum, Björn Jónsson kennari á Kolbeinsstöðum og Jón Sigbjörnsson magnaravörður á Skólabraut 57. Á þessum fyrsta fundi var Jón í Nýjabæ endurkjörinn oddviti og Kjartan á Bakka kosinn varaoddviti. Þó að tveir af nýkjörnu hreppsnefndarmönnunum byggju nú í númeruðum húsum, var hreppurinn ekki alveg laus við sveitamennskuna, því að við nefndakjör kom í ljós, að kosinn var forðagæslumaður og valdir voru menn í nauta- og hrossakynbótanefnd. Hreppsnefndarfundir voru nú haldnir að Tjarnarstíg 7, sem áður hét Tjörn.

Síðla árs 1959 var farið að ræða um ráðningu nýs sveitarstjóra, þar sem Björn Þorláksson vildi hætta um áramótin. Var samþykkt að auglýsa starfið. Einnig kom fram um það leyti, að eigandi hússins að Tjarnarstíg 7, þar sem skrifstofur hreppsins voru, vildi að hreppurinn rýmdi skrifstofurnar sem fyrst. Hugðist eigandinn selja húsið. Í desember rann umsóknarfrestur út um sveitarstjórastarfið og voru níu umsóknir um það kynntar á fundi 19. desember. Síðan voru greidd atkvæði um þær. Fór svo, að Jón G. Tómasson lögfræðingur fékk flest atkvæði eða 4 og Jón Grétar Sigurðsson, sem einnig var lögfræðingur, fékk 1. Jón Grétar var búsettur í hreppnum, en Jón G. Tómasson var Reykvíkingur. Einn hreppsnefndarmanna, Kjartan Einarsson, var meðal umsækjenda og sat því ekki fundinn. Hann fékk ekkert atkvæði.

Á fyrsta hreppsnefndarfundi ársins 1960 var rætt um húsnæðismál hreppsfélagsins og komist að þeirri niðurstöðu, að taka hluta af nýja skólahúsinu undir skrifstofu hreppsins til bráðabirgða. Á fundinum lagði Sigurður Jónsson fram undirskriftaskjal með nöfnum 216 manna í hreppnum, sem mótmæltu því, að ráðinn var utansveitarmaður í starf sveitarstjóra en gengið fram hjá hreppsbúum. Þetta kom þó fyrir ekki, því að gengið hafði verið frá ráðningu Jóns G. Tómassonar og skyldi hann taka til starfa 1. febrúar.

Hinn 8. mars 1960 kom hreppsnefndin saman til fyrsta fundar síns í barnaskólanum nýja, og var þar kominn til starfa Jón G. Tómasson, hinn nýráðni sveitarstjóri. Fyrsta verk hans hafði verið að taka saman lista yfir skuldir hreppsins, en þær námu um 2,3 milljónum króna. Var skýringin talin sú, að ekki hefði verið gengið nógu hart fram við útsvarsinnheimtu. Rætt var um þátttöku lóða og landeigenda í kostnaði við holræsa og gatnagerð, og var það mál manna að ýmislegt hefði þar mátt betur fara. Það er kannski dæmigert fyrir tilviljanakennda stjórn til þessa á holræsamálunum, að í nóvember árið áður, hafði hreppsnefndin sjálf farið og gert vettvangskönnun á þessum málum í Bakkahverfi, sem þá var að byggjast. Var þar tekin sú ákvörðun, að leggja þyrfti bráðabirgðastút fyrir frárennsli frá Miðbraut og út í sjó. Síðar mætti bæta um betur og „hölluðust menn helzt að því, að fengin yrðu einhver löng rör, sem yrðu lögð í fjöruna og grjót borið að til styrkingar“.

Í framhaldi af þessum umræðum um holræsamálin var samþykkt í maí að ráða verkstjóra til stjórnar og eftirlits með verklegum framkvæmdum í hreppnum. Átti þetta við um vegagerð, holræsa- og vatnslagnir, lóðahreinsun, sorphreinsun og fleira. Var ákveðið að ráða Kjartan Einarsson á Bakka til þessa verks. Hreppurinn keypti sér síðan vörubifreið síðar á árinu og fékk til þess sænskt lán !! Í ársbyrjun 1961 var ákveðið að ráða stúlku til starfa á skrifstofum hreppsins. Fimm sóttu um starfið og var Guðrún Einarsdóttir ráðin. Var hún því fyrsti skrifstofumaður hreppsfélagsins. Hreppurinn var þannig bæði kominn með verkstjóra og skrifstofustúlku og síðan verður að telja til tíðinda, að hreppsnefndin veitti í fyrsta sinn leyfi til smásöluverslunar að kvöldi til í desember 1961, en eins og kunnugt er, hefur sveitarfélagið lengi verið þekkt fyrir þessi kvöldsöluleyfi. Það var kaupmaður á Vegamótum, sem fyrsta leyfið fékk.

Í mars 1962 var tímamótatillaga borin upp í hreppsnefndinni og fjallaði hún um hitaveitumál. Flutningsmaður var Sigurður Jónsson, og gekk tillagan út á það, að stefnt yrði að lagningu hitaveitu um hreppinn. Yrði það gert með leit að heitu vatni, svo sem með borunum eða með samningum við ríkið eða önnur byggðalög. Hér var fitjað upp á merku máli, sem átti eftir að setja svip sinn á störf hreppsnefndar.

Sep24$05
Fyrsta tölublað Seltirnings.

Þéttbýlishreppur í vexti - Seltjarnarnes 1962-1974

Vegna breytinga á sveitarstjórnarlögum var í febrúar 1962 ákveðið að framlengja allar nefndarkosningar fram í maí, en þá áttu sveitarstjórnarkosningar að fara fram eftir nýju lögunum. Hinn 27. maí fóru þessar kosningar fram og voru þá í fyrsta sinn í sögu byggðarlagsins boðnir fram hreinir flokkslistar. Voru það Sjálfstæðisfélag Seltjarnarness, sem stofnað hafði verið 1959, Alþýðuflokkurinn og Alþýðubandalagið, sem buðu fram flokkslista. Fjórða framboðið kom frá svokölluðum Óháðum kjósendum, en í þeim hópi munu einkum hafa verið framsóknarmenn. Úrslit kosninganna urðu þau, að D-listi Sjálfstæðisfélagsins fékk 294 atkvæði og þrjá menn kosna eða hreinan meirihluta í hreppsnefndinni. Óháðir kjósendur eða H-listinn fékk 172 atkvæði og 2 menn kosna, en hvorki Alþýðuflokkur né Alþýðubandalag komu manni að. A-listinn fékk 72 atkvæði og G-listinn 74.

Með þessum kosningum urðu tímamót í hreppsnefndinni, því aðeins einn af gömlu hreppsnefndarmönnunum komst að, og var það oddvitinn, Jón Guðmundsson í Nýjabæ. Hann var efstur á lista sjálfstæðismanna og með honum komu inn þeir Karl Bergmann Guðmundsson frá Vegamótum og Sigurgeir Sigurðsson. Áttu tveir þeir síðarnefndu eftir að vinna lengi að sveitarstjórnarmálum Seltirninga, Karl sem oddviti og síðar forseti bæjarstjórnar og Sigurgeir sem sveitarstjóri og síðar bæjarstjóri. Karl Bergmann var fæddur í Skagafirði en alinn upp á Seltjarnarnesi frá 5 ára aldri. Sigurgeir var reyndar líka skagfirskur að ætt. Af H-listanum voru kjörnir Jón Grétar Sigurðsson, sonur Sigurðar skólastjóra Jónssonar og Jóhannes Sölvason. Vegna heilsubrests varð Jón í Nýjabæ að biðjast lausnar frá oddvitastörfum eftir aðeins eitt ár af kjörtímabilinu.

Karl B. Guðmundsson.

Aðalskipulag

Snemma árs 1964 var mikið rætt um aðalskipulag Seltjarnarness og lagði Ólafur Ásgeirsson hjá Skipulagi ríkisins fram heildstæða tillögu að því. Áður var aðeins til ófullkomin tillaga frá 1948. Nú voru menn farnir að huga að stóru dráttunum við byggingu Framnessins. Hvar átti að vera miðbær, kirkja, gagnfræðaskóli, íþróttasvæði? Ágreiningsefni hlutu að skjóta upp kollinum við ákvörðun þessara viðamiklu þátta, því að sveitarfélagið hlaut að leggja fram stórfé til þess að kaupa lóðir undir öll þessi mannvirki. Þá kom upp meiri háttar ágreiningur við landeigendur um það, hversu langt byggðin ætti að teygja sig vestur fyrir Lindarbraut. Fengu landeigendur á þessu svæði sér arkitekt á eigin kostnað til þess að skipuleggja svæðið og vildu, að þar gætu búið um 3 þúsund manns. Forystu um þetta höfðu eigendur hlutafélaganna Ness og Seltjarnar. Umræður um byggð vestan við Nesstofu strönduðu endanlega á því, að hreppsnefndin vildi ekki láta undan kröfum um, að þar yrði byggt niður að sjó.

Bjarni Beinteinsson sveitarstjóri 1963-65.

Jóhannes Sölvason.

Sigurgeir Sigurðsson.

Fyrsta aðalskipulag Seltjarnarness.

Í ársbyrjun 1965 varð að ráði, að Sigurgeir Sigurðsson sem einn hreppsnefndarmanna tæki við starfi sveitarstjóra og var það gert með atkvæðum sjálfstæðismanna, en hinir tveir hreppsnefndarmenn sátu hjá. Við næstu kosningar, 1966, má líta svo á, að Sigurgeir hafi orðið leiðtogi meirihluta sjálfstæðismanna í hreppsnefnd með svipuðum hætti og tíðkast hafði lengi hjá sjálfstæðismönnum í Reykjavík. Enn frekar kom þetta fram í kosningunum 1970, en þá setti hann það á oddinn, að starf sitt sem sveitarstjóri væri háð því, að hann næði kjöri í þriðja sæti á lista flokksins. Sá listi bætti verulega við fylgi flokksins frá því sem verið hafði 1966, en vinstri menn töpuðu miklu fylgi hlutfallslega. Má því líta á kosningarnar 1970 sem fyrstu viðurkenningu Seltirninga á því, að þeir kynnu að meta störf Sigurgeirs sem sveitarstjóra.

Strax mánuði eftir kjör sitt lét hreppsnefndin frá 1962 það boð út ganga að hún muni ekki láta gera götur eða leggja ræsi til þess að lóðir yrðu byggingarhæfar nema gegn þátttöku lóðar-eða landeigenda í þeim framkvæmdum. Þá yrði þess krafist, að landeigendur legðu til land undir götur og opin svæði, sem skipulögð yrðu. Þessi samþykkt markar tímamót og sýnir, að nýkjörin hreppsnefnd vildi ekki láta fyrri mistök endurtaka sig, þ.e. að leyfa einstaklingum að selja lóðir undir hús og síðan yrði hreppsfélagið að bera allan kostnað við nauðsynlegar gatna og holræsaframkvæmdir. Vafalaust var þessi stefna erfið í framkvæmd og viðkvæm, en hún var nauðsynleg eins og eignarhaldi var háttað á landi í Seltjarnarneshreppi og kom fyrst til framkvæmda við sölu lóða úr landi Mýrarhúsa. Árið 1971 samþykkti hreppsnefndin síðan almenna yfirlýsingu um það, að hún hygðist nota heimild í sveitarstjórnarlögum til forkaupsréttar á lóðum í hreppnum og óskaði eftir því við landeigendur, að þeir byðu sveitarsjóði þennan forkaupsrétt, enda yrði þar tekið fram verð og greiðsluskilmálar.

Sep24$06
H-listablaðið 1962.

Frá vígslu íþróttahússins.

Á árunum 1965-70 var haldið áfram borunum fyrir heitu vatni og jafnvel farið niður á um 2.000 m. dýpi. Þá var unnið að öðrum undirbúningi að stofnun hitaveitu. Framkvæmdir við lagninu dreifikerfis hófust 1971 og fyrstu húsin voru tengd veitunni seint á því ári. Fyrirtækið Vermir tók að sér verkfræðilegan undirbúning dreifikerfisins en verktakafyrirtækið Hlaðprýði var með hagstæðast tilboð í framkvæmdir og tók þær að sér. Árið 1972 var síðan skipuð fyrsta stjórn Hitaveitu Seltjarnarness og veitan formlega tekin í notkun.

Frá samkomu, þegar Hitaveitan var formlega tekin í notkun.

Hitaveita

Eins og áður kom fram, hafði þeirri hugmynd skotið upp árið 1962 að leggja hitaveitu um Framnesið, annað hvort með vatni úr eigin borholum eða með tengingu við Hitaveitu Reykjavíkur. Fyrstu ummæli vísindamanna um boranir á Framnesi voru mjög neikvæð. Gunnar Böðvarsson og Sveinn S. Einarsson sögðust í áliti Raforkumálskrifstofu þetta sama ár telja „hverfandi líkur fyrir því, að heitt vatn væri að finna í hreppnum, enda hefðu allar athuganir vestan Snorrabrautar borið negatívan árangur“. Þrátt fyrir þetta ákvað hreppsnefnd að kosta rannsóknir og árið 1964 var tekin ákvörðun um að hefja boranir í landi Bakka, skammt frá sjó. Var boruð þar 50 m. hola. Þessar boranir gáfu það góðan árangur, að í febrúar 1965 var komið allt annað hljóð í jarðfræðingana. Jón Jónsson taldi þá legu jarðlaga „óvenju góða“ og vildi, að boruð yrði önnur hola hinum megin á Nesinu, í landi Bygggarðs. Kom sér nú enn vel, að hreppsnefndin hafði fest kaup á þeirri jörð. Boranirnar í Bygggarðslandi hófust skömmu síðar og strax í mars kom þar upp 27 stiga heitt vatn af 80 m. dýpi. Þótti nú sýnt, að framtíð væri í borunum fyrir heitu vatni á Framnesinu og hitaveita fyrir Seltjarnarneshrepp með eigin vatni yrði að veruleika.

Nýi sveitarstjórinn, Sigurgeir Sigurðsson, með Ísleifi Jónssyni verkfræðingi
og Jóni Jónssyni jarðfræðingi við jarðbor í Bygggarðslandi 1966.

Árið 1966 var engin byggð á Ströndunum,
en byrjað var að undirbúa gerð Látrastrandar vestan Mýrarhúsa.

Íþróttahús og félagsheimili

Hitaveituframkvæmdirnar voru mestu framkvæmdir Seltjarnarneshrepps á árunum 1962-74, en að þeim frátöldum beindist áhugi manna til framkvæmda einkum að íþróttamannvirkjum, félagsheimili og gagnfræðaskóla. Árið 1965 var í fyrsta sinn veitt fé úr hreppssjóði til íþróttahúss, sem frá byrjun var hugsað sem íþróttahús fyrir Mýrarhúsaskóla og sem æfinga- og keppnishús fyrir íþróttamenn á Nesinu, en þeir höfðu þá nýlega stofnað íþróttafélagið Gróttu. Árið 1967 var samið við Sigurð Kr. Árnason byggingameistara um byggingu íþróttahússins og reis það síðan á einu ári og var tekið í notkun síðla árs 1968. Sami maður tók síðan að sér byggingu félagsheimilis, en teikningar að því voru gerðar hjá teiknistofu Gísla Halldórssonar árið 1969. Var sú ákvörðun tekin strax að gefa félögum í hreppnum kost á að eiga smáhlut í félagsheimilinu og tengja þau með því nánar við þá starfsemi, sem þar yrði rekin. Félagsheimilið var formlega tekið í notkun 20. mars1971.

Sigurður Kr. Árnason við stjörnukíki
sem hann gaf og lét setja upp á Valhúsaskóla.

Valhúsaskóli

Stofnun gagnfræðaskóla kom fyrst á dagskrá hreppsnefndar í desember 1966 og aftur um vorið 1967. Ásgeir Sigurgeirsson, formaður skólanefndar, beitti sér fyrir þessari nýskipan, en Páll Guðmundsson, skólastjóri Mýrarhúsaskóla var á móti henni og taldi stofnun gagnfræðaskóla ekki æskilega, á meðan skólarnir ættu að vera undir sama þaki. Hreppsnefndin vildi stofna gagnfræðaskóla og hefja kennslu til landsprófs haustið 1968. Ekki varð af stofnun gagnfræðaskóla en ráðinn var sérstakur yfirkennari fyrir gagnfræðastig og hafin kennsla til landsprófs.

Með nýrri skólanefnd undir formennsku Guðmundar Ludvigssonar var sú stefna tekin árið 1968 að gera ráð fyrir byggingu nýs gagnfræðaskóla og gerðu menn sér í fyrstu vonir um að hann yrði tilbúinn árið 1971. En málið varð fyrir töfum, m.a. vegna erfiðleika á að fá lóð undir húsið. Árið 1971 var skólastofnunin ekki komin lengra en það, að menn tóku þá ákvörðun, að húsið skyldi rísa, „vestan við húsið nr. 19 við Melabraut“. Í nóvember 1971 var síðan tekin sú ákvörðun, að skólanefnd undir forystu Aðalsteins Sigurðssonar skyldi jafnframt vera byggingarnefnd væntanlegs gagnfræðaskóla. Komst nú skriður á málið og tók Vilhjálmur Hjálmarsson arkitekt að sér að teikna skólann, sem farið var að kalla Valhúsaskóla. Sigurði Kr. Árnasyni var enn falin byggingin, en henni lauk ekki fyrr en eftir það tímabil, sem hér er fjallað um eða haustið 1974, en þá var Seltjarnarnes orðinn kaupstaður.

Valhúsaskóli.

Hreppsnefndin 1966-1970

Við hreppsnefndarkosningarnar 1966 komu fram tveir listar og fékk D-listi Sjálfstæðisfélagsins 460 atkvæði og 3 menn kjörna en H-listi Alþýðubandalags, Alþýðuflokks og Framsóknarflokks 314 atkvæði og 2 menn kjörna. Kjörnir fulltrúar D-listans voru hinir sömu og áður, þ.e. Karl B. Guðmundsson, Sigurgeir Sigurðsson og Snæbjörn Ásgeirsson en fulltrúar H-listans voru Jóhannes Sölvason og Sveinbjörn Jónsson. Varamenn voru Kristinn Michelsen, Einar Steinarsson og Ingibjörg Bergsveinsdóttir fyrir D-lista og Sigurður Jónasson og Óskar Halldórsson fyrir H-lista. Enn fleiri varamenn áttu eftir að taka sæti í hreppsnefnd á kjörtímabilinu.

Hinn 1. júní var fyrsti fundur nýkjörinnar hreppsnefndar og var Karl B. Guðmundsson kosinn oddviti, en Sigurgeir Sigurðsson til vara. Þá var samþykkt að framlengja ráðningarsamning Sigurgeirs Sigurðssonar sem sveitarstjóra. Kosið var í helstu nefndir eins og byggingarnefnd, heilbrigðisnefnd, barnaverndarnefnd, skólanefnd og fleiri.

Hinn 26. ágúst 1966 bar það til tíðinda, að kona tók í fyrsta sinn þátt í störfum hreppsnefndar Seltjarnarneshrepps. Það var Auður Sigurðardóttir, en hún mætti sem varamaður fyrir H-listann. Í október1969 tilkynnti Jóhannes Sölvason, annar aðalfulltrúi H-listans, að hann hygðist flytjast á brott úr hreppnum og hefði ákveðið að segja sig úr hreppsnefnd. Jóhannes hafði verið athafnasamur hreppsnefndarmaður þau 7 ár, sem hann hafði verið í hreppsnefnd og þakkaði Karl B. Guðmundsson honum vel unnin störf.

Í apríl 1970 kom fram tillaga frá sveitarstjóra um að gera knattspyrnuvöll á Valhúsahæð og óskað var eftir umsögn Gróttumanna um málið. Hún reyndist jákvæð, en deilur urðu um nýja völlinn og skiptust menn í hópa eftir pólitískum línum. Sjálfstæðismennirnir Sigurgeir Sigurðsson, Kristinn Michelsen og Snæbjörn Ásgeirsson vildu láta gera knattspyrnuvöllinn á Valhúsahæð, en fulltrúar H-listans, Auður Sigurðardóttir og Sveinbjörn Jónsson, töldu að stefna bæri að íþróttasvæði til frambúðar fyrir hreppinn og mikið skorti á, að þessi völlur gæti orðið byrjun á því vegna þess að pláss væri of lítið. Sjálfstæðismeirihlutinn samþykkti vallargerðina, en til hennar kom þó ekki strax vegna andspyrnu fyrrverandi landeigenda. Þessar pólitísku deilur kunna að hafa átt rót sína að rekja til þess, að hreppsnefndarkosningar voru á næstu grösum, en þær skyldu fara fram 31. maí.

Skömmu fyrir hreppsnefndarkosningar kom upp annað álitamál í hreppsnefndinni, en það var skipun Gylfa Þ. Gíslasonar menntamálaráðherra á Helgu Einarsdóttur kennara í stöðu formanns skólanefndar á Seltjarnarnesi. Óánægja var með þetta í hreppsnefndinni, einkum hjá sjálfstæðismönnum, sem töldu þann annmarka á veitingunni, að Helga væri ekki búsett í hreppnum. Hún var hins vegar í þann veginn að flytjast þangað. Helga tók aldrei við formenskunni og var Aðalsteinn Sigurðsson skipaður í hennar stað.

Hinn 22. maí var síðasti fundur hreppsnefndarinnar, sem kosin hafði verið 1966. Sveinbjörn Jónsson og Snæbjörn Ásgeirsson, sem ekki hugðust leita eftir endurkjöri í kosningunum 31. maí, kvöddu samnefndarmenn sína og óskuðu hreppsnefndinni velfarnaðar í starfi. Þeirra nöfn voru reyndar bæði á framboðslistum, en Sveinbörn var neðstur á H-listanum og Snæbjörn næstneðstur á D-listanum.

Njáll Ingjaldsson.

Sveinbjörn Jónsson

Auður Sigurðardóttir.

Nýtt merki Seltjarnarness.

Hreppsnefndin 1970-1974

Fyrsti fundur nýkjörinnar hreppsnefndar var haldinn 8. júní og sátu hann allir nýkjörnir aðalmenn, en þeir voru Karl B. Guðmundsson, Kristinn Michelsen og Sigurgeir Sigurðsson af D-lista sjálfstæðismanna, sem hlotið hafði 587 atkvæði í kosningunum. Af H-lista vinstri manna náðu þeir Njáll Þorsteinsson (framsóknarmaður) og Njáll Ingjaldsson (alþýðuflokksmaður) kosningu, en Auður Sigurðardóttir (alþýðubandalagsmaður) varð 1. varamaður H-listans. Listinn fékk 312 atkvæði, sem var tveimur atkvæðum minna en H-listinn hafði fengið 1966 þrátt fyrir mikla fjölgun á kjörskrá. Sjálfstæðismenn bættu hins vegar við sig 127 atkvæðum. Á kjörskrá voru 1076 og greiddu 948 atkvæði. Varamenn D-listans voru Magnús Erlendsson, Jón Gunnlaugsson og Guðrún Einarsdóttir, en annar varamaður H-listans var Þóra Guðjónsdóttir (framsóknarmaður).

Á fyrsta fundi hreppsnefndarinnar var að venju gengið til kosninga á embættismönnum og í embætti oddvita kom aðeins fram tillaga um Karl B. Guðmundsson. Var hann því endurkjörinn án mótatkvæða. Við kosningu varaoddvita fengu þeir Kristinn Michelsen og Sigurgeir Sigurðsson báðir tvö atkvæði í fyrstu, en síðan greiddi oddviti Sigurgeir atkvæði sitt og náði hann með því kjöri. Á næsta fundi gerði Njáll Ingjaldsson athugasemd við þessa kosningu og taldi að varpa hefði átt hlutkesti milli þeirra Kristins og Sigurgeirs. Málið leystist með því móti, að framboð Sigurgeirs var dregið til baka og varð Kristinn Michelsen því varaoddviti á kjörtímabilinu.

Við kjör sveitarstjóra kom fram tillaga um endurráðningu Sigurgeirs Sigurðssonar. Um þá tillögu mæltist Njáli Þorsteinssyni svo: „Við H-listamenn viljum gera okkar til að samvinna verði góð í þeirri hreppsnefnd, sem nú er tekin til starfa, og stöndum því að ráðningu Sigurgeirs Sigurðssonar sem sveitarstjóra, þó að við álítum það æskilegra, að sveitarstjóri eigi ekki sæti í hreppsnefnd“.

Kristinn Michelsen varaoddviti.

Seltirningur og Seltjarnarnes 1970.

Frá vígslu Félagsheimilisins 20. marz 1971. Í fremstu röð f.v.: Matthías Á. Mathiesen alþingismaður, Þorsteinn Einarsson íþróttafulltrúi, Gísli Halldórsson arkitekt, Páll Guðmundsson skólastjóri, Ástrún Valdimarsdóttir og Aðalsteinn Sigurðsson formaður skólanefndar.

Í upphafi kjörtímabilsins 1970-74 var þannig samstaða með öllum hreppsnefndarmönnum um ráðningu Sigurgeirs Sigurðssonar í starf sveitarstjóra, þrátt fyrir það, að hann hafi í annað sinn verið í baráttusæti fyrir meirihluta sjálfstæðismanna á Seltjarnarnesi. Sjálfur sagðist Sigurgeir í ávarpi eftir kosninguna hafa gert það að skilyrði fyrir starfinu, að hann næði kosningu.

Við nefndakosningu kom fram tillaga frá Njáli Þorsteinssyni um að setja á laggirnar nýja nefnd, sem ætti að fjalla um varðveislu náttúruverðmæta á Seltjarnarnesi og stuðla að fegrun byggðarinnar. Einnig var ákveðið að ráða innheimtustjóra og var Stefán Ágústsson fyrir valinu nokkru síðar. Hann var ráðinn með atkvæðum meirihlutans, en minnihlutinn vildi fá löglærðan mann til starfsins. Varð þetta fyrsta pólitíska ágreiningsefni kjörtímabilsins. Fyrri hluta kjörtímabilsins voru hreppsnefndarfundir haldnir í anddyri íþróttahússins en síðan í Félagsheimilinu, eftir að það var opnað.

Í júní lagði Magnús Erlendsson fram tillögu um að skipa þriggja manna fegrunar- og náttúruverndarráð, sem skyldi veita árleg verðlaun fyrir fegursta skrúðgarðinn og stuðla að varðveislu náttúruverðmæta. Var litið á þessa tillögu sem viðauka við tillögu frá Njáli Þorsteinssyni og ákveðið að stofna þetta ráð.

Haustið 1970 var efnt til hugmyndasamkeppni um merki Seltjarnarness. Dómnefnd taldi, að merki Gísla B. Björnssonar og Sigurþórs Jakobssoanr væri best en merki Ernu Ragnarsdóttur næst best. Hreppsnefnd ákvað, að taka merki Ernu sem merki Seltjarnarness.

Við afgreiðslu fjárhagsáætlunar fyrir árið 1971 lögðu fulltrúar minnihlutans fram nokkrar breytingartillögur, t.d. um að hefja undirbúning að smíði nýs barnaheimilis. Þessar tillögur voru felldar og fjárhagsáætlunin síðan samþykkt með fjórum atkvæðum gegn einu. Það var Njáll Ingjaldsson, sem greiddi atkvæði á móti, og var það talið í fyrsta sinn í sögu Seltjarnarneshrepps, sem hreppsnefndarmaður greiddi atkvæði á móti fjárhagsáætlun.

Á fyrstu mánuðum ársins 1971 var unnið að lokafrágangi Félagsheimilis og kom þá til deilna um skipan manna í stjórn þess. Meirihlutinn vildi, að tveir fulltrúar hreppsins væru „sjálfskipaðir“ og væri annar úr hreppsnefnd en hinn úr skólanefnd. Hinir þrír væru kosnir af hreppsnefnd og skyldu það vera forsvarsmenn stærstu félaganna í hreppnum. Fulltrúar minnihlutans vildu hins vegar, að skólanefnd kysi einn mann í stjórnina og hreppsnefnd fjóra. Tillaga meirihlutans var samþykkt og kölluðu minnihlutamenn hana ólýðræðislega. Seinna var ákveðið, að tveir fastafulltrúar væru í stjórn Félagsheimilisins og væri annar sveitarstjórinn og hinn kosinn af skólanefnd.

Kaupstaðarréttindin

Hinn 13. september1972 var í fyrsta sinn rætt um kaupstaðarréttindi handa Seltjarnarnesi og flutti Karl B. Guðmundsson ítarlega ræðu um það mál. Taldi hann, að margvísleg þægindi mundu fylgja því fyrir íbúana að fá kaupstaðarréttindi. Ekki þyrfti lengur að sækja til Hafnarfjarðar með ýmis erindi. Njáll Þorsteinsson lýsti því yfir, að H-listinn mundi standa að beiðni um kaupstaðarréttindi. Magnús Erlendsson taldi, að veiting kaupstaðarréttinda fyrir Seltjarnarnes væri eins konar undirstrikun þess, að Seltirningar vildu ekki sameiningu við annað sveitarfélag, þ.e. Reykjavík. Á næsta fundi var haldið áfram umræðu um kaupstaðarréttindi og kom þá fram hjá sveitarstjóra, að stofnun kaupstaðar á Seltjarnarnesi gæti ekki orðið fyrr en 1974 og þá í lok núverandi kjörtímabils.

Í janúar 1973 urðu miklar umræður um fjárhagsáætlun hreppsins og urðu um hana pólitískar deilur, sem endurspegluðu deilur þess tíma í landsmálum. Fulltrúar D-listans mótmæltu þeirri ákvörðun félagsmálaráðherra að banna sveitarfélögum að leggja10% álag á útsvör. H-listamenn töldu sig ekki geta staðið að þessum mótmælum. Þá var deilt um hugsanlega byggingu verkamannabústaða í hreppnum, sem H-listamenn vildu ráðast í, enda mætti fá til þeirra ódýrt fjármagn frá ríkinu. D-listamenn vildu ekki verkamannabústaði og sögðu, að skilyrði fyrir því að fá til þeirra ódýr lán, væri að útvega ókeypis lóðir. Töldu D-listamenn, að lóðir væru það dýrar í hreppnum, að ekki væri hægt að byggja ódýra verkamannabústaði í sveitarfélaginu.

Hinn 8. júní 1973 var haldinn í hreppsnefndinni sérstakur hátíðarfundur í tilefni af því, að þessi fundur var talinn hinn níuhundraðasti í sögu hennar frá árinu 1875. Allir hreppsnefndarfulltrúar og varahreppsnefndarfulltrúar voru mættir og tóku allir til máls. Fyrir fundinum lá eftirfarandi tilllaga: „Hreppsnefnd Seltjarnarneshrepps, Kjósarsýslu, samþykkir á 900. fundi sínum 8. júní 1973 að óska eftir kaupstaðarréttindum Seltjarnarneshreppi til handa.“ Í röksemdum fyrir tillögunni sagði, að íbúar hreppsins væru nú um 2.500 og mætti ekki draga ákvörðun um þetta öllu lengur, þar sem svo margt fólk þyrfti um langan veg að sækja ýmsa þjónustu.

Í október 1973 var mjög til umræðu, hvort stofna ætti svokallað sveitarráð, sem svaraði til bæjarráða í ýmsum bæjum. Það skyldi koma saman vikulega og fjalla um helstu málefni sveitarfélagsins. Hugmyndin að þessu sveitarráði var komin frá Sigurgeir Sigurðssyni sveitarstjóra. Njáll Ingjaldsson lagðist fast á móti hugmyndinni og sagði, að hvergi á Íslandi, þar sem 5 sætu í hreppsnefnd, væri 3 mönnum í hreppsnefnd falin slík völd sem hér ætti að gera. Samþykkt var eins konar málamiðlun, sem gekk út á það, að lóðanefnd og fjárhagsnefnd skyldu halda vikulega fundi, sem yrðu eins konar vísir að væntanlegu bæjarráði, eftir að kaupstaðarréttindi hefðu fengist.

Í október kom fram á hreppsnefndarfundi, að samið hefði verið frumvarp til laga um kaupstaðarréttindi fyrir Seltjarnarnes og yrði það lagt fyrir Alþingi næstu daga.

Í janúar 1974 má segja, að hreppsnefnd hafi byrjað undirbúning að því að hreppurinn gerðist kaupstaður með því að samþykkja að fjölga hreppsnefndarfulltrúum úr 5 í 7 við næstu kosningar. Um miðjan mars kom svo Ólafur G. Einarsson alþingismaður á fund hreppsnefndar og sagði frá gangi kaupstaðarréttindamálsins á Alþingi, en það lægi nú fyrir félagsmálanefnd. Fram kom á þeim fundi, að sumir vildu hafa væntanlega bæjarfulltrúa 9, en aðrir vildu hafa þá 7.

Hinn 29. mars voru samþykkt lög frá Alþingi um kaupstaðarréttindi Seltjarnarness og skyldi hreppsnefnd stýra kaupstaðnum til bráðabirgða, þar til bæjarstjórn hefði verið kosin. Formlegur stofndagur kaupstaðarins taldist vera undirskriftardagur laganna, sem var 9. apríl. Hreppsnefnd lýsti á fundi 4. apríl yfir þakklæti til Alþingis fyrir að hafa orðið við óskum hreppsbúa í þessu máli. Heillaóskir bárust frá Hafnfirðingum og Norðfirðingum vegna kaupstaðarréttindanna.

Er leið að kosningum 1974 dró til nokkurrar deilu um húsnæðismál í hreppsnefndinni. H-listamanna báru fram tillögu um byggingu verkamannabústaða og leiguíbúða í hinum væntanlega kaupstað. D-listamenn voru algerlega á móti leiguíbúðum vegna þess, að þeir töldu, að allir ættu að búa í eigin húsnæði. Þá töldu þeir hæpið, að reistir yrðu verkamannabústaðir, þar sem langflestir Seltirningar væru fyrir ofan þau tekjumörk, sem sett væru fyrir því að fá íbúð í verkamannabústöðum. D-listamenn vildu, að stuðlað yrði að byggingu fjölbreyttra íbúða og efnalitlum fjölskyldum veitt aðstoð til þess að koma sér upp húsnæði.

Hinn 22. maí var haldinn síðasti fundur kjörtímabilsins og síðasti fundur þeirra fulltrúa, sem kjörnir höfðu verið sem hreppsnefndarmenn en urðu síðustu vikurnar að stjórna hreppsfélagi, sem orðið var að bæjarfélagi. Karl B. Guðmundsson flutti samstarfsmönnum sínum kveðjuræðu og þakkaði þeim gott samstarf. Hann sagði menn hafa verið sammála um að vinna að heill byggðarinnar, þó að ágreiningur hefði verið um leiðir. Karl gat þess, að allir hreppsnefndarmenn yrðu í kjöri við næstu kosningar nema Kristinn Michelsen varaoddviti. Hann hafði verið aðalmaður í hreppsnefnd þetta kjörtímabil og í 8 ár samfleytt þar á undan 1. eða 2. varamaður D-listans. Þakkaði Karl Kristni ágæt störf og árnaði honum heilla.

Seltjarnarneskaupstaður 1974-1978

Þegar Seltjarnarnes fékk kaupstaðarréttindi, voru íbúar tæplega 2.500 og fjölgaði um 500 á næstu fimm árum. Var nú einkum byggt í Strandahverfi, Neshverfi og á Melshúsatúni. Fyrsta meiri háttar framkvæmd Seltjarnarness sem bæjarfélags var að ljúka við byggingu Valhúsaskóla, en hann var tekinn í notkun haustið 1975. Síðan tók við umfangsmikill undirbúningur að byggingu dagheimilis og hjúkrunarheimilis, sem í fyrstu var gert ráð fyrir að risi við Nesstofu. Af því varð ekki og var þá tekið að skipuleggja heilsugæslustöð vestan við íþróttahúsið, en síðan skyldu reist þar í nágrenni íbúðir aldraðra og dagheimili. Á síðustu mánuðum kjörtímabilsins var gengið frá útboði í byggingu heilsugæslustöðvar milli Melabrautar og Suðurstrandar. Staðsetning kirkju var meðal þeirra skipulagsmála, sem leysa þurfti og var lengi mikill vilji fyrir því í bæjarstjórn að kirkjan risi vestan við Valhúsaskóla. Af því varð ekki og undir lok þessa tímabils var ákveðið að kirkja risi við Skólabraut gegnt Mýrarhúsaskóla eldri.

Bæjarstjórnarkosningar fóru í fyrsta sinn fram á Seltjarnarnesi 26. maí 1974 og skyldi kjósa sjö bæjarfulltrúa. Upphaflegur fjöldi kjósenda á kjörskrá var 1.415, en að loknum breytingum urðu kjósendur 1.370. Atkvæði greiddu 1.236 eða 90,2% bæjarbúa. Þrír listar voru í kjöri, B-listi Framsóknarflokksins, sem fékk 197 atkvæði og einn mann kjörinn, D-listi Sjálfstæðisflokksins með 782 atkvæði og fimm menn kjörna og F-listi vinstri manna með 234 atkvæði og einn mann kjörinn. Fulltrúar meirihluta sjálfstæðismanna voru Snæbjörn Ásgeirsson, Karl B. Guðmundsson, Magnús Erlendsson, Sigurgeir Sigurðsson og Víglundur Þorsteinsson. Fyrir Framsóknarflokkinn náði Njáll Þorsteinsson kjöri og Njáll Ingjaldsson fyrir vinstri menn. Sjálfstæðisflokkurinn fékk 64,4% greiddra atkvæða og var það hæsta hlutfallstala, sem nokkur flokkur í landinu fékk í kosningunum.

Síðasta hreppsnefnd Seltjarnarneshrepps á fundi í Félagsheimilinu.
F.v.: Kristinn Michelsen varaoddviti, Sigurgeir Sigurðsson,
Ásgeir Valdimarsson, Karl B. Guðmundsson oddviti, Njáll Þorsteinsson og Njáll Ingjaldsson.

Fyrsti fundur nýkjörinnar bæjarstjórnar fór fram miðvikudaginn 12. júní í Félagsheimilinu, sem þannig frá byrjun var fundarstaður bæjarstjórnar. Fyrst var gengið til kosninga á forseta bæjarstjórnar og var Karl B. Guðmundsson kjörinn með fjórum atkvæðum. Enginn annar fékk atkvæði, en Njáll Ingjaldsson, Njáll Þorsteinsson og Karl B. sátu hjá. Snæbjörn Ásgeirsson var kosinn fyrsti varaforseti með 4 atkvæðum, en Njáll Ingjaldsson fékk1. Tveir skiluðu auðu. Við kjör bæjarstjóra fékk Sigurgeir Sigurðsson 5 atkvæði sjálfstæðismanna og Njáls Þorsteinssonar, en Njáll Ingjaldsson greiddi atkvæði á móti. Sjálfur sat Sigurgeir hjá.

Njáll Ingjaldsson gerði grein fyrir atkvæði sínu og sagðist síðast hafa greitt atkvæði með Sigurgeiri sem sveitarstjóra, en reynslan hefði sýnt, að Sigurgeir framkvæmdi ekki allt það, sem hreppsnefndin hefði samþykkt en á hinn bóginn ýmislegt, sem hún hefði alls ekki samþykkt. Þá taldi Njáll almennt óheppilegt, að æðsti stjórnsýslumaður bæjarfélags væri jafnframt kjörinn fulltrúi í bæjarstjórn.

Nokkur breyting varð á nöfnum nefnda vegna þess, að nú var komið bæjarfélag í stað hrepps. Þannig kom nú fræðsluráð í stað skólanefndar og æskulýðsráð í stað barnaverndarnefndar. Það var þó ríkt í mönnum að tala áfram um skólanefnd.

Fyrsta mál, sem tekið var fyrir á fyrsta fundi bæjarstjórnar, var tillaga allra fulltrúa sjálfstæðismanna um skipun nefndar til þess að gera áætlun um byggingu dagheimilis og hjúkrunarheimilis í landi Ness. Þessi nefnd skyldi skipuð 3 mönnum og var ákveðið í tillögunni, að einn þeirra skyldi vera Jón Gunnlaugsson læknir, sem oft hafði bent á, að tengja bæri saman fortíð og nútíð með því að reisa dagheimili fyrir ungviðið og hjúkunarheimili fyrir þá öldruðu á gamla læknissetrinu Nesi. Þessi tillaga var samþykkt á næsta fundi með þeirri breytingu, að gert var ráð fyrir 5 manna nefnd, og var Jón Gunnlaugsson kjörinn í hana.

Matthías Bjarnason heilbrigðisráðherra tekur fyrstu skóflustungu
að Heilsugæslustöðinni í desember 1977.

Kosningablöð 1974.

Frá bæjarstjórnarfundi í Félagsheimilinu.
Njáll Ingjaldsson í ræðustóli.

Í júní 1976 fóru fyrstu kosningar fram á grundvelli nýgerðrar bæjarmálasamþykktar. Voru sömu menn kjörnir til forsetastarfa sem verið höfðu áður, þ.e. Karl B. Guðmundsson forseti bæjarstjórnar, Snæbjörn Ásgeirsson, 1. varaforseti og Magnús Erlendsson 2. varaforseti. Minnihlutamenn fóru fram á það, að þeir fengju annað varaforsetaembættið, en því var hafnað af meirihlutanum. Hins vegar voru tveir fulltrúar minnihlutans kosnir í byggingarnefnd.

Í júlí var rætt um samkeppni, sem til stæði að efna til um aðalskipulag Seltjarnarness. Meirihlutinn vildi ganga út frá því í þessari samkeppni, að íbúar kaupstaðarins yrðu 5-8 þúsund. Megináhersla yrði lögð á einbýli og helstu útivistarsvæði yrðu í umhverfi Nesstofu að Bakkatjörn, Suðurnesið og Grandarnir, Valhúsahæð með vissum takmörkunum, Grótta og Snoppan. Kirkja yrði á Valhúsahæð eða í Nesi.

Yngstu nemendurnir í skrúðgöngunni.

Víglundur Þorsteinsson.

Njáll Þorsteinsson.

Næsta mál á dagskránni kom einnig frá sjálfstæðismönnum, og var um það, sem kallað var „skipulag fjölbreyttra íbúða“. Þeir vildu óska eftir viðræðum við eigendur Bollagarða og Bygggarðsmýrar um það, að skipulagt yrði raðhúsahverfi á þessu landi með misstórum íbúðum. Yrði þetta hverfi unga fólksins á Nesinu og e.t.v. þeirra eldri, sem vildu minnka við sig. Sjálfstæðismenn gerðu einnig að tillögu sinni, að stofnaður yrði Íbúðalánasjóður Seltjarnarness með 500 þúsund króna framlagi úr bæjarsjóði á árinu 1974. Tilgangur þessa sjóðs væri að veita Seltirningum tækifæri til þess að eignast hús við hæfi hvers og eins. Njáll taldi tillöguna um Íbúðalánasjóðinn eintóma sýndarmennsku, ætlaða til þess að breiða yfir þá „kórvillu“, sem hann taldi sjálfstæðismenn hafa gert með því að vilja ekki nota verkamannabústaðakerfið í bænum.

Frá 100 ára afmæli Mýrarhúsaskóla 1975. Skrúðganga nemenda leggur af stað frá gamla skólanum..

Hinn 4. nóvember 1975 var haldinn hátíðarfundur í tilefni af því, að 100 ár voru liðin frá því, að fyrsta hreppsnefnd Seltjarnarness kom saman. Þetta var 957. bókaður fundur sveitarstjórnar og 31. bæjarstjórnarfundurinn.

Fyrir fundinum lágu fjórar tillögur um það, hvernig minnast mætti þessara tímamóta og voru þær að sjálfsögðu allar samþykktar í einu hljóði. 1. Bæjarstjórn láti skrá 100 ára sögu sveitar og skóla á Seltjarnarnesi. 2. Mýrarhúsaskóla verði fært að gjöf listaverk eftir Ásmund Sveinsson og verði því valinn staður á lóð skólans. 3. Efnt verði til hugmyndasamkeppni um endurskoðun aðalskipulags Seltjarnarneskaupstaðar. 4. Bæjarstjórnin lýsti stuðningi við hugmyndir um minjasafn í Nesi og verndun bygginga þar.

Fljótlega var tekið til við að framkvæma með nokkrum hætti þessar hátíðatillögur og í febrúar 1976 greindi forseti bæjarstjórnar frá því, að hann og tveir aðrir bæjarfulltrúar hefðu farið til Ásmundar Sveinssonar myndhöggvara og valið hjá honum listaverkið Trúarbrögð sem gjöf til Mýrarhúsaskóla. Listamaðurinn vildi, að verkinu yrði komið fyrir á Valhúsahæð.

Í júní 1976 fór fram kosning forseta bæjarstjórnar og gaf Karl B. Guðmundsson nú ekki lengur kost á sér en tilnefndi Magnús Erlendsson til þessa virðingarstarfs. Aðrir bæjarfulltrúar þökkuðu Karli mikið og gott starf sem hreppsnefndaroddviti og síðar forseti bæjarstjórnar í 14 ár. Magnús var kjörinn forseti án mótatkvæða og sama var að segja um Snæbjörn Ásgeirsson, l. varaforseta, og Víglund Þorsteinsson, 2. varaforseta. Fleiri breytingar urðu á þessu sumri og í júlí var kvaddur Stefán Ágústsson innheimtustjóri og ritari á fundum bæjarstjórnar, en hann hafði nokkru áður sagt upp starfi sínu. Nýr ritari, Álfþór B. Jóhannsson, tók til starfa í ágúst.

Hinn 16. nóvember 1977 var haldinn fundur í bæjarstjórn Seltjarnarness, sem talinn var fundur númer 1.000 í sögu sveitarstjórnar á Nesinu. Af þessu tilefni var ýmislegt til tilbreytingar frá venjulegum störfum. Njáll Þorsteinsson færði bæjarstjórn að gjöf fundarhamar frá Framsóknarfélaginu. Þá lagði Njáll Ingjaldsson fram tillögu um það, að stofnað yrði Listasafn Seltjarnarness. Snæbjörn Ásgeirsson tilkynnti, að hann og kona hans ætluðu að gefa kvikmynd, sem hann hafði tekið við hátíðarhöld á Nesinu frá 1971 og frá 100 ára afmæli Mýrarhúsaskóla. Þennan dag var Mýrarhúsaskóla afhent listaverkið Trúarbrögð eftir Ásmund Sveinsson.

Eitt fyrsta verk bæjarstjórnar á kosningaárinu 1978 var að ítreka fyrri samþykktir sínar um forkaupsrétt Seltjarnarneskaupstaðar að lóðum, jörðum og fasteignum í bænum vegna gerðar aðalskipulags og deiliskipulags. Þá var lóð undir væntanlega kirkju mjög til umræðu.

Hinn 24.maí 1978 lauk fyrsta heila kjörtímabili bæjarstjórnar á Seltjarnarnesi og skyldu kosningar fara fram 28. maí. Á þessum síðasta fundi voru að venju kvaddir þeir bæjarfulltrúar, sem ekki ætluðu að gefa kost á sér áfram. Það voru tveir af fulltrúum meirihlutans, Karl B. Guðmundsson og Víglundur Þorsteinsson og báðir aðalfulltrúar minnihlutans, Njáll Ingjaldsson og Njáll Þorsteinsson. Af þeim hafði Karl B. setið langlengst eða í 16 ár, Njálarnir í 8 ár og Víglundur í 4 ár. Magnús Erlendsson, forseti bæjarstjórnar, þakkaði öllum þessum mönnum ágæt störf. Hann benti á, að löng seta Karls í lýðræðislega kjörinni sveitarstjórn „segði meira en mörg orð um hæfileika og mannkosti hvers manns, sem svo löngu starfi gegnir fyrir sitt sveitarfélag“.

Magnús Erlendsson, forseti bæjarstjórnar 1976-86.

Magnús Erlendsson talar í hófi til heiðurs stórmeistaranum Hort.

Ungir Seltirningar við listaverkið Trúarbrögð.

Hreppsnefndar- og bæjarstjórnarmenn á Seltjarnarnesi 1875-1991

Kristinn Magnússon í Engey 1875-1881,1884-1887

Ólafur Guðmundsson í Mýrarhúsum 1875-1881

Ingjaldur Sigurðsson á Lambastöðum 1875-1883, 1887-1905

Erlendur Guðmundsson í Skildinganesi 1875-1881

Ólafur Ólafsson á Vatnsenda 1875-1881

Magnús Stephensen í Viðey 1881-1887

Þorlákur Guðmundsson í Hvammkoti 1881-1891

Brynjólfur Bjarnason í Engey 1881-1887,1891-1896

Sæmundur Sæmundsson á Elliðavatni 1881-1883

Guðmundur Einarsson í Nesi 1884-1890,1893-1899

Þórður Jónsson í Ráðagerði 1887-1893, 1896-1899

Sigurður Einarsson í Pálsbæ 1887-1890

Pétur Sigurðsson í Hrólfsskála 1890-1896, 1905-1907

Jón Þórðarson í Laugarnesi 1890-1891

Jón Jónsson í Melshúsum 1891-1896,1907-1913

Sigurður Ólafsson í Nesi 1896-1907,1915-1917

Runólfur Ólafsson í Pálsbæ 1896-1902

Eggert Guðmundsson í Hólmi 1899-1905,1913-1925

Guðmundur Ólafsson (Ólafs) í Nýjabæ 1899-1905,1910-1922

Bjarni Magnússon 1902-1907

Ólafur Stephensen í Skildinganesi 1905-1907

Þórarinn Arnórsson á Þormóðsstöðum 1905-1910

Björn Ólafs í Mýrarhúsum 1907-1909,1925-1946

Gunnsteinn Einarsson í Skildinganesi og Nesi 1907-1928

Jón Guðmundsson á Bakka 1907-1910

Páll Stefánsson á Vatni 1909-1913

Oddur Jónsson í Ráðagerði 1910-1918

Vigfús Guðmundsson í Engey 1913-1915

Sigurður Heiðdal skólastjóri 1917-1919

Guðmundur Pétursson í Hrólfsskála 1918-1922,1934-1942

Guðmundur Jónsson á Bakka 1919-1925

Sigurður Þórólfsson í Ráðagerði 1922-1923

Eggert Briem í Viðey 1922-1928

Sigurður Jónsson skólastjóri 1923-1946

Ólafur Jónsson Grænumýri 1925-1931

Ólafur Gíslason í Viðey 1928-1932

Hallgrímur Jónsson í Viðey 1928-1930

Elís Jónsson í Skildinganesi 1930-1932

Eyjólfur Kolbeins 1931-1938

Björn Bjarnason í Viðey 1932-1938

Jón Guðmundsson í Nýjabæ 1932-1934(sat ekki fundi),1948-1963

Kristinn Brynjólfsson í Ráðagerði 1938-1946

Sigurjón Jónsson Grænumýri 1938-1946

Sigurður Flygenring Tjörn 1942-1946,1948-1950,1954-1956

Konráð Gíslason 1946-1962

Guðmundur Eggertsson Kópavogi 1946-1948

Guðmundur Gestsson Kópavogi 1946-1948

Finnbogi Rútur Valdemarsson Kópavogi 1946-1948

Erlendur Einarsson 1948-1954,1958-1962

Kjartan Einarsson á Bakka 1948-1962

Tryggvi Gunnsteinsson 1950-1954

Sigurður Jónsson kaupmaður í Steinnesi 1954-1962

Jóhannes Sölvason 1962-1969

Jón Grétar Sigurðsson 1962-1966

Karl B. Guðmundsson 1962-1978

Sigurgeir Sigurðsson 1962-

Snæbjörn Ásgeirsson 1963-1982

Sveinbjörn Jónsson 1966-1970

Kristinn Michelsen 1970-1974

Njáll Ingjaldsson 1970-1978

Njáll Þorsteinsson 1970-1978

Magnús Erlendsson 1974-1986

Víglundur Þorsteinsson 1974-1978

Guðmar E. Magnússon 1978-1990

Guðmundur Einarsson 1978-1990

Guðrún K. Þorbergsdóttir 1978-

Júlíus Sólnes 1978-1986

Ásgeir S. Ásgeirsson 1982-

Björg Sigurðardóttir 1986-

Svava Stefánsdóttir 1986-1990

Erna Nielsen 1990-

Petrea Jónsdóttir 1990-

Siv Friðleifsdóttir 1990-

Guðmundur Jón Helgason 1991-

Varamenn, sem sátu um lengri tíma

Jón Guðmundsson í Nýjabæ 1941

Björgúlfur Ólafsson 1944-1945

Kjartan Einarsson á Bakka 1946-1948

Auður Sigurðardóttir 1969-1970

Búseta hreppsnefndarmanna 1875-1948

Framnesingar : 27 Upphreppingar: 6 Viðeyingar: 6 Skildinganesbúar: 4 Kópavogsbúar: 3 Engeyingar: 2 Aðrir: 2 Alls: 50

Guðmar Magnússon.

Guðmundur Einarsson.

Guðrún Þorbergsdóttir.

Júlíus Sólnes.

Ásgeir S. Ásgeirsson

Björg Sigurðardóttir

Svava Stefánsdóttir.

Erna Nielsen.

Petrea Jónsdóttir.

Siv Friðleifsdóttir.

Guðmundur Jón Helgason.

Oddvitar Seltjarnarneshrepps 1875-1974

Kristinn Magnússon í Engey 1875-1881 Magnús Stephensen í Viðey 1881-1884 Guðmundur Einarsson í Nesi 1884-1889 Ingjaldur Sigurðsson á Lambastöðum 1889-1893 Brynjólfur Bjarnason í Engey 1893-1895 Jón Jónsson í Melshúsum 1895-1896 Þórður Jónsson í Ráðagerði 1896-1898 Ingjaldur Sigurðsson á Lambastöðum 1898-1905 Pétur Sigurðsson í Hrólfsskála 1905-1907 Jón Jónsson í Melshúsum 1907-1913 Guðmundur Ólafs í Nýjabæ 1913-1922 Sigurður Þórólfsson í Ráðagerði 1922-1923 Eggert Briem í Viðey 1923-1928 Sigurður Jónsson skólastjóri 1928-1938 Sigurjón Jónsson Helgafelli 1938-1946 Guðmundur Gestsson Kópavogi 1946-1948 Erlendur Einarsson Lundi 1948- 1954 Sigurður Flygenring Tjörn 1954-1956 Jón Guðmundsson Nýjabæ 1956-1963 Karl B. Guðmundsson 1963-1974

Forsetar bæjarstjórnar Seltjarnarness 1974-1990

Karl B. Guðmundsson 1974-1976 Magnús Erlendsson 1976-1986 Guðmar E. Magnússon 1986-1990

Erna Nielsen 1990-1991

Ásgeir S. Ásgeirsson 1991-

Sveitarstjórar Seltjarnarneshrepps

Björn Þorláksson 1957-1960 Jón G. Tómasson 1960-1963 Bjarni Beinteinsson 1963-1965 Sigurgeir Sigurðsson 1965-1974

Bæjarstjóri Seltjarnarness

Sigurgeir Sigurðsson 1974-

Hreppstjórar Seltjarnarneshrepps

Guðmundur Jónsson í Skildinganesi 1786-1804 Pétur Guðmundsson í Bygggarði 1797-1809 Magnús Magnússon á Lambastöðum 1810-1822 Þórður Jónsson í Skildinganesi 1828

Þorsteinn Bjarnason í Bráðræði 1833-1835 Jón Jónsson á Elliðavatni 1839

Jón Snorrason 1835-1842 Ásgeir Finnbogason á Lambastöðum 1847-1854

Sigurður Ingjaldsson í Hrólfsskála 1847-1850 Jón Pétursson í Engey 1850-1854 Páll Guðmundsson í Mýrarhúsum 1855-1857 Stefán Ólafsson í Hvammkoti 1855-1857 Jón Sigurðsson í Mýrarhúsum 1857-1858 Árni Jónsson í Breiðholti 1857-1860 Ólafur Guðmundsson í Mýrarhúsum 1860-1864 Kristinn Magnússon í Engey 1860-1864 Einar Einarsson í Ráðagerði 1864-1869 Árni Björnsson í Hvammkoti 1864-1869 Ólafur Þórðarson í Nesi 1869-1870 Ingjaldur Sigurðsson á Lambastöðum 1869-1918 Gunnsteinn Einarsson í Nesi 1918-1936 Sigurður Jónsson í Mýrarhúsaskóla 1936-1959 Guðmundur Illugason 1959-1974

Ungir Seltirningar 1975.

Jarðir og ábúendur á Framnesi

Yfirlit

Í elstu heimildum um byggð á Íslandi, Landnámu og Íslendingabók, er aðeins getið eins býlis á svæði því, sem síðar var kallað Seltjarnarneshreppur og er það sjálfur bær Ingólfs, Reykjavík.

Gera má ráð fyrir, að fljótlega eftir landnám hafi síðan risið bær í Nesi við Seltjörn, þó að af því fari ekki sögur. Ness er fyrst getið í skrá Páls biskups Jónssonar um kirkjur í Skálholtsbiskupsdæmi um 1200 (Dipl.Isl. XII, 9), en þá var risin þar kirkja, hin elsta Neskirkja, og jörðin komin í tölu stórbýla. Árið 1235 er getið um veiðirétt bónda í Nesi í Elliðaánum. Það er fyrst á 13. öld, sem vitað er um nöfn ábúenda í Nesi, og er ljóst, að þeir voru stórhöfðingjar. Fyrsti ábúandinn, sem öruggar heimildir eru um, var Hafurbjörn Styrkársson, sem bjó á jörðinni um 1280. Hann var mágur Árna Þorlákssonar biskups og segir svo frá Hafurbirni og konu hans Guðrúnu Þorláksdóttur í Árna biskups sögu: „Þau voru stórauðug að penningum, og engi maður mátti í þann tíma jafnast við Hafurbjörn að hýbýlum og búi sínu, sá sem í bóndatali var.“ Getum hefur verið að því leitt, að Hafurbjörn eða kona hans hafi verið afkomendur Magnúsar Guðmundssonar allsherjargoða, sem upp var á fyrri hluta 13. aldar.

Á 14. og 15. öld fóru Íslendingar að stunda sjó í auknum mæli. Þetta varð til þess, að byggð tók að þéttast við sjávarsíðu. Frá þessum tíma eru elstu afbýli frá Nesi við Seltjörn, en það eru Bakki, Bygggarður og Eiði. Þeirra er getið í máldaga Neskirkju frá 1397, en hann er elsti varðveitti máldagi hennar. Kirkjan var þá auðug alkirkja, helguð heilugum Nikulási. Lambastaða er fyrst getið um 1500, Hrólfsskála 1584 og Mýrarhúsa um 1600. Af fjölgun býla má ráða, að Seltjarnarnes var orðinn eftirsóknarverður staður.

Alkunna er, að síðustu kaþólsku biskuparnir í Skálholti ágirntust sjávarjarðir og höfðu þeir fyrir siðaskipti náð að eignast Nes og fleiri jarðir þar um slóðir. Konungur sölsaði síðan þessar eignir undir sig árið 1556 (Dipl.Isl. XIII,109). Miklar kvaðir fylgdu eignarhaldi konungs á útvegsjörðum við Faxaflóa, og fóru Seltirningar auðvitað ekki varhluta af því. Meðal sérkvaða á þessu svæði má nefna flutning yfir Skerjafjörð, mannslán til útgerðar konungsbáta, hestslán og dagsverk. Þrátt fyrir kvaðir vegna nálægðar við valdsmenn á Bessastöðum fór íbúum í Seltjarnarneshreppi vafalaust fjölgandi á 16. og 17. öld, og byggð þéttist þar enn við sjóinn.

Árið 1703 voru 158 íbúar á Framnesinu og bjuggu þeir á 37 heimilium. Deila má byggðinni niður í 5 byggðakjarna og var höfuðbólið Nes og nágrenni þess langfjölmennast, en þar töldust 67 persónur heimilisfastar árið 1703. Næst kom Lambastaðatorfan með 28 íbúa, Bakkatorfa með 22, Eiði með 22 og Bygggarður með 19. Langflestir íbúarnir lifðu á sjósókn, en ábúendur lögbýlanna höfðu landnytjar. Á Lambastöðum bjó sóknarpresturinn, séra Jón Stefánsson, og í Nesi bjó sýslumaðurinn Jón Eyjólfsson, sem reyndar var líka varalögmaður og gegndi nokkrum sinnum amtmannsembætti. Til húsa hjá sýslumanni var böðull sýslunnar.

Oct13$01sNesid
Seltjarnarnes 1715.

Árið 1801 vill svo einkennilega til, að íbúarnir eru nákvæmlega jafnmargir og 1703 eða 158. Hins vegar eru heimili mun færri, aðeins 20. Fækkun heimila stafar af því, að nú eru flest þurrabúðarkotin í kringum Nes komin í eyði, sem auðvitað bendir til þess, að sjávarútvegi hafi hrakað. Sú staðreynd, að íbúum hefur samt ekki fækkað, stafar af því, að fjórir háembættismenn landsins hafa fengið bústað á Framnesinu. Á Lambastöðum bjó Geir Vídalín biskup og hafði 33 í heimili og Í Nesi bjuggu Jón Sveinsson landlæknir, Magnús Ormsson apótekari og Benedikt Jónsson Gröndal dómari við Landsyfirréttinn. Alls voru í Nesi 35 manns. Ekki verður mikið vart við samgang fólks á embættissetrunum við búendur í kring. Þó má sjá í kirkjubókum, að embættisfólkið gegnir hlutverkum skírnarvotta og svaramanna við kirkjulegar athafnir. Læknaneminn Sveinn Pálsson hefur t.d. verið skírnarvottur í nokkur skipti.

Árið 1845 var tala heimila og íbúa mjög svipuð og 1801, þ.e. 22 heimili og 141 íbúi. Bæði á Lambastöðum og í Nesi hafði fækkað nokkuð, enda bjuggu þar ekki lengur embættismenn. Nokkur heimili voru þó ennþá mjög stór.

Árið 1901 hafði heimilum fjölgað töluvert aftur og voru orðin 35. Þetta hefur vafalaust stafað af því, að skútuútgerð stóð þá í blóma og margir sjómenn höfðu atvinnu og framfæri á þeim skipum. Því hafði nokkuð af tómthúsmönnum, sem nú var reyndar farið að kalla daglaunamenn, sest að í hreppnum, þrátt fyrir andstöðu hreppsnefndar. Einna flestir voru þessir daglaunamenn í Bakkakoti.

Árið 1914 voru verkfærir karlmenn á Framnesinu 35 og af þeim voru 7 bændur, 7 skipstjórar,7 vinnumenn, 6 tómthúsmenn og 2 snikkarar. Síðan var 1 með hvert þessara starfsheita: stýrimaður, vitavörður, lausamaður, kennari, verkstjóri og námsmaður. Af þessu má ráða, að búskapur hélt enn velli á Nesinu við upphaf fyrri heimsstyrjaldar og átti reyndar eftir að færast í aukana á árunum 1920-40. Skipstjórarnir höfðu sumir byrjað á skútum Seltirninga en fluttu sig síðar yfir á togara og flutningaskip. Margir þeirra sátu hinar gömlu jarðir Framnessins og stunduð búskap jafnhliða sjómennsku.

Fram yfir 1920 má heita, að engin hús séu á Framnesinu utan bæjarhúsa á hinum gömlu lögbýlum, afbýlum frá þeim og tómthúsum, en árið 1925 er reist húsið Grænamýri nálægt hreppsveginum, sem þá var kallaður, en síðar var nefndur Nesvegur. Síðan kom hvert húsið af öðru á þessu svæði og voru þau orðin hátt í 20 fimmtán árum síðar.Þessi byggð var eins konar blanda þéttbýlis og dreifbýlis, því að heita mátti að húsin stæðu við götu, en víða voru útihús uppi í lóðum og menn höfðu þar skepnur, hænsni og jafnvel kýr.

Á árunum 1930-40 er síðan fyrstu jörðinni á Framnesinu skipt upp undir íbúðarhúsalóðir og smágötumynd verður þar til. Þetta er jörðin Lambastaðir, en eigandi hennar, Þórður Bjarnason kaupmaður, varð fyrstur til að fara inn á þá braut. Fyrsta húsið í Lambastaðtúni var Klöpp 1930, síðan Grund 1931 og Helgafell 1935.

Oct13$03sLambast
Lambastaðir 1715

Oct13$02S
Uppdráttur af byggðinni við Lambastaði.

Lambastaðir

Lambastaða er fyrst getið í landamerkjavitnisburði um 1500 og var þá í eigu Skálholtsstóls. Árið 1556 lenti hún í eigu konungs og var síðan konungsjörð og lengst af prestssetur í tæp 200 ár eða frá 1667 og fram um 1840. Prestarnir á Lambastöðum þjónuðu yfirleitt kirkjunum í Vík, Nesi og Laugarnesi og því þremur söfnuðum. Um aldamótin 1800 voru Lambastaðir biskupssetur, því að þar bjó Geir Vídalín biskup. Um 1850 varð jörðin bændaeign og talin 20 hundraða jörð eftir fornu mati með hjáleigunum Melshúsum og Tjarnarhúsum. Lambastaðir var fyrsta jörðin á Framnesi, sem skipt var upp undir lóðir og götur og hófst sú framvinda fyrir 1930. Var fyrst um að ræða 12 lóðir undir hús og voru þær sumar allstórar, enda sums staðar stundaður lítilsháttar búskapur. Auk þess varð til býlið Kolbeinsstaðir (fyrst nefnt Norðurmýri) úr hluta af landi Lambastaða og útgerðarfélagið Kveldúlfur fékk annan hluta og sameinaði Melshúsalandi undir starfsemi sína.

Ábúendur

1667-1718

Séra Jón Stefánsson (f.um 1643, d.1718) prestur í Seltjarnarnesþingum og Steinunn Jónsdóttir (f.um 1644, d.1710). Séra Jón var sonur séra Stefáns Hallkelssonar, sem einnig var prestur á Seltjarnarnesi og bjó í Nesi. Þeir feðgar eru taldir hafa verið af hinni fornu ætt Haukdæla. Séra Jón var vígður prestur 1667 og þjónaði Seltjarnarnesþingum alla ævi. Hjá þeim prestshjónum voru 23 í heimili 1703. Það ár voru tveir kvæntir húsmenn á Lambastöðum, afbýlismaður heima við bæinn eða „á hlaðinu“ eins og segir í Jarðabókinni. Auk þess var einn tómthúsmaður og tveir menn með „hálfa kú“ hvor. Við manntalið 1703 voru 38 manns alls á Lambastöðum.

1718-1769

Séra Gísli Sigurðsson (f.um 1690, d.1769) og Þóra Jónsdóttir (f.um 1680, d.1753) Stefánssonar prests á Lambastöðum. Hann varð aðstoðarprestur tengdaföður síns árið 1717 og fékk veitingu hjá Oddi Sigurðssyni lögmanni fyrir prestakallinu 7. mars 1718. Sat þar til æviloka, en hafði aðstoðarprest frá 1746. Það var séra Snæbjörn Þorvarðarson, sem var tengdasonur hans. Séra Gísli fékk slæman vitnisburð hjá Harboe. Hann fékk þó að þjóna mjög vaxandi söfnuðum, því að í hans tíð var stofnað til Innréttinganna í Reykjavík og landlæknir settist að í Nesi. - Framan af prestsskaparárum séra Gísla voru 4-6 húsmenn á Lambastöðum, en þeim fækkaði eftir 1732 og voru síðan 1-2.

1750-1769

Séra Snæbjörn Þorvarðarson( d.1789) og Vilborg Gísladóttir. Aðstoðarprestur. Bjó fyrst í Laugarnesi en frá 1750 á Lambastöðum. Ekki virðist hafa komið til greina, að séra Snæbjörn fengi svo gott brauð, sem Seltjarnarnesþing voru taldin.

1769-1782

Séra Árni Þórarinsson (f.1741, d.1787) sóknarprestur í Seltjarnarnesþingum og síðar Hólabiskup og Steinunn Arnórsdóttir ( f.1737, d.1799). Árni lauk prófi frá Kaupmannahafnarháskóla 1766, en varð að bíða í nokkur ár eftir brauði, sem sæmandi væri háskólalærðum presti. Það fékk hann svo, þegar séra Gísli Sigurðsson dó. Í ævisögu séra Árna segir svo um hann eftir vígsluna, sem var á Þingmaríumessu 1769: „Veik hann nú strax til sókna sinna og settist að á Lambastöðum, hverja jörð hann fór strax að hressa við, bæði að sæmilegri byggingu og öðru er þéna kynni henni til umbóta; varð þá skjótt vart við framkvæmd hans og stjórnsemi.“ Fyrir umbætur á Lambastöðum fékk séra Árni verðlaun frá Landbústjórnarfélaginu og eftirgjöf á afgjaldi jarðarinnar. Frá hans prestskaparárum eru elstu varðveittar kirkjubækur úr Seltjarnarnesþingum.

Oct13$04s
Séra Árni Þórarinsson, síðar Hólabiskup.

Sem prestur í Seltjarnarnesþingum og þar með í hinum unga kaupstað, Reykjavík, varð séra Árni að sinna háum sem lágum, útlendum sem innlendum. Að sögn Halldórs Hjálmarssonar, ævisöguritara hans, féll honum einkar vel að fást við uppfræðslu ungmenna og að sinna málefnum fátækra. Þá lét hann lagfæra kirkjurnar í Nesi og Reykjavík .

Vegna heilsuveikleika frá árinu 1781sá séra Árni sér ekki lengur fært að þjóna „þeim aðkallssömu Seltjarnarnesþingum“. Því sótti hann um og varð prestur í Odda 1782. Þar var hann þó ekki lengi, því að hann varð biskup á Hólum 1784 og gengdi því háa embætti til dauðadags 1787. Hann þótti jafnan „gáfu og dugnaðarmaður en stórlyndur og ekki vinsæll“.

1782-1790

Séra Guðmundur Þorgrímsson (f.1753, d.1790) og Sigríður Halldórsdóttir (f.1768, d.1846). Guðmundur lauk guðfræðiprófi frá Kaupmannahafnarháskóla eins og fyrirrennari hans. Hann var vígður til Seltjarnarnesþinga 16. júlí 1782 og gegndi embættinu til æviloka. Hann andaðist úr „brjóstveiki samfara sullaveiki“ aðeins 37 ára. Séra Guðmundur var „merkur maður, dugandi og ástsæll“, segir í Æviskránum. Hann lenti í deilum við Levetzow stiptamtmann m.a. vegna þess, að séra Guðmundur fann að því, að fyrsti póstur í Suðuramti, Sigvaldi Sæmundsson, fór í póstferð á sunnudegi.Þetta taldi prestur helgidagabrot, en stiptamtmaður sagði að, pósturinn væri konunglegur embættismaður og mætti fara með póstinn á helgum degi. Veitti stiptamtmaður síðan prestinum áminningu, en hann vildi ekki una henni og skaut málinu til úrskurðar í Kansellíinu. Það úrskurðaði svo séra Guðmundi í vil 6. janúar 1787 (Isl. Journ. 7,444) og taldi, að stiptamtmaður ætti ekki að áminna presta heldur væri það verkefni biskups. Synir þeirra séra Guðmundar og Sigríðar kölluðu sig Thorgrimsen. Sigríður varð áfram á Lambastöðum eftir lát manns síns og giftist 1792 Geir Vídalín dómkirkjupresti, sem þá hafði tekið við jörðinni.

Oct13$05s
Séra Geir Vídalín, síðar biskup.

1792- 1806

Geir Jónsson Vídalín (f.1761, d.1823) dómkirkjuprestur og frá 1797 biskup í Skálholtsbiskupsdæmi. Hann varð biskup yfir öllu landinu frá 1801 og fluttist frá Lambastöðum eftir gjaldþrot til Reykjavíkur 1806. Heimili biskups var leyst upp og jörðin byggð Magnúsi Magnússyni, sem þá bjó á hjáleigunni Melshúsum. Skyldi Magnús láta biskup hafa eitt kýrfóður og flytja það inn í Vík. Geir biskup var valmenni og kallaður Geir góði. Kona hans var Sigríður Halldórsdóttir eins og áður sagði. Árið 1801 höfðu biskupshjónin 33 í heimili og meðal þeirra var Jón Jónsson Vídalín, bróðir biskups og fjölskylda hans.

1806-1822

Magnús Magnússon (f. um 1774, d.1848) hreppstjóri. Fyrri kona hans var Þóra Jónsdóttir (f.um 1773, d.1807). Þegar þau voru gefin saman, 31. október árið 1800, voru þau bæði sögð vinnuhjú á Lambastöðum. Var Geir biskup húsbóndi brúðhjónanna annar svaramaður. Síðan fluttu þau að Melshúsum og voru ábúendur þar með öðrum 1803-06, þegar þau fengu Lambastaði til ábúðar. Þóra andaðist eftir barnsburð, en Magnús kvæntist aftur 11. maí 1809 og nú „yngisstúlkunni“ Margréti Illugadóttur, sem var í þjónustu hjá Frydensberg landfógeta. Fjölmargir húsmenn og tómthúsmenn voru á Lambastöðum á árum Magnúsar Magnússonar.

Eins og áður sagði var Magnús hreppstjóri í Seltjarnarneshreppi í mörg ár og kemur við ýmis mál. Hann sat í nefndinni,sem stjórnaði hinum sameiginlegu framfærslumálum Seltjarnarneshrepps og Reykjavíkurbæjar. Um 1820 virðist hann hafa lent í fjárhagsvandræðum og árið 1826 þiggur hann af sveit, en er enn á Lambastöðum. Forræði jarðarinnar hefur hann þó misst. Magnús og Þóra fluttust síðar að Seli í Reykjavík.

1823-1829

Jón Scheving bókbindari. Eftir að Magnús Magnússon fluttist frá Lambastöðum virðist hafa verið lítið umleikis þar, en Jón Scheving hefur forræði jarðarinnar í fáein ár eða þar til hún verður prestssetur á ný.

Oct13$07s
Séra Gunnlaugur Oddsson.

1830-1841

Séra Gunnlaugur Oddsson (f.1786, d.1835) dómkirkjuprestur og Þórunn Björnsdóttir (f.1791, d. 1855). Séra Gunnlaugur dó 1835, en ekkja hans bjó á Lambastöðum til 1841. Í tíð prestshjónanna varð aftur mjög fjölmennt á Lambastöðum og voru 20 manns þar í heimili 1835. Þar var stúdent og húsinformator, húsjómfrú, tökupiltur til menningar, smiður og þarfakarl. Séra Gunnlaugur var lærdómsmaður, kenndi og stundaði ritstörf. Eftir dauða hans bjó ekkjan a.m.k. 5 ár á Lambastöðum. Hún var móðursystir næstu húsfreyju á Lambastöðum.

Oct13$06s
Ásgeir Finnbogason.

1841- 1864

Ásgeir Finnbogason (f.1814, d.1881) bóndi,lóðs og bókbindari og Sigríður Þorvaldsdóttir (f.1815, d.1860). Ásgeir hóf dvöl sína á Lambastöðum sem leiguliði, en keypti síðan jörðina alla af Jarðabókarsjóði. Afsalið var gefið út 12. september 1851.Hann var lengi hreppstjóri Seltirninga og í mörgu fyrirsvarsmaður þeirra. Hann tók þátt í baráttunni gegn fjárkláðanum ásamt Teiti bróður sínum. Sigríður andaðist á Lambastöðum 23. nóvember 1860. Hún er sögð hafa verið „mikill kvenskörungur, og afbragðsmaður um flesta hluti, gáfuð kona og fríð sýnum, vel farin um allt og kurteis, prýðilega að sér, stjórnsöm og forsjál“. Benedikt Gröndal og Guðmundur Brandsson alþingismaður ortu um hana erfiljóð, sem birtust í Þjóðólfi. - Auk fjölskyldu Ásgeirs voru á Lambastöðum tvær fjölskyldur tómthúsmanna 1845 og vefnaðarkona. Ásgeir kvæntist aftur og fluttist að Lundum í Borgarfirði.

Með auglýsingu í Þjóðólfi 7. október l863 býður Ásgeir Finnbogason, þá orðinn dannebrogsmaður, eignarjörð sína Lambastaði til sölu í næstu fardögum, þ.e vorið 1864. Fylgdu henni hjáleigurnar Melshús og Tjarnarhús. Jörðin var sögð 20 hundruð að fornu mati en 22 hundruð og 72 álnir eftir jarðabókinni 1861. Eigandi lýsir jörðinni svo, að hún „liggur mæta vel til útræðis og sjósóknar, með bestu lendingum og miklum vergögnum, er heldur landrík eftir því sem sjóarjarðir eru þar á Nesinu og hefur mikinn töðuvöll og kálgarða heima fyrir og góð jarðarhús“. Með í kaupunum átti að fylgja, „ef vill“ íbúðarhús „úr bindingi og múr“. Það var „timburklætt að utan með 4 rúmgóðum herbergjum undir lofti og eru ofnar í 3 og þar að auki kokkhús með múraðri eldstó og reykháf, matbúr og vænn kjallari“. Að lokum var tekið fram í auglýsingunni, að Melshús þyrftu ekki að fylgja með í kaupunum. Það voru tveir stórbændur á Nesinu, Sigurður Ingjaldsson í Hrólfsskála og Ólafur Guðmundsson í Mýrarhúsum, sem keyptu jörðina og skiptu henni milli sín. Fékk Ólafur Melshúsin og Tjarnarhús ásamt því landi, sem þeim var ætlað, en Sigurður Lambastaðina sjálfa. Þá fékk síðan Ingjaldur sonur Sigurðar til ábúðar.

1864 - 1912

Ingjaldur Sigurðsson hreppstjóri og dannebrogsmaður Ingjaldssonar frá Hrólfsskála (f.1841, d. 1918) og Guðrún Halldóra Árnadóttir (f. í Finnbogabæ í Reykjavík 1841, d.1883). Þau áttu fjögur börn og höfðu 13 manns í heimili 1881. Meðal barna þeirra var Pétur (f.1876), sem um tíma var skipstjóri á útvegi Seltirninga og síðast skipstjóri á Laxfossi. Eftir að Guðrún Halldóra lést bjó Ingjaldur með ráðskonu, Ólöfu Ágústu Eyjólfsdóttur (f.1852, d.1933). Ingjaldur kemur víða við í málum Seltirninga. Hann byggði árið 1901 stórt og vandað timburhús á Lambastöðum með háu porti, en þar voru líka um aldamótin torfhús tómthúsmanna. Ingjaldur seldi jörðina árið 1912 og var síðast til heimilis í Pálsbæ og dó þar 27. janúar 1918.

1912-1919

Þórey Kolbeins Bjarnadóttir (f.1869 á Reykhólum, d.1933) , ekkja séra Eyjólfs Kolbeins Eyjólfssonar, prests á Melstað. Systkini Þóreyjar, Þórður, Margrét og Ragnheiður keyptu Lambastaði 1912 af Ingjaldi Sigurðssyni og stofnuðu um jörðina hlutafélagið Eyja. Þórey settist síðan að á Lambastöðum ásamt níu börnum sínum og var þar næstu árin. Árið 1919 fluttist hún að Bygggarði, en nýtti þó áfram hluta af Lambastöðum og þar hóf síðan Eyjólfur Kolbeins, sonur hennar, búskap í svokallaðri Norðurmýri og nefndi staðinn Kolbeinsstaði. Mýrin í kring skipti síðan um nafn og var kölluð Kolbeinsstaðamýri.

Oct13$09S
Framnesið frá Lambastöðum að Mýrarhúsaskóla um 1915.

Oct13$08s
Ingjaldur Sigurðsson.

Oct13$15s
Einar Einarsson.

Oct13$14s
Anna Loftsdóttir.

Oct13$13sLambast
Lambastaðir 1991.

Oct13$11sL
Oct13$12sL
Lambastaðir upp úr aldamótum. Á neðri myndinni er horft yfir Lambastaðatjörn.

Oct13$10sÞórey
Þórey Kolbeins Bjarnadóttir.

1929-1942

Árið 1929 fluttust Þórður Bjarnason (f.1871, d. 1956) og kona hans Hansína Linnet ( f.1878, d.1957) að Lambastöðum og áttu þar heimili fram á stríðsárin. Ekki stunduðu þau búskap og smám saman var landi jarðarinnar breytt í lóðir undir íbúðarhús.

Árið 1931 voru komin í landi Lambastaða húsin Klöpp, Grund uppi á barðinu og Oddi, Vellir,Skaftafell,Teigur, Bjarg og Grænamýri við hreppsveginn auk Vegamóta, sem reyndar var gamalt tómthúsbýli og mun eldra. Auk þess höfðu verið mældar út 4 lóðir, sem ekki hafði verið byggt á og Kveldúlfur hafði fengið töluvert land til að að sameina Melshúsum. Árið 1937 höfðu bætst við húsin Sætún, Breiðablik, Höfn, Helgafell og Árnes, Sæból og Egilsstaðir.

Hús úr landi Lambastaða norðan við hreppsveginn (Nesveg)

Vegamót

eru fyrst nefnd 1903 sem þurrabúð frá Lambastöðum og þar bjuggu Sigurður Guðmundsson og Guðríður Þorvaldsdóttir . Þau höfðu áður verið um tíma á Hæðarenda. Þau munu hafa byggt þar lítið timburhús á háum grjótgrunni. Árið 1925 keyptu Einar Einarsson (f.á Álftanesi 1894, d. 1946) og Anna Loftsdóttir (f. að Heiði í Sléttuhlíð1900) þetta hús. Loftur Jónsson (f. að Upsum í Svarfaðardal 1853, d.1941), faðir Önnu, bjó um tíma á Vegamótum. Hann var smiður og reisti lítið verslunarhús við veginn. Þar hóf svo Einar verslun árið 1927 og stundaði hana þar til 1932, er nýtt og mikið steinhús var tilbúið. Þar hélt hann svo áfram verslun sinni til dauðadags, en aðrir tóku þá við og hefur verið verslað á Vegamótum í sama verslunarplássi nær óslitið síðan. Áður en Einar og Anna fluttu í nýja húsið, hafði verið byggð hæð undir gamla húsið og því síðan lyft upp á hana. Eftir flutninginn seldu þau gamla húsið Jóni Ólafssyni og var seinna byggt enn við það og því breytt mikið. Þetta hús var fyrst nefnt Litlu-Vegamót og síðan Vegamót II. Gamla verslunarhúsið var flutt burt og sett upp aftur við Pólana undir Öskjuhlíð. - Á Vegamótum ólst upp Karl Bergmann Guðmundsson, sonur Önnu. Hann varð síðar oddviti og fyrsti forseti bæjarstjórnar Seltjarnarness.

Oct13$21M
Hús norðan við Nesveginn 1991. F.v.: Oddi, Vellir og Skaftafell. Fjær eru Kolbeinsstaðir.

Oct13$22s
Nesvegurinn um 1945.

Oct13$20s
Stóri-Ás.

Oct13$19s
Bjarg I.

Oct13$18sGrm
Grænamýri.

Oct13$17sVm
Vegamót eftir 1932

Oct13$16sVeg
Fyrsta verslunarhúsið á Vegamótum og gamla íbúðarhúsið eftir að það hafði verið hækkað upp.

Grænamýri. Þetta hús var reist árið 1925 og það gerðu hjónin Ólafur Jónsson, gjaldkeri hjá Kveldúlfi, og Ingibjörg Eiríksdóttir. Þau ráku nýtískulegt bú og höfðu hænsni, gæsir, endur og kalkúnhænsni auk geita. Áður bjuggu þau á Melstað.

Stóra Bjarg (Bjarg I). Fyrsti eigandi þar er talinn vera Björn Friðriksson, og var húsið reist 1926. Ísak Kjartan Vilhjálmsson keypti það 1927 og bjó þar lengi. Hann hafði mikinn búskap fram um 1945. kýr, hænsni og svín um tíma. Ísak var fæddur í Knútsborg. Fyrri kona hans var Helga S. Runólfsdóttir og síðari kona Jóhanna Björnsdóttir.

Bjarg (Bjarg II). Einar Guðbjartsson bjó þar fyrstur og var húsið reist 1927.

Kolbeinsstaðir/Stóri -Ás. Eyjólfur Kolbeins (f. á Staðarbakka 1894, d. 1947 ) og Ásta Helgadóttir Kolbeins (f.1902 á Akranesi) hófu búskap í Norðurmýrinni 1925 og var staðurinn kallaður Kolbeinsstaðir. Eyjólfur reisti bæði íbúðarhús og útihús. Íbúðarhúsið seldi hann síðan Halldóri Sigurbjörnssyni frá Ási og nefndi hann það Stóra-Ás. Eyjólfur og Ásta fluttust að Bygggarði

Teigur. Þetta var gamla Sanitashúsið, sem flutt var yfir veginn árið 1931. Fyrsti eigandi þess var Steindór Ingimundarson verkstjóri. Kona hans var Oddný Hjartardóttir og áttu þau fjölda barna.

Skaptafell var reist árið1929 og var fyrsti eigandinn Vilhjálmur Oddsson.

Vellir. Húsið reisti Haraldur Erlendsson blikksmiður árið 1926. Kona hans var Anna Elínmundardóttir.

Oddi. Húsið í Odda bar nafn af því, að það stóð í oddanum, sem land Lambastaða myndaði inn í land Eiðis og þar með Reykjavíkur. Fyrsti eigandi þess var Finnbogi R. Jónsson smiður, en þar bjuggu gjarnan tvær fjölskyldur.

Hús úr landi Lambastaða sunnan við hreppsveginn (Nesveg)

Útsalir. Þetta hús var reist á móti Vegamótum og það gerði Ólafur Jónsson læknir. Móðir hans var Guðríður, dóttir Ólafs í Mýrarhúsum. Kona Ólafs læknis var Lára Ingibjörg Lárusdóttir. Útsalir þóttu sérlega háreist hús og var risið reyndar tvöfalt, þ.e. íbúðarris og síðan þurrkloft efst. Á efsta loftinu voru einnig herbergi vinnufólks, sitt í hvorum stafni. Í tíð Ólafs var húsið stundum kallað Ólafsvellir eða læknishús, en hann átti það aðeins í nokkur ár. Síðan bjuggu þar Jón Björn Elíasson togaraskipstjóri og Jóhanna Stefánsdóttir og nefndu húsið Sólberg. Þau fluttust burt 1942, en síðar bjó þar Friðrik Dungal. Enn síðar var reist hús við Nesveg, sem nefnt var Sólberg.

Egilsstaðir voru kenndir við Egil Vilhjálmsson bílakóng, en hann eigaðist þarna land og notaði fyrir bíla sína. Voru reistir yfir þá skúrar. Síðar var svo reist íbúðarhús með þessu nafni.

Sæból var reist árið 1930 og var fyrsti eigandinn Jón Eiríksson, en hann var skipstjóri á togurum og mótorbátum. Jón fluttist til Hafnarfjarðar í byrjun stríðs.

Akrar. Þetta var upphaflega lítið hús, sem Ulrich Hansen klæðskeri reisti árið 1930 nokkuð niðri í lóðinni og spöl frá Nesveginum. Hann og kona hans höfðu fiskreit á svæðinu að Lambastaðatjörn og þurrkuðu þar fisk, sem þau keyptu blautan og seldu síðan fullverkaðan. Þau byggðu síðar stærra hús við veginn, en misstu það fljótlega og fluttust burt. Tryggvi Magnússon teiknari keypti síðan Akrahúsið nýja.

Hús heima við Lambastaði

Höfn. Þetta hús er næst vestan við Lambastaði og þar bjó lengi Árni Friðriksson fiskifræðingur.

Breiðablik byggði Magnús Magnússon upp úr 1930. Þar bjuggu frá 1942 og lengi síðan Björn Jónsson og Ingibjörg Stephensen.

Sætún. Hér bjuggu á árunum fyrir stríð Sigfús Sigurhjartarson, síðar alþingismaður, og Sigríður Stefánsdóttir, kona hans. Garðar Þorsteinsson keypti af þeim húsið.

Klöpp. Þetta var fyrsta nýja íbúðarhúsið á Lambastaðabarði, reist árið 1930. Það byggði Hjörtur B. Helgason bifreiðarstjóri. Gatan, sem myndaðist frá Lambastöðum að Klöpp, var fyrst kölluð Barðsbraut.

Grund. Jón Á. Ólafsson sjómaður reisti þetta hús árið 1931. Þorsteinn Jónsson eignaðist Grund og rak þar um tíma prjónastofu, sem hann nefndi Iðunni. Hún var síðan flutt að mörkum Nesvegar og núverandi Skerjabrautar og reist yfir hana stórhýsi.

Árnes. Húsið reisti Jónas Sveinsson læknir árið 1936, en seldi síðan Björgúlfi Ólafssyni lækni.

Helgafell. Húsið reisti Sigurður Guðbrandsson skipstjóri árið 1935, en seldi síðan Sigurjóni Jónssyni, fyrrverandi bankastjóra á Ísafirði. Hann gerðist forystumaður Seltirninga og var oddviti í nokkur ár.

Oct13$25sLamb
Hús við Lambastaðabraut 1991. F.v.: Höfn, Breiðablik, Sætún og Klöpp.

Oct13$24sNesv
Hús sunnan við Nesveginn 1991. F.v.: Egilsstaðir, Sólberg, Sæból og Akrar.

Oct13$23sÚts
Útsalir í byggingu.

Oct13$27sTjh
Tjarnarhús stóðu nálægt beygjunni á Tjarnarstíg.

Oct13$26sBrbl
Breiðablik og Sætún, áður en húsunum var breytt.

Tjarnarhús

Þau stóðu milli Lambastaðatjarnar og sjávar og eru fyrst nefnd 1703, þá sem hjáleiga frá Lambastöðum. Fylgdu þau lengst af þeirri jörð, en um 1865 keypti Ólafur í Mýrarhúsum þau ásamt Melshúsum. Hjáleigan virðist ekki hafa alltaf verið í byggð á 18. öld, t.d. ekki um miðja öldina en hins vegar mestalla 19. öld.

Ábúendur

Fyrstu ábúendur, sem vitað er um í Tjarnarhúsum voru Otti Gíslason (f.um 1674) og Kristín Arngrímsdóttir (f. um 1679). Þau bjuggu á hálfri hjáleigunni 1703 og voru 3 í heimili. Þorbjörg Jónsdóttir (f.um 1664) ekkja bjó á hinum helmingnum ásamt börnum sínum. Kvöð var um skipsáróður og gegndi Otti henni með formennsku. Kvikfénaður var aðeins tvö leigukúgildi.

1778-1816

Ólafur Sigurðsson (f. um 1734, d.1816) og Guðrún Þorsteinsdóttir (f. um 1748, d. 1810) . Þau eru í húsvitjun 1784 bæði sögð dugandi og eiga þrjú börn. Átta árum seinna voru börnin orðin sjö. Við manntalið 1801 eru 7 hjá þeim í heimili. Meðal barna þeirra var Þórunn, sem varð húsfreyja í Mýrarhúsum. Guðrún andaðist úr því sem kallað er í kirkjubók „Skorbutisk veikburðum“, eða af einhvers konar vannæringu, sem hún hafði glímt við í 8 ár. Hún var sögð „skikkanleg og vönduð í framgangi“ 13 barna móðir. Í ársbyrjun 1816 er Ólafur enn í Tjarnarhúsum ásamt tveimur börnum sínum uppkomnum. Hann lést síðan 1. desember úr ellihrumleik.

1836-1857

Einar Kortsson (f. 1800, d. 1858) og Guðrún Gísladóttir (f. 1798, d. 1866). Meðal barna þeirra var Ingibjörg, kona Eiríks á Eiði. Við manntalið 1845 voru 6 í heimili í Tjarnarhúsum. Árið 1855 er Einar sagður lifa á ullarvinnu. Einar virðist hafa verið á mörkum þess að vera bjargálna, því að sum árin er hann tíundarskyldur, en önnur fær hann sveitarstyrk.

Jóhann Eiríksson ættfræðingur telur, að mæðginin Gróa Guðmundsdóttir og Ólafur Pétursson sjómaður hafi verið síðustu íbúar í Tjarnarhúsum og þau hafi verið þar 1901. Þau komu vestan úr Bolungarvík og stóðu stutt við. Árið eftir er þar hins vegar getið annarra mæðgina, Soffíu Ísleifsdóttur og Guðmundar Stefáns Bjarnasonar. Síðustu bæjarhús í Tjarnarhúsum hafa verið rifin upp úr 1902.

Tjarnarhús stóðu við Lambastaðatjörn eins og áður sagði, en sú tjörn hvarf árið 1953. Hún þótti til lítillar prýði síðustu árin, þar sem í hana vildi safnast mikið drasl af ýmsu tagi. Að tilhlutan oddvita Seltirninga, Erlends Einarssonar, var fengið grjót og annar uppgröftur úr grunni hinnar nýju viðbyggingar við Landspítalann og því ekið vestur í tjörnina. Þar sem hún var, standa nú húsin Tjarnarstígur 16-22.

Oct13$28sMelsh
Land Melshúsa, loftmynd um 1930.

Melshúsa

er fyrst getið í Jarðabókinni 1703 og þá eru þau hjáleiga frá Lambastöðum. Þar voru þá 2 kýr og þar af eitt leigukúgildi. Óljóst er um búsetu í Melshúsum á 18.öld, en hins vegar var alltaf búið þar á 19. öld. Um 1865 var jörðin seld undan Lambastöðum og hún þá talin vera 5 hundruð eða fjórðungur af verði heimajarðarinnar. Kaupandi var Ólafur í Mýrarhúsum, en hann seldi Melshúsin síðan Hirti Þorkelssyni formanni.

Fram um 1820 er aðeins vitað um fjóra ábúendur í Melshúsum. Meðal þeirra var Magnús Magnússon, sem bjó þar 1803-06, en varð síðar bóndi á Lambastöðum og hreppstjóri Seltirninga.

Ábúendur

1822-1853

Þorsteinn Ólafsson (f. um1779, d.1853) og Guðbjörg Bjarnadóttir (f. um 1772, d.1846). Þorsteinn og Guðbjörg dóu bæði í Melshúsum og voru sögð grashúsmenn.

1835-1844

Guðmundur Jónsson Skagfjörð (f.1758 að Framnesi í Skagafirði, d.1844) og Kristín Stefánsdóttir Skagfjörð (f.1780 að Presthólum, d. 1839). Hann var 1835 sagður búa í tómthúsi sem „pensioneraður bókþrykkjari“. Guðmundur Skagfjörð lærði ungur prentverk á Hólum og var síðan í hálfa öld prentari og síðast yfirprentari einu prentsmiðju landsins í Hrappsey, Leirárgörðum, á Beitistöðum og síðast í Viðey. Árið 1831 hætti hann störfum og fékk 100 ríkisdala eftirlaun. Skagfjörð þótti dugmikill maður á yngri árum, léttlyndur og orðhagur. Hann andaðist í Melshúsum og eins var um síðari konu hans, Kristínu.

1845-1862

Þórður Hinriksson (f. 1810, d. 1862) og Guðlaug Jónsdóttir (f. í Hvannkoti 1822). Þau voru með 5 í heimili 1845. Sögð lifa af „sjóarafla“. Þórður drukknaði við fjórða mann 1862.

1869-1883

Oct13$29sHjö
Hjörtur Þorkelsson.

Hjörtur Þorkelsson (f. 1840, d. 1915) og Margrét Jósepsdóttir (f.1831, d.1882). Árið 1881 voru þau með 9 í heimili. Síðari kona Hjartar var Guðbjörg Jósepsdóttir, alsystir Margrétar (f.1843). Hjörtur virðist hafa keypt Melshúsin af Ólafi Guðmundssyni . Einhvern landbúskap hefur Hjörtur sjálfsagt stundað, en aðallega fékkst hann við sjósókn og var á um 30 vertíðum einhver aflasælasti formaður Seltirninga. Hinn 16. desember 1880 var hann svo lánsamur að bjarga tveimur mönnum, sem komust á kjöl, þegar Lambastaðaskipi hvolfdi í uppsiglingu. Fimm menn drukknuðu í þessu slysi. Hjörtur var fluttur að Bakkakoti 1884.

1891 -1912

Oct13$30sJJ
Jón Jónsson og Guðrún Brynjólfsdóttir.

Jón Jónsson Sigurðssonar (f. í Mýrarhúsum 1858, d.1912) skipstjóri og Guðrún Brynjólfsdóttur (f. að Meðalfelli í Kjós 1852, d.1909). Dóttir þeirra var Bryndís Ólafía (f.1891, d. 1897). Til minningar um hana var stofnaður sjóður árið 1917 „ til að styrkja fátækar, siðprúðar stúlkur [í Kjósarhreppi] , sem hafa hæfileika og menningarþrá“. Sjóðinn stofnuðu Ragnhildur, móðursystir Bryndísar Ólafíu og Guðmundur í Nýjabæ. Þau Jón og Guðrún tóku nokkur fósturbörn og höfðu 17 manns í heimili 1903. - Jón Jónsson lærði ungur sjómannafræði hjá Markúsi Bjarnasyni og varð síðan skipstjóri á þilskipum og útgerðarmaður. Hann fór margar ferðir til Englands að kaupa þilskip, m.a. keypti hann kútter þann, sem síðar var nefndur Sigurfari. Jón hafði afskipti af öllum helstu framfaramálum Seltirninga og Sigurður í Görðunum sagði, að hann hefði verið talinn „þeirra gáfaðastur og jafn vel duglegastur þegar í raunir ræki“.

Oct13$31sBry
Bryndís Ólafía.

Á árunum 1914-1939 rak Thor Jensen kúabú í Melshúsum og útgerðarfélag hans, Kveldúlfur, rak fiskverkun á hluta jarðarinnar. Voru gerðir miklir fiskreitir,lagðar sporbrautir og reist fiskþvottahús, blautfiskjarhús og verkafólkshús. Öll þessi hús voru komin 1917 og árið 1930 hafði lifrarbræðslustöð bæst við. Tvær bryggjur fyrir uppskipunarbáta voru gerðar, en fiskurinn var fluttur á þeim úr Reykjavíkurhöfn.

Oct13$32sLoftmM
Loftmynd af Melshúsum um 1930.

Þegar kúabúið var stærst, um 1930, voru þar nær 60 mjólkurkýr, en þær voru komnar í 25, þegar búskap var hætt í Melshúsum árið 1939. Árið 1932 nam mjólkurframleiðsla í Melshúsum um 55 þúsund lítrum og fór hún nær öll til sölu í Reykjavík. Guðjón Arngrímsson var lengi bústjóri í Melshúsum.

Bæjarhúsin í Melshúsum stóðu upp af Sæbraut 6-8. Þau voru rifin um 1970. Landsbanki Íslands eignaðist Melshúsaland úr búi Kveldúlfs og seldi það undir byggingarlóðir á árunum eftir 1970.

Oct13$33sSanit
Nýárskort frá gosdrykkjaverksmiðjunni Sanitas

Sanitas. Í landi Melshúsa, nálægt Hreppsveginum, var 1905 reist hús fyrir gosdrykkjaverksmiðjuna Sanitas. Hún hóf starfsemi sína 30. nóvember það ár og var rekin í þessu húsi til 1916. Eigendur verksmiðjunnar voru Gísli Guðmundsson gerlafræðingur, tengdasonur Þórðar í Ráðagerði, Guðmundur Ólafsson í Nýjabæ og Jón Jónsson í Melshúsum. Sanitas framleiddi í fyrstu öl, gos og saftir, en hætti síðan ölgerð 1913. Eftir brottflutning verksmiðjunnar var húsið notað sem íbúðarhús þar í nokkur ár, en síðan var það flutt yfir veginn og nefnt Teigur. Þetta var timburhús með viðbyggingu, 7,6x8,8 m.

Melskot er tómthús, sem aðeins hefur verið byggt í örfá ár í kringum 1785. Þar bjuggu þá Gísli Þorsteinsson (f.1758, d.1832) og Kolfinna Sigurðardóttir (f.1756, d.1826) húsmenn. Horfin 1786.

Melstaður. Þar var járnklætt timburhús, reist um aldamót í stað torfbæjar. Ábúandi 1901 var Ingibjörg Steinunn Eyjólfsdóttir (f.1854), ekkja Jóhanns Árnasonar sjómanns. Hún átti 6 börn. Meðal þeirra var Eyjólfur Jóhannsson(f.1884) og er hann ýmist talinn húsmaður eða þurrabúðarmaður á Melstað frá 1903 til 1917. Þá keypti Ólafur Jónsson, gjaldkeri hjá Kveldúlfi, Melstað og átti þar heima til 1925, þegar hann reisti húsið Grænumýri.

Hrólfsskáli

er fyrst nefndur í jarðabók, sem talin er vera frá 1584, en þá hafði konungur skipti á þriðjungi úr Reykjavík fyrir Lambastaði og Hrólfsskála. í Jarðabókinni 1703 segir, að munnmæli séu um það, að Hrólfsskáli hafi verið hjáleiga frá Lambastöðum. Hefur jörðin þá væntanlega fylgt Lambastöðum úr eigu Skálholtsstaðar og í eigu konungs árið 1556. Árið 1703 er hún talin hálfbýli og konungsjörð. Þaðan var sagt heimræði árið um kring og lending góð. Gengu skip ábúandans til fiskjar „eftir hentugleikum“ að sögn Jarðabókarinnar. Fyrsti nafngreindi ábúandi í Hrólfsskála var Snorri Ottason, en hans er getið sem ábúanda í stríðshjálparskjölunum 1681. Síðan er Hrólfsskáli ávallt nefndur í skattbændatölum alla 18. öld og bjuggu þar jafnan betri bændur. Árið 1760 varð Otti Ingjaldsson ábúandi á Hrólfsskála og hefur ætt hans síðan búið þar, fyrst sem leiguliðar eins og aðrir bændur á Framnesi, en árið 1837 keypti Sigurður Ingjaldsson, sonarsonur hans, Hrólfsskálann.

Oct13$34sHro
Hluti af Hrólfsskálalandi vestan Hrólfsskálavegar árið 1959. Hús og fiskitrönur Ísbjarnarins eru efst til vinstri. Neðar til vinstri sjást u.þ.b. 15 íbúðarhús, sem risin voru við Skólabraut og Melabraut.

Ólafur Lárusson giskar á í Byggð og sögu, að Hrólfsskáli hafi í fyrstu verið verbúð eða veiðiskáli frá Lambastöðum og hafi sá heitið Hrólfur sem þann skála reisti. Upp úr þessari verbúð hafi síðar orðið hjáleiga, þá hálfbýli og loks lögbýli.

Ábúendur

Frá Snorra Ottasyni, sem bjó í Hrólfsskála 1681 og til Otta Ingjaldssonar, sem reisti þar bú 1759 er vitað um átta búendur á jörðinni auk nokkurra húsmanna. Árið 1703 voru Markús Jónsson (f. um 1662) og Vilborg Jónsdóttir (f.um 1663) búendur í Hrólfsskála Var 8 manns heimili hjá þeim og auk þess var hjáleigumaður heima við bæinn og einn húsmaður. Í búskapartíð Markúsar (1696-1708) voru ávallt 2 húsmenn.

1759-1799

Otti Ingjaldsson (f. um 1724, d.1805) og Valgerður Sigurðardóttir frá Króki í Grafningi (f. um 1722, d. 1800). Móðir Otta hét Guðríður Árnadóttir(f. um 1707 í Stöðlakoti, d. í Hrólfsskála 1785) en faðir hans var Ingjaldur Hinriksson (f. um1698) bóndi í Digranesi Hinrikssonar frá Ívarshúsi á Akranesi. Otti var óskilgetinn og móðir hans giftist síðar Sigurði bónda í Árbæ. Meðal barna þeirra voru Ólafur í Tjarnarhúsum og Guðmundur í Melshúsum, en þeir voru báðir um tíma húsmenn í Hrólfsskála. Meðal barna Otta og Valgerðar voru Ingjaldur, sem tók við búi í Hrólfsskála og Guðríður húsfreyja í Skildinganesi, gift Guðmundi Jónssyni bónda og lögréttumanni. Sonur Guðríðar og Guðmundar var Pétur skipasmiður í Engey, sem miklar ættir eru frá á Seltjarnarnesi. Börn þeirra voru m.a. Sigríður, sem átti Sigurð Ingjaldsson og Jón, sem var faðir Þórðar í Gróttu.

Otti Ingjaldsson var vel efnum búinn en talinn nískur. Hann gaf þó fé til þess að kaupa prédikunarstól í Neskirkju (fyrir 1769), og eru sagnir um það, að hann hafi gert þetta eftir að hann hafði heitið á kirkjuna sér til bjargar, en Otti hafði róið til fiskjar á gömlu bátskrifli og lent í sjávarháska. Þessi sögn er reyndar þá leið, að Otti hafi gefið altarisbrík, sem gerð var í Kaupmannahöfn og voru málaðir á hana postularnir og auk þess mynd af Otta á bát sínum, að því er Bjarna Þorsteinsson amtmann minnti, en hann hefur sagt sögur af Otta. Önnur saga Bjarna af Otta er um þann atburð, er Otti óskaði Geir Vídalín, sóknarpresti sínum, til hamingju með að vera orðinn biskup með þessum orðum: „Guði sé lof, að við misstum yður herra minn. Fáum við ekki það sem er betra, þá á eg bátinn sjálfur“ Hugsunin í þessu var sú, að líkaði Otta ekki við eftirmann Geirs mundi hann taka bát sinn og sækja messu í Görðum á Álftanesi.

Otti rak mikla útgerð fyrir eigin reikning og átti árið 1781 tvö fjögurra manna för og fjögur tveggja manna för en auk þess hvíldi sú kvöð á Hrólfsskálabónda að hafa konungsbát, 4 manna far. Árið 1787 var tíundarkapítal hans 14 hundruð, sem var hið langhæsta af bændum á Framnesi. Aðeins einn embættismaður, séra Guðmundur Þorgrímsson á Lambastöðum, átti meira lauasafé tíundarskylt eða 18 hundruð, Landlæknir átti 11 hundruð og apótekarinn í Nesi 13. Um landbúskap Otta er það að segja, að hann átti 7 kýr árið 1781, 13 kindur og 5 hesta.

Otti var síðast í Skildinganesi hjá dóttur sinni og dó þar 81 árs, 15. mars 1805. Hann var „virtur sem góður bóndi“. Valgerður dó í Hrólfsskála af „ellilasleik og brjóstþyngslum“. Hún fær þau einstæðu ummæli í kirkjubók að hafa verið „góð barna móðir“. En auk þess eru höfð um hana venjulegri ummæli: „greind, fróm, hæglát og siðsöm, trúföst vinum sínum“.

1792-1835

Árið1792 er Ingjaldur Ottason Ingjaldssonar (f. í Hrólfsskála1763, d.1839) einnig farinn að búa á jörðinni en hann tekur þó ekki við henni að fullu fyrr en 1799, en fljótlega eftir það fluttist faðir hans að Skildinganesi. Kona Ingjalds var Þuríður Bjarnadóttir (f. á Arnbjargarlæk 1764, d. 1837). Við manntalið 1801 voru 16 manns í heimili hjá Ingjaldi og Þuríði og Hrólfsskáli er enn konungsjörð. Börn hjónanna voru þá sjö, en þau urðu alls 9 og var Sigurður yngstur þeirra, en hann tók síðar við jörðinni Hrólfsskála. Árið 1835 eru þau Ingjaldur og Þuríður bæði sögð örvasa.

Í tíð Ingjalds minnkuðu heldur umsvif í Hrólfsskála og fækkaði fólki. Þar voru þó oft heimili húsmanna eða tómthúsmanna, sem stunduðu sjó.

Oct13$35sSI
Sigurður Ingjaldsson.

1835-1887

Sigurður Ingjaldsson (f.1806 í Hrólfsskála, d.1887) og Sigríður Pétursdóttir Guðmundssonar frá Engey (f.1816, d. 1865). Þau giftust árið 1838 og voru að öðrum og þriðja. Þegar Sigurður tók við jörðinni, var hann leiguliði konungs eins og verið höfðu faðir hans og afi. Honum gafst hins vegar færi á að kaupa Hrólfsskála árið 1837 fyrir 344 ríkisdali og gerði hann það. Hefur jörðin síðan verið í eigu afkomenda Sigurðar Ingjaldssonar.

Við manntalið 1845 voru 13 í heimili, þar af 3 börn þeirra, sem þá voru fædd, Ingjaldur, síðar hreppstjóri á Lambastöðum, Guðrún, síðar kona Péturs Guðmundssonar og húsfreyja í Hrólfsskála II og Ólöf, sem átti Erlend Guðmundsson í Skildinganesi. Yngri börn, sem lifðu, voru Þuríður, síðar húsfreyja á Bakka og Pétur, sem tók við búskap á hluta Hrólfsskálanum af föður sínum. Árið 1881 voru enn 13 í heimili í Hrólfsskála. Í tíð Sigurðar voru þar alltaf einhverjir tómthúsmenn og voru tíundarskyldir.

Sigurður kemur við sögu allra helstu mála Seltirninga, útvegsmála, skólamála o.s.frv. Hann starfaði í Framfarafélaginu og hélt þar m.a. ræðu nokkrum mánuðum áður en hann dó. Þessi ræða fjallaði um notkun veiðarfæra á miðum Seltirninga. Í þeim efnum fylgdi Sigurður þeim að málum, sem vildu nota þorskanet, en hann var hins vegar á móti ýsulóðum, sem hann taldi draga „seyðissmáan fisk“. Sigurður var áhugasamur um allar nýjungar í sjávarútvegi og keypti með öðrum fyrsta þilskip Seltirninga, Njál. Sú saga gekk raunar, að hann hafi sjálfur keypt þriðjung í skipinu, hafi sagt Ingjaldi syni sínum að kaupa annan þriðjung og loks lánað Ólafi í Mýrarhúsum fyrir einum þriðjungi.

Sigurði er svo lýst: „Hann var lítill þrekinn maður, glaðlegur og mjög harður af sér, - var t.d. alltaf sjóveikur en lét það ekkert á sig fá“. Hann var formaður á skipum sínum framan af ævi. Sigurður var alltaf í duggarapeysu en fór í jakka yfir hana þegar hann fór eitthvað að heiman. Hann notaði aldrei skinnklæði á sjó, því að hann þoldi ekki brákarlyktina, „en var svo heitfengur, að það rauk úr honum“, sögðu menn. Hann sótti sjóinn fast og er til saga um það: Einhverju sinni á vetrarvertíð gekk Sigurður með mönnumsínum til sjávar snemma morguns og hafði þá einhver orð á því, að veðurútlit væri ekki sem best og „nú væri hann ljótur“. „Já“, svaraði Sigurður, „við skulum flýta okkur að ýta áður en hann syrtir meira“. - Ef Sigurður var beðinn um eitthvað, sem var víst nokkuð oft, var þetta viðkvæði hans: „Ekki get ég það, en komdu samt inn“, og þar leysti hann vandann. Ekki var auðvelt að telja Sigurði í Hrólfsskála hughvarf og er þessi saga um það: Prestur var kominn til þess að skíra yngsta barnið, heldur pasturslítinn dreng og skyldi hann heita Pétur eftir tengdaföður Sigurðar, sem hann mat mikils. Var þetta þriðja tilraunin til þess að koma þessu nafni upp, því að tveir synir höfðu verið skírðir þessu nafni en báðir dáið í bernsku. Hafði prestur orð á því, hvort ekki væri nóg komið, en fékk umsvifalaust þetta svar hjá Sigurði: „Hann skal heita Pétur“, og við það sat.

Sigurður Ingjaldsson andaðist 5. október 1887 og sagði svo um hann í Ísafold: „Hann var búhyggjumaður mikill, enda fjáður vel, hjálpsamur við bágstadda, sveitarstoð mikil, ráðsvinnur og ráðhollur. Menntun unni hann og mjög, þótt lítt hefði hann notið hennar sjálfur í æsku, og var mikill hvatamaður og styrktarmaður barnaskólastofnunar þeirra Seltirninga.“

Oct13$38s
Hrólfsskálabæir um 1930.

1888 -1932

Pétur Sigurðsson Ingjaldssonar (f. í Hrólfsskála 1852, d.1918) og Guðlaug Pálsdóttir (f. í Hörgsdal 1849, d. 1933). Þau áttu sjö börn og komust fjögur til fullorðinsára: Sigurður (f.1880) skipstjóri á Gullfossi, sem síðar bjó í Pálsbæ, Þóra (f.1883) sem átti lengi heima í Hrólfsskála, Guðrún (f.1893), kona Sigurgeirs Sigurðssonar biskups, og Ólafur (f.1886), sem lést í Kaupmannahöfn 1912, en hann var þá þar við nám. Um hann var stofnaður minningarsjóður, sem var í vörslu Framfarafélagsins. Úr sjóðnum skyldu renna styrkir til berklaveikra á Seltjarnarnesi.

Oct13$36sPS
Pétur Sigurðsson.

Oct13$37sGP
Guðlaug Pálsdóttir.

Oct13$39sSystH
Systkinin frá Hrólfsskála, Sigurður, Ólafur , Guðrún og Þóra.

Pétur Sigurðsson stundaði sjómennsku og var formaður alveg fram undir lok árabátatímans á Seltjarnarnesi. Hann fór t.d. suður í Leiru eins og þá var vandi. Pétur sat í hreppsnefnd og var oddviti í nokkur ár. Hann átti hlut í þilskipum og meðal þeirra var Sigurfari, sem reyndar bar nafn eins hinna gömlu opnu skipa í Hrólfsskála.

Á fyrstu árum Péturs var enn búið í gamla torfbænum, en hann reisti nýtt íbúðarhús úr timbri (plankahús) í Hrólfsskála.

Guðlaug var áfram í Hrólfsskála eftir dauða Péturs og bjó með dóttur sinni Þóru. Eftir lát Guðlaugar voru ýmsir leigendur í Hrólfsskálahúsinu, en þessi hluti jarðarinnar var nýttur af Sigurði Péturssyni í Pálsbæ. Á stríðsárunum notaði hernámsliðið Hrólfsskálahúsið um tíma. Þar voru t.d. haldnar messur fyrir kaþólska menn í enska og ameríska hernum. Það var síðan selt og flutt inn í Voga árið 1949. Nú liggur Suðurströnd yfir húsastæði timburhúsanna í Hrólfsskála.

Pétur Sigurðsson forstjóri og kona hans Ebba (f. Paludan - Müller) reistu hús neðan vegar, sem nú heitir Hrólfsskáli.

1867 - 1916

Pétur Guðmundsson (f.1840, d.1904 ) og Guðrún Sigurðardóttir Ingjaldssonar (f. í Hrólfsskála 1842, d. 1915). Þau höfðu 10 manns í heimili 1881 og áttu sjö börn. Meðal þeirra var Guðmundur, sem síðar bjó í Hrólfsskála. Pétur var bróðir Jóns á Bakka. Eftir dauða Péturs 1904 var Guðrún talin fyrir búinu fram um 1916, en þá tók Guðmundur, sonur hennar, við. Í tíð Péturs Guðmundssonar var reist annað íbúðarhús úr timbri í Hrólfsskála og það kallað Hrólfsskáli II (vesturhús).

1916 - 1950

Oct13$41sElísab
Elísabet Stefánsdóttir.

Oct13$40sGP
Guðmundur Pétursson.

Guðmundur Pétursson (f. í Hrólfsskála 1881, d.1958) og Elísabet Stefánsdóttir (f.1891 á Arkarlæk, d.1975). Þau höfðu búskap í Hrólfsskála fram yfir 1955, kýr, alifugla og hesta. Guðmundur rak einnig malarnám og seldi efni, m.a. í Hreppsveginn. Hann sat lengi í hreppsnefnd og hafði afskipti af ýmsum málum Seltirninga.

Oct13$42s
Hús Ísbjarnarins.
Oct13$43s

Hrólfsskálamelar. Ofan við veginn að Hrólfsskála reisti Ólafur Guðmundsson útgerðarmaður fiskverkunarhús og gerði reiti til fiskverkunar árið 1930. Hann reisti líka lítið íbúðarhús, sem kallað var „knallertan“. Fiskverkunaraðstaða Ólafs var notuð fram á ár síðari heimsstyrjaldar, en þá settist Ísbjörninn að á þessu svæði.

Oct13$44s
Bakkaland (loftmynd frá 1937), fjær eru Melshús og Lambastaðir.

Bakki

er fyrst nefndur í Vilchinsmáldaga í lok 14. aldar og er þá þriðjungur jarðarinnar í eigu kirkjunnar í Nesi. Hún eignaðist síðan alla jörðina og átti, þar til kirkja var lögð niður í Nesi 1797. Bakki var þá lagður til dómkirkjunnar í Reykjavík, sem átti hana þar til hún var afhent Neskirkju hinni nýju í Reykjavík. Var landið síðan selt undir lóðir til ágóða fyrir kirkjubyggingu. Talið er, að bærinn Bakki hafi áður staðið við tjörn þá, sem við hann er kennd og kölluð Bakkatjörn. Lengst af á 18. öld var a.m.k. einn húsmaður á Bakka og stundum fleiri. Þar var heimræði árið um kring og lending góð. Þótti jörðin greinilega góð til búsetu og virðist sem þar hafi búið góðir bændur og jafnvel lögréttumenn. Fyrsti ábúandi hét Bergur Vigfússon, og er hann í tölu skattbænda 1696. Árið 1916 var Bakki talinn 8,7 hundraða jörð og hluti af Nestorfunni.

Ábúendur

1703-1707

Bjarni Árnason (f.um 1671, d. 1707) og Steinunn Jónsdóttir (f.um 1674), 11 í heimili árið 1703. Bjarni á Bakka var stúdent. Hann dó úr Stórubólu. Steinunn var dóttir Jóns Eyjólfssonar varalögmanns í Nesi. Sú kvöð hvíldi á ábúanda á Bakka, að hann varð að flytja bóndann í Nesi til Bessastaða, ef þurfa þótti. Auk þessarar fjölskyldu var á Bakka einn afbýlismaður, sem hafði grasnyt fyrir hálfa kú og einn tómthúsmaður.

1708-1742

Halldór Þorbjörnsson (f. um 1662) og Guðrún Bárðardóttir (f. um 1655). Þau bjuggu árið 1703 í Litla Skildinganesi og voru þá í æsku synir þeirra tveir, sem báðir töldust um tíma ábúendur á Bakka. Þetta voru Björn (f.um 1695), en hann er talin ábúandi á Bakka 1726-31 og Halldór (f. um 1689), sem var eitt ár ábúandi á Bakka með foreldrum sínum, 1730. Hann gerðist síðan bóndi í Engey. Á árunum 1738-42 er Jón Grímsson ábúandi á Bakka með Halldóri. Hann er talinn hafa búið á jörðinni 1762-67 og vera faðir Gríms, sem tók við henni 1767.

1742-1756

Eyjólfur Ólafsson. Hann virðist hafa verið áhrifamaður og skrifar undir manntalsgerðir á Kópavogsþingi. Gæti verið sonur Ólafs Jónssonar lögréttumanns, sem lengi bjó í Gróttu, en Ólafur er talinn ábúandi á Bakka með Eyjólfi 1751-54.

1754-1759

Otti Ingjaldsson, sem síðar bjó lengi í Hrólfsskála. Otti var fyrstu þrjú árin ábúandi á jörðinni með Eyjólfi Ólafssyni, en síðan einn ábúandi í þrjú ár.

1767-1789

Grímur Jónsson (f. um 1728, d. 1788) og Kristín Einarsdóttir (f. um 1733, d. 1802). Árið 1771 eru þau kölluð húsmenn, en síðar húsbændur og höfðu átta í heimili 1784. Grímur drukknaði í hastarlegu norðanveðri 16. október 1788 ásamt Jóni syni sínum, en Kristín er síðan talin fyrir jörðinni fram í fardaga 1789. Árið 1792 er Kristín enn á Bakka ásamt dóttur sinni og nú í tómthúsi. Sum árin greiddi hún tíund en önnur þáði hún af sveit. Hún andaðist þar 1802 „skikkanleg vönduð kona“. - Síðari ár Gríms á Bakka var þar tvíbýli og er getið í fógetareikningum þriggja sambýlismanna hans

1789-1797

Sæmundur Klemensson (f. 1766, d. 1821) og Ingibjörg Sæmundsdóttir (f. 1751, d. 1837). Sæmundur var sonur Klemensar Bjarnasonar, sem bjó í Skildinganesi á árunum 1750-85. Klemens dó af ellilasleika á Bakka árið 1795. Sæmundur og Ingibjörg fluttust að Seli í Reykjavík, þegar jörðin var tekin fyrir varalögmanninn og síðar að Skildinganesi. Þau fóru síðan burt úr hreppnum og að Narfakoti í Innra-Njarðvíkurhverfi árið 1806. Þar andaðist Sæmundur árið 1821 og var gerð yfir hann grafskrift, sem byrjaði svo:

Hér undir jarðar hvílir moldu,

Sæmundar Klemenssonar líkami.

Sá var fæddur sautján hundruð sextíu og þrjú,

að auknum þremur.

Við þessa grafskrift var gert lag, sem varðveist hefur og er það einsdæmi frá þessum tíma. Út frá því var saminn ballett, sem kenndur er við Sæmund Klemensson.

1797-1798

Benedikt Gröndal ( f.1762, d.1825) varalögmaður sunnan og austan og Þuríður Ólafsdóttir (f. um 1765, d. 1839). Þau bjuggu aðeins í eitt ár á Bakka en fluttust þaðan að Nesi. Á þessum árum var kirkjan í Nesi lögð niður og færðist þá eignarhald á jörðinni til dómkirkjunnar í Reykjavík.

1798-1814

Ingimundur Bjarnason (f. um1763) og Helga Ólafsdóttir (f.um 1760), sem áður bjuggu í Ráðagerði. Árið 1801 höfðu þau 14 í heimili og voru 6 af þeim þeirra börn. Meðal þeirra voru Ólafur, síðar í bóndi í Bygggarði og Ingigerður, móðir Geirs Zoëga, kaupmanns og útgerðarmanns í Reykjavík.

1816-1833

Sigurður Sigurðsson (f.1786 í Ráðagerði) og Jórunn Einarsdóttir (f.1778), 6 í heimili við manntalið 1816. Sigurður þessi er annar tvíburanna, sem fæddust í Ráðagerði, eftir að faðir þeirra hafði drukknað. Hann tók við jörðinni af móður sinni og stjúpföður.

1837-1853

Þórður Jónsson (f.1777, d.1846) dannebrogsmaður og seinni kona hans Karítas Jónsdóttir (f.1803). Hjá þeim voru 9 í heimili 1845. Þórður var ættaður af Akranesi og bjó þar fyrst en síðar á Esjubergi og í Saltvík á Kjalarnesi. Árið 18l7 fluttist hann í Seltjarnarneshrepp og bjó í Skildinganesi. Síðustu ár sín bjó hann svo á Bakka. Þórður var um tíma hreppstjóri og árið 1829 var hann gerður að dannebrogsmanni. Hann skrifaði ritgerð, sem bar titilinn:„Fáeinar formannareglur áhrærandi siglingar, fiskveiði og fleira þar að lútandi handa ungum formönnum“. Ritgerð þessi var prentuð í Búnaðarriti Suðuramtsins húss og bústjórnarfélags árið 1839. Þórður og Karítas áttu ekki börn, en meðal barna Þórðar af fyrra hjónabandi (Margrét Guðmundsdóttir Jónssonar lögréttumanns í Skildinganesi) var Jón bóndi í Skildinganesi og Einar prentari í Reykjavík. Karítas Jónsdóttir bjó á Bakka í nokkur ár eftir dauða manns síns

1867-1879

Þorlákur Þorkelsson (f.1829, d. 1879) og Þórunn Sigurðardóttir (f.1839, d.1898). Þau voru áður í Nýjabæ. Synir þeirra voru Brynjólfur dómorganisti og Þorkell stjórnarráðsritari. Þorlákur stundaði sjó og fiskverkun og fékk verðlaun fyrir vel verkaðan saltfisk.

Oct13$47s
Steinhúsið á Bakka sem nú er hluti af húsinu Bakkavör 2.

Oct13$45s
Jón Guðmundsson og Þuríður Sigurðardóttir. Synirnir eru f.v.: Guðmundur, Sigurður og Erlendur.

1883-1929

Jón Guðmundsson (f.1851, d.1922 ) og Þuríður Sigurðardóttir (f.1847, d.1934 ) frá Hrólfsskála. Þau tóku við jörðinni í júlí 1883, en hún var sem fyrr kirkjujörð. Þá var þar þessi húsakostur: Baðstofa lítil, byggð á bekk og öll undir súð, göng og bæjardyr, eldhús og fjós. Meðal barna Jóns og Þuríðar var Guðmundur, sem tók síðan við jörðinni í júní 1929. Samkvæmt útttekt, sem þá var gerð, hafði verið reist hlaðið íbúðarhús í tíð Jóns, 8,5x8m heyhlaða, fjós, hesthús og fjárhús. Þá höfðu vírgirðingar komið í stað grjótgarða til varnar túni. Jón á Bakka stundaði útgerð og átti hlut í þilskipum. Hann stundaði einnig mikið skipasmíði.

Oct13$46s
Guðmundur Jónsson og Jóhanna Þórðardóttir.
Með þeim er dóttir þeirra, Jóna, og Kjartan Einarsson.

1929-1945

Guðmundur Jónsson (f.1886, d. 1963) og Jóhanna Þórðardóttir (f.1888 í Laugardal, d.1942). Guðmundur hóf ungur sjósókn. Hann var með Guðmundi Einarssyni í Nesi, þegar hann drukknaði 1906, og bjargaðist naumlega. Hann hóf búskap á Bakka með móður sinni, en tók svo alveg við jörðinni. Guðmundur og Jóhanna höfðu alhliða búskap, kýr, kindur, hesta og hænsni. Kjartan sonur Jóhönnu bjó með þeim og tók síðan við jörðinni.

1945-1960

Kjartan Einarsson (f.1914, d.1977) og Unnur Óladóttir (f.1913). Þau höfðu ýmiss konar búskap á Bakka, þar til hann var lagður niður og jörðinni skipt undir íbúðarhús. Kjartan sat í hreppsnefnd og hafði afskipti af ýmsum málum Seltirninga. – Bæjarhús á Bakka frá tíð Jóns Guðmundssonar stóð að hluta til fram um 1967, en hafði síðustu árin verið notað sem áhaldahús Seltjarnarneshrepps. Þetta hús var brennt niður. Steinhús, sem Guðmundur Jónsson reisti á Bakka 1926, stendur enn og er hluti af húsinu Bakkavör 2.

Oct13$48s
Steinhúsið gamla í Bakkakoti er fyrir miðju á myndinni.

Bakkakot

er fyrst nefnt árið 1840 og þá sem tómthús frá Bakka, en var þó í landi Ness. Síðan virðist þarna hafa verið 1-3 heimili tómthúsmanna, sem stunduðu sjó hjá útvegsbændum í kring og seinna á þilskipum. Nokkrir voru formenn á skipum landeigendanna. Í hópi formanna voru þeir Bjarni Kolbeinsson, Friðrik Ólafsson og Hjörtur Þorkelsson. Hjörtur bjó áður í Melshúsum en hús sitt í Bakkakoti nefndi hann Blómsturvelli. Einhverjir Bakkakotsbúa höfðu lítilsháttar búskap og margir garðholur, þar sem þeir ræktuðu kartöflur og grænmeti, en fyrst og síðast lifðu þeir af sjávarafla. Um 1880 keypti Seltjarnarneshreppur húsið Bakkakot hið minna og var það síðan stundum kallað hreppskotið.

Um aldamótin 1900 voru að sögn Jóhanns Eiríkssonar þrjú íbúðarhús í Bakkakoti og þar áttu heima sex fjölskyldur. Ekki er þó víst, að þær hafi allar verið þar samtímis. Húsin voru þessi:

1. Timburhús, portbyggt með risi, stundum kallað Pálshúsið. Þar bjuggu tvær fjölskyldur.

2. Steinhús úr tilhöggnum grásteini, talið reist á árunum 1870-80. Þar bjuggu þrjár fjölskyldur, og var meðal þeirra fjölskylda Sigríðar Sigvaldadóttur ljósmóður, en hún andaðist í Bakkakoti í desember 1902. Þetta hús stendur enn og ber götuheitið Unnarbraut 32.

3. Torfbær (nefndur Steinsholt frá 1903), sem Þórarinn Jónsson sjómaður byggði skömmu fyrir aldamótin og bjó í ásamt konu sinni Ingifríði Pétursdóttur. Þau voru þar til 1909.

Árið 1870 var talað um tómthús nálægt Bakka, sem nefnt var Litla Bakkakot.

Suðurnesbúð

Í jarðabókinni 1703 er getið um þrjár verbúðir í Suðurnesi og nefndust þær Stórabúð, Morastaðabúð og Hannesarbúð. Þá segir einnig í jarðabókinni, að verið hafi í Suðurnesi tvær tómthúsmannabúðir „áður en fiskafli brást“. Á l8. öld er ekki getið neinnar fastrar búsetu í Suðurnesi, en árið 1790 fórst vorvertíðarskip, sem gert var út frá Suðurnesi. En á árunum 1811-13 virðast hjón nokkur, sem víða höfðu verið á Framnesi, hafa tekið sér bólfestu í Suðurnesi. Þetta voru Þorsteinn Þorláksson (f. um 1756, d. 1813) og Hallbera Þorsteinsdóttir (f. um 1749). Þau höfðu byrjað að hokra í Nýlendu, en síðan um skeið verið í Knopfsborg og Nýjabæ og svo aftur í Nýlendu. Nú voru þau komin um sextugt og virðast ekki hafa séð annan kost en að reisa sér skýli í Suðurnesi, e.t.v. í fornri tómthúsmannabúð. Þar voru þau með tveimur dætrum sínum 1811, en árið eftir er önnur þeirra dáin en hin er farin. Fyrra hluta næsta árs, 1813, verður Þorsteinn síðan úti „fyrir ofan Breiðholtshverfi“ eins og segir í kirkjubókinni. Þar fannst hann 10. apríl og töldu menn, að hann hefði þá legið þar í viku. Hann hafði farið að heiman frá sér í fyrstu viku góu upp í Mosfellssveit en verið á heimleið og örmagnast. Þorsteinn er sagður „giftur tómthúsmaður frá Suðurnesi“. Honum er gefið það orð í kirkjubókinni, að hann hafi verið „mjög heilsulinur maður, ei óskýr og hreinlundaður“ en fátækur. Tekið er fram, að hann hafi alið mestan aldur sinn „hér á Nesinu“. Ekki er ljóst, hvað varð um Hallberu, en hún hvarf frá Suðurnesi fljótlega eftir þessa viðburði.

Nes við Seltjörn

Fornleifarannsóknir benda til þess, að byggð hafi hafist í Nesi á landnámsöld og þar hafi síðan verið búið við rausn. Í rituðum heimildum er Ness fyrst getið um 1200 og þá í kirknatali Páls biskups. Þar er þá risin kirkja og var hún helguð heilugum Nikulási. Hún var alkirkja og sóknarkirkja ytri hluta Seltjarnarness, Framnessins. Eini máldagi hennar frá því fyrir siðaskipti er Vilchinsmáldagi. Um siðaskipti var jörðin komin í eigu Skálholtsstóls, en síðan lenti hún undir konung. Frá siðaskiptum og fram um 1760 sátu þar jafnan veraldlegir valdsmenn eða prestar.

Oct13$49s
Nes.

Árið 1760 var ákveðið að setja á stofn landlæknisembætti á Íslandi og fá þessum nýja embættismanni jörðina Nes til ábúðar. Á árunum 1761-63 var reistur bústaður yfir landlækninn og varið til þess meira en 2.500 ríkisdölum courant, sem var mikið fé, en upphaflega hafði verið gert ráð fyrir því, að bústaðurinn eða múrstofan eins og hann var kallaður, kostaði 800 ríkisdali. Nokkru seinna var lyfjasala skilin frá landlæknisstörfum og stofnað embætti lyfsala. Landlæknir og lyfsali skiptu síðan með sér ábúðarrétti í Nesi fram yfir 1830. Þá fluttust þessir embættismenn til Reykjavíkur og jörðin var seld einstaklingi. Síðan bjuggu bændur á jörðinni, þar til búskapur var lagður þar niður upp úr 1960. Nesstofa varð aftur opinber eign að hluta 1977 og síðan öll.

Nes var að fornu mati talin 40 hundraða jörð með fjölda hjáleigna. Í Jarðabókinni 1703 eru þær taldar 9 og til viðbótar 3 heima við bæinn eins og sagt var og verða þær allar nefndar hér síðar. Land Ness náði að svonefndum Valhúsagarði, sem lá yfir Nesið að landi Hrólfsskála sunnanmegin og að landi Mýrarhúsa vestanmegin

Við jarðamatið 1861 var Nestorfan öll talin 97,6 hundruð auk kirkjujarðanna Bakka og Bygggarðs, sem höfðu sameiginlegt land með Nesi. Þá voru hjáleigurnar Gesthús, Nýibær, Ráðagerði og Knútsborg taldar með Nesi auka eyðieyjarinnar Akureyjar. Árið 1917 er Nestorfunni svo skipað, að undir Nes 1 heyra Knútsborg (2 grasbýli), Litlibær og Bollagarðar. Síðan eru Nes 2, Ráðagerði og Nýibær, sem hafa úrskipt tún og sáðreiti en aðrar landsnytjar sameiginlega við Nes 1 hlutfallslega. Grótta var þá sérskilin eign Landssjóðs og Bakkakot þurrabúð með séreignarlóð. Akurey var séreign og hafði verið það síðan jörðin komst í einkaeigu. Aðrar fornar hjáleigur svo sem Nýlenda og Gesthús höfðu verið teknar í sameiginlegt land og tún gerð að sáðreitum.

Oct13$50m
Landaskiptakort Ness frá 1920.

Árið 1920 var Nestorfunni skipt út í lönd og skákir með ákveðnum merkjum og girðingum. Taldist þá Nes1 eiga helming af útlandi og þar á meðal suðurhluta Suðurness, Nes 2 fjórðung og norðurhluta Suðurness, Ráðagerði og Nýibær áttu hvor um sig áttunda hluta úr jörðinni og Bakki og Bygggarður hálfan sjöttung útlanda hvor. Óskipt land voru Grandarnir og útskerin Kerlingarsker og Löngusker.

Oct13$51mm
Uppdráttur að fyrstu húsunum við Tryggvastaðaveg, sem síðar nefndist Lindarbraut.

Fyrir 1940 var byrjað að byggja sumarbústaði í landi Ness og voru þeir allir nálægt þeirri götu, sem nú er nefnd Lindarbraut, en fyrst var kölluð Tryggvastaðavegur eftir Tryggvastöðum, sem var upphaflega sumarbústaður Eggerts Kristjánssonar, en síðan heils árs bústaður í eigu Tryggva Gunnsteinssonar frá Nesi. Fleiri af þessum sumarbústöðum urðu síðar heils árs bústaðir. Norðan við Tryggvastaðaveg voru Seftjörn, Tjarnarlundur, Grund, Þórshamar, Útgarður og Sólvangur, en sunnan við hann Sólvellir og Seltún. Fyrsta íbúðarhúsið, sem byggt var á þessum slóðum sem heilsársbústaður var kallað Nýlenda og það byggðu Snæbjörn Ásgeirsson bæjarfulltrúi og Guðrún Jónsdóttir Guðmundssonar í Nýjabæ. Þetta hús var byggt árið 1952 og stóð á þeim slóðum, sem hjáleigan Nýlenda stóð áður. - Úr landi Ráðagerðis upp í Valhúsahæðina risu Hauksstaðir og Ljósaland.

Ábúendur

Um 1280

Fyrstu ábúendur í Nesi, sem vitað er um, voru Hafurbjörn Styrkársson og Guðrún Þorláksdóttir. Ætt Hafurbjarnar er í Landnámu rakin til Ásbjarnar Össurarsonar, sem var bróðursonur Ingólfs Arnarsonar, en talið er að Guðrún hafi verið komin af Magnúsi Guðmundssyni allsherjargoða. Í Árna biskups sögu segir að þau Hafurbjörn og Guðrún hafi verið „stórauðug að penningum“ og í Nesi voru sögð betri híbýli en hjá öðrum bændum. Hjá þeim hjónum hafði Loðinn leppur, sendimaður Noregskonungs, vetursetu 1280-81. Gissur sonur þeirra bjó í Nesi og síðan Styrkár, sonur Gissurar, en hann var veginn 1341.

Um 1600

Ábúandi er Hákon Björnsson sýslumaður. Hann hafði um tíma sýsluumboð í Rangárþingi og síðan í Gullbringusýslu og e.t.v. í Kjósarsýslu. Hann var auðmaður, en fékk ágætt orð að sögn Æviskránna.

1640-1659

Séra Stefán Hallkelsson (f.um1601, d.1659) prestur í Seltjarnarnesþingum og Úlfhildur Jónsdóttir (d. 1694). Séra Stefán fékk brauðið 1630 eftir föður sinn, séra Hallkel Stefánsson (f.um1555, á lífi 1631), en hann hafði búið í Laugarnesi. Séra Stefán bjó fyrst í Breiðholti en síðan í Nesi frá 1640. Hann var „orðlagt karlmenni, vel gefinn og skáldmæltur“ segir í Æviskránum. Séra Stefán hélt fyrstur prestþjónustubók svo að vitað sé og var hún til fram yfir 1700, en hefur síðan glatast. Árið 1681 hafði Úlfhildur enn forræði jarðarinnar og greiddi til stríðshjálparinnar. Árið 1675 hafði hún látið byggja upp kirkjuna í Nesi.

Um1685-1716

Jón Eyjólfsson (f.1643 á Þorláksstöðum í Kjós, d.1716), sýslumaður, varalögmaður og settur amtmaður um hríð og Vilborg Sveinsdóttir (f. um 1646, d.1715). Jón gekk ungur í þjónustu Brynjólfs biskups Sveinssonar en fór síðan utan og lærði m.a. sútun. Er hann því stundum auknefndur „skinnamakari“. Eftir heimkomuna gekk Jón í þjónustu Gísla biskups Þorlákssonar og fékk umboð jarðeigna stólsins. Hann fluttist síðan suður á land og gekk á mála hjá Bessastaðavaldinu, þ.e. Kristófer Heidemann landfógeta og Kristjáni Müller amtmanni. Jón Eyjólfsson var gerður að sýslumanni í Gullbringusýslu 1683 og í Kjósarsýslu árið eftir. Upp úr því fær hann Nes til ábúðar. Varalögmaður sunnan og austan var hann frá 1707 og gegndi lögmannsstarfi 1713-16. Þá var hann settur amtmaður í nokkrum utanferðum Müllers amtmanns. Jón var ekki latínulærður en kunni þýsku, sagður „hygginn og lögvitur“ og var oft kvaddur í dóma. Jón Halldórsson segir, að hann hafi verið „gestrisinn, glaðsamur og veitingasamur, þó ei væri stórauðugur“. Tvær dætur Jóns sýslumanns bjuggu í Nesi, Þuríður, sem gift var Jóni Jónssyni lögréttumanni og Þórdís, sem var 19 ára heimasæta í Nesi við manntalið 1703, en giftist síðar Níels Kier sýslumanni.

Árið 1703 eru 17 manns í heimili hjá Jóni sýslumanni og meðal þeirra eru Þorsteinn Ottason (f. um 1661), böðull sýslunnar og Einar Jónsson (f. um 1655) fálkafangari sýslumanns.

Oct13$52sNes
Nes og nágrannajarðir 1715.

1703 -1707

Jón Jónsson (f. um 1663) lögréttumaður og Þuríður Jónsdóttir. Jón virðist hafa farið frá Nesi 1707 og bjó síðan í Bygggarði til 1717.

1708-1733

Níels Kier (d.1730) sýslumaður og varalögmaður og Þórdís Jónsdóttir (f. um1684, d. 1733) Eyjólfssonar. Níels Kier var danskur í báðar ættir og kom til Íslands til verslunarstarfa. Hann er kallaður eftirlegumaður í Hólmsins kaupstað árið 1703. Kier komst í kynni við Jón Eyjólfsson og kvæntist dóttur hans. Hann varð sýslumaður í Gullbringu - og Kjósarsýslum eftir tengdaföður sinn og síðar varalögmaður 1717. Eftir dauða Jóns Eyjólfsonar er hann talinn eini ábúandi í Nesi og var það til dauðadags 1730. Eftir það bjó ekkja hans á jörðinni til þess að hún andaðist 1733. Í tíð þessara hjóna voru ávallt 7-9 húsmenn í Nesi og hafa því flest kotbýlin í kring verið í byggð á þessum tíma.

1733-1735

Hans Jörgensson Klingenberg (f.1707, d. 1785). Hann var af dönskum ættum, en kom til Íslands með landmælingamönnum. Kynntist í Nesi konu sinni, Steinunni Ásmundsdóttur (f. í Grímsnesi 1711, d. 1794). Hans og Steinunn voru tvö ár í Nesi og hafa aðeins haft hluta af jörðinni. Þau voru í Bygggarði í nokkur ár, en fluttust 1740 að Krossi við Akranes. Með þeim töldust Jón Stefánsson og Torfi Londemann ábúendur 1734 og árið eftir voru 10 húsmenn í Nesi.

1735-1744

Jóhann Mauritzson. Í hans tíð fækkar húsmönnum í Nesi og eru 4-6. Jón Stefánsson og Torfi Londemann eru taldir vera ábúendur með Jóhanni fyrstu ár hans en síðan er hann í 6 ár talinn í manntalsbókum vera eini ábúandi í Nesi. Jóhann bjó áður lengi í Brautarholti á Kjalarnesi.

1744-1749

Guðmundur Þorsteinsson og fækkar nú enn í Nesi og eru aðeins 3 húsmenn í hans tíð.

1749-1762

Vigfús Árnason (f.1705, d.1763) lögréttumaður. Vigfús er fyrst talinn í Nesi í manntalsbók í maí 1750 og hann er enn talinn fyrir jörðinni í maí 1762. Á árunum 1755-58 var Ormur Jónsson talinn ábúandi í Nesi með Vigfúsi, en húsmenn eru aðeins taldir hafa verið 2-3. Vigfús bjó áður á Leirá. Fyrri kona hans var Ingveldur Brynjólfsdóttir en síðari Helga Jónsdóttir. Hann átti tvær dætur með fyrri konunni og eru af þeim miklar ættir, sem færðar hafa verið á bók. Vigfúsar er getið sem skírnarvotts í sókninni í desember 1761, en Bjarni Pálsson er skírnarvottur í júní 1762. Hefur Vigfús og hans fjölskylda væntanlega yfirgefið Nes í fardögum 1762 og farið suður að Vogum á Vatnsleysuströnd, þar sem Vigfús andaðist 1763.

1762-1779

Bjarni Pálsson (f.1719, d.1779) landlæknir og Rannveig Skúladóttir (f.1742, d.1803) landfógeta Magnússonar. Bjarni hóf nám í Kaupmannahöfn 1746 og lauk prófi í læknisfræði 1759 „með efsta æru titli“. Á námsárum sínum hafði hann farið í frægar rannsóknarferðir um Ísland með Eggerti Ólafssyni. Bjarni var skipaður landlæknir 1760 og birti erindisbréf sitt á Alþingi þá um sumarið. Með þessu bréfi var honum fengið eitthvert mesta starf, sem nokkrum manni hefur verið fengið á Íslandi, því að hann skyldi vera landlæknir yfir öllu Íslandi, reka apótek og sjá um uppfræðslu læknaefna og yfirsetukvenna. Að sögn Sveins Pálssonar, sem skrifaði stutt æviágrip Bjarna Pálssonar, valdi hann sjálfur „Nes við Seltjörn fyrir ævinlegt landphysici-setur“.

Sumarið 1761 hófst „múrhússbygging í Nesi“. Upphaflega átti að byggja Nesstofu sem „stokværk“ eftir norsku lagi, en Bjarni fékk húsameistarann til þess að reisa stofuna úr steini, sem tekinn var í Valhúsinu. Við múrverkið vann Þorgrímur Þorláksson, sem jafnframt vinnu við múrverk bjó lengi á Elliðavatni. Gamli bærinn í Nesi stóð áfram a.m.k. fram um 1800.

Bjarni landlæknir tók við jörðinni í fardögum 1762 og í júlí árið eftir gengu þau Rannveig í hjónaband. Þau eignuðust 7 börn og eru ættir komnar af 3 þeirra, Steinunni, sem átti Vigfús Þórarinsson sýslumann í Rangárþingi, Þórunni, sem átti Svein Pálsson lækni og Eggert sem varð prestur í Stafholti.

Auk þess að stunda lækningar hafði Bjarni sjúkraskýli í gamla bæjarhúsinu. Hann hafði í fyrstu alla jörðina en frá 1772 fékk nýskipaður lyfsali helminginn til ábúðar. Þótti Bjarna það miður, því að hann rak í Nesi „ærinn skipaútveg til fiskiafla“ og eins farnaðist honum landbúnaður „ágæta vel“ eins og Sveinn Pálsson segir. Voru þau hjón bæði framtakssöm og „útséð í bústarfi“.

Bjarni Pálsson andaðist 1779 og var grafinn rétt innan við kirkjudyr í Neskirkju, sem lögð var niður árið 1797 og fauk síðan árið 1799. Þar hvíla líka tvö börn hans, sem dóu í bernsku. Skúli fógeti, tengdafaðir hans, lét setja á kistuna plötu með texta gröfnum á um lífshlaup Bjarna. Jónassen landlæknir segir um 1890, að mestallur kirkjugarðurinn gamli sé þá kálgarður. Þar undir ætti að leynast steinhleðsla, sem kirkjan var reist á.

Bjarni fékk danska yfirsetukonu, Margrethe Cathrine Magnussen, til þess að setjast að í Nesi. Hún kom hingað til lands 1761 og vann sitt fyrsta yfirsetukonuverk í október það ár. Sveinn Pálsson segir, að hún hafi verið „æru og frómleiks kona sú mesta“. Skyldi hún raunar bæði stunda ljósmóðurstörf og kenna stúlkum þau fræði. Hún var enn í Nesi 1801, en dó í Reykjavík 19. júní 1805 og þá sögð vera 85 ára.

Nesstofa á dögum BPsm
Nes í tíð Bjarna Pálssonar. Gömlu bæjarhúsin voru notuð sem sjúkraskýli.

1772-1798

Björn Jónsson apótekari (f.1738, d.1798) og Guðfinna Guðlaugsdóttir (f.1742, d. 1790). Björn lærði lyfjafræði í Danmörku og lauk cand. pharm. prófi 1771. Hann var síðan skipaður fyrsti apótekari á Íslandi 18. mars 1772 og fékk um leið hálfa jörðina Nes til ábúðar. Björn hafði mikinn áhuga á búskap og er sagður hafa bætt sinn hluta af Nesi með ræktun og garðahleðslu. Þá ræktaði hann lækningajurtir og í Islandske Maanedstidender 1775 er hann sagður hafa gert tilraunir með að rækta bygg og orðið vel ágengt. Fyrir garðahleðslu sína (Steengjerders sætning) fékk Björn apótekari heiðurspening úr silfri frá Det kongelige danske Landhusholdingsselskab. Eftir dauða Bjarna Pálssonar lét Rentukammerið Björn hafa stærri hluta af Neslandi vegna þessa mikla dugnaðar við jarðyrkju.

Björn Jónsson er í kirkjubók við dauða sinn sagður hafa verið „góður maður og guðhræddur“ og sagt með nokkurri lotningu, að hann hafi verið „fyrsti Apótekari Íslendinga“. Björn dó úr brjóstveikindum 19. september 1798 og var grafinn í Neskirkjugarði 3 . október.

1781-1803

Oct13$53s
Sigurður Pétursson, sýslumaður og skáld.

Ábúendur á hluta jarðarinnar eru Jón Sveinsson landlæknir (f.1752, d. 1803) og Guðríður Sigurðardóttir kona hans (f.1763, d.1826). Þau áttu ekki börn, en höfðu alltaf margt vinnufólk, enda höfðu þau veruleg búskaparumsvif til lands og sjávar. Þá hafði landlæknir jafnan einn lærling. Loks er þess að geta, að á árunum 1792-1803 var Sigurður Pétursson, sýslumaður í Kjósarsýslu, til heimilis hjá landlækni, en sýslumaður var jafnan einhleypur. Sigurður var eins og kunnugt er skáldmæltur og samdi leikrit. Hann þótti nokkuð kerskinn og var reyndar sagt, að þeir væru nokkuð samtaka í því sýslumaður og landlæknir. Var sagt að ekki væri komandi að Nesi fyrir háði þeirra og spéi. Bjarni Þorsteinsson, sem bjó um tíma í Nesi, segir, að þeim hafi verið mjög uppsigað við Magnús Ormsson, sem lengi var sambýlismaður þeirra sem apótekarasveinn og síðan apótekari. Hafi þeir jafnvel ort um hann kersknivísur látinn:

Signor Magnúss sálin frökk
sem vér sám defunctum(dauðan)
upp til himna í einu stökk
eins og köttur, punctum.

Önnur og verri útgáfa af vísunni var síðan svona:

Signor Magnúss sálin dökk
sem vér sám defunctum
ofan í víti í einu sökk
eins og klettur, punctum.

Benedikt Gröndal var fluttur í Nes, þegar þessar vísur voru ortar og á að hafa þótt þetta lítt viðeigandi kveðskapur. Hann orti síðan um þá Jón og Sigurð:

Hæðnismanna hungruð görn
hyggur að svelgja cunctum(allt)
svona gengur Sels við tjörn
svei því aptan, punctum.

1799-1801

Eftir lát Björns Jónssonar apótekara 1799 tók Magnús Ormsson (f.1745, d.1801) við apótekinu og fékk hluta af jörðinni til ábúðar árið 1800. Hann hafði starfað við apótekið í Nesi frá 1868 og fékk konungsleyfi til þess að ljúka cand. pharm. prófi hjá Birni apótekara 1793. Magnús andaðist 1801 „reglufastur og ráðsettur í framgöngu en ei af alþýðu sérlega afhaldinn“, segir í kirkjubók.

1798-1811

Benedikt Jónsson Gröndal(f.1760, d.1825) varalögmaður, síðar meðdómari í Landsyfirréttinum og skáld og Þuríður Ólafsdóttir (f.1763, d. 1839 ) Þau höfðu áður verið á Bakka í eitt ár og hann reyndar um tíma fyrir hjónaband á Lambastöðum hjá Geir Vídalín vini sínum. Þó að Benedikt Gröndal hefði eitthvert æðsta dómaraembætti á Íslandi fékk hann aðeins lítinn hluta af Nesjörðinni til ábúðar og varð að láta sér lynda að búa þar lengst af í lélegu torfhúsi, sem apótekarinn átti. Er sagt, að Gröndal hafi á þeim árum fengið til afnota smákompu mjög kalda uppi á lofti í Nesstofu til þess að hafa bækur sínar og fást við embættisskriftir eða kannski skáldskap. Að hann skyldi láta sér þetta lynda má ef til vill ráða af ummælum Jóns Espólíns um hann, en þar segir: „Benedikt Gröndal assessor var skáld mikið og fornfróður, dulur í skapi, eigi búmaður né auðmaður“.

Í Nesi voru fæddar dætur Gröndalshjónanna tvær, sem upp komust, en það voru Helga, kona Sveinbjarnar Egilssonar rektors og móðir Bendikts Gröndals skálds og Ragnhildur, fyrri kona Stefáns Gunnlaugssonar bæjarfógeta og móðir Ólafs ritstjóra í París. Þrátt fyrir lítil efni studdu þau Gröndalshjón til mennta Bjarna Þorsteinsson, frænda frúarinnar, sem var hjá þeim í Nesi, þar til hann sigldi til náms í Kaupmannhöfn 1804. Eftir Bjarna eru hafðar sögur af Otta Ingjaldssyni.

Benedikt Gröndal var að vonum óánægður með að búa í slæmu húsnæði í Nesi og hafa aðeins lítið jarðnæði til afnota. Hann sótti því margsinnis til yfirvalda um að fá jörð til afnota eða lán til þess að byggja sér hús í Reykjavík en fékk hvorugt. Meðal annars sótti hann um jörðina Arnarhól og orti vísu um lyktir þess máls:

Hús ei fæst að höfði mínu
þó hafi nógan mat í skrínu
sér þess eigi stóran stað;
og ekki fæ eg Arnarhólinn
þó af mér selji ég bláa kjólinn
fjandi er að gjalda fyrir það.

Eins og ráða má af því, sem áður kom fram, var sambúð Benedikts Gröndals við Jón landlækni og Sigurð sýslumann heldur kuldaleg. Árið 1803 dó landlæknir og Sigurður fór burt. Liðu nú nokkur ár, þar til næsti landlæknir kom, Tómas Klog. Hins vegar kom nýr apótekari, Guðbrandur Vigfússon, strax 1801.

Oct13$54s
Seltjarnarnes 1802.

Árið 1809 gerðist Jörundur hundadagakonungur hæstráðandi til sjós og lands á Íslands. Flestir embættismenn landsins reyndu að bjarga sínu skinni með því að segjast ætla að gegna embættum sínum eins og ekkert hefði í skorist. En assessorinn í Nesi, Benedikt Gröndal, gekk lengra. Hann gerðist handgenginn Jörundi með því að verða settur amtmaður í Suðuramtinu og eins konar skrifstofustjóri hans í sex vikur á hinni svokölluðu Stjórnarskrifstofu Íslands. Ekki var landinu þó stýrt frá Nesi þessa hundadaga, því að Jörundur sat í Vík og þar starfaði Gröndal með honum. Sú tiltekt Gröndals að vinna með Jörundi hefur verið skýrð þannig í sögunni, að hann hafi þóst afskiptur um völd og fjármuni og viljað ná sér niðri á Stefánungum, sem hann taldi sér andsnúna. En Gröndal veðjaði á rangan hest og um veturinn eftir veiktist hann illa, andlega og líkamlega. Hann hraktist frá Nesi í fardögum 1811 og lét af embætti en með allgóðum eftirlaunum 1817. Síðustu ár sín bjó hann í Reykjavík.

1801-1822

Guðbrandur Vigfússon (f.1772, d.1822) og Johanne Sophie, f. Pedersen (f.1775, d.1838). Guðbrandur var bróðursonur Björns Jónssonar apótekara og kom í Nes til lyfjafræðináms 1784. Hann fór síðan til framhaldsnáms í Danmörku og lauk cand.pharm. prófi þar 1800. Guðbrandur tók við apóteki og jarðarhluta að Magnúsi Ormssyni látnum og var þá enn „ungkarl“. Ekki leið á löngu að hann kvæntist, því að 17. júlí 1802 gekk hann að eiga jómfrú Sophie Pedersen, sem þá var „nýkomin frá Kaupmannahöfn“, eins og segir í kirkjubók. Ekki hefur jómfrúin haft ættinga með sér, því að svaramaður hennar var Benedikt Gröndal, væntanlegur nágranni hennar í Nesi. Guðbrandur lenti í miklum erfiðleikum með rekstur apóteksins í Nesi á árunum 1807-1814 vegna stríðsins, sem þá geisaði og erfiðleika á öflun lyfja frá útlöndum. Þegar úr rættist 1814 sótti hann um að mega hækka lyf sín sexfalt frá því, sem verið hafði fyrir stríðið.

1807-1816

Tómas Klog (f.1768, d.1824) landlæknir og kona hans Sophie Magdalene f. Jonsen (f.1779, d. 1854). Þegar Tómas tók við landlæknisembættinu,1804, var sá hluti Nesstofu, sem landlæknir hafði, svo illa farinn af leka, að læknir taldi hann ekki hæfan til íveru. Stóð Tómas í miklu stappi við yfirvöld út af „viðgerð“ á stofunni, sem ekki tókst betur en svo, að hún lak áfram að framkvæmdum loknum. Hann fluttist ekki í Nes fyrr en 1807 og fékk lausn 1815. Tómas Klog var svo vinsæll á Nesinu, að fólk nefndi börn sín í höfuðið á honum. Hins vegar kom honum ekki alltof vel saman við Benedikt Gröndal, sem enn var í Nesi og með aðstoð Guðbrands apótekara byggðu þeir honum út í Nesi í fardögum 1811.

1816-1820

Við manntalið 1. desember 1816 var Oddur Hjaltalín (f.1782, d.1840), settur landlæknir, búsettur í Nesi ásamt fyrri konu sinni, Dorotheu Georgine f. Bornemann (f.1771 í Viborg, d. 1831). Oddur var í fjögur ár settur landlæknir og bjó þann tíma í Nesi. Hann stundaði töluvert ritstörf þennan tíma og hafði einn nemanda í læknisfræði. Hann er kunnastur af erfiljóði Bjarna Thorarensen.

Oct13$56s
Elín Thorstensen.

Oct13$55s
Jón Thorstensen.

1820-1834

Ábúandi á helmingi Ness var Jón Thorstensen (f.1794, d.1855) landlæknir og kona hans Elín Stefánsdóttir (f.1800, d.1887) amtmanns Stephensens. Jón var skipaður landlæknir 1819 en fluttist í Nes 1. júní 1820. Samkvæmt konungsúrskurði frá 13. mars 1833 máttu landlæknir og apótekari flytjast til Reykjavíkur og gerði landlæknir það í október 1834. Jón stundaði fræðimennsku á sviði læknisfræði, og hann varð kunnur af veðurathugunum sínum, sem hann hóf 1823 fyrir danska vísindafélagið. Þetta voru fyrstu skipulegu veðurathuganir á Íslandi.

1823-1834

Oddur Thorarensen (f.1797, d.1880) apótekari og fyrri kona hans Sólveig Bogadóttir (f.1801, d.1835) höfðu hálfa jörðina. Oddur hafði verið við nám í Nesi og síðan í Danmörku og lauk þar cand.pharm. prófi 1819. Hann stofnaði síðan fyrsta apótek á Akureyri, en fékk veitingu fyrir Nesi 1823. Eftir konungsúrskurðinum frá 13. mars 1833 mátti hann flytja apótekið til Reykjavíkur og þar tók það til starfa 1834, en Oddur og fjölskylda hans fluttist frá Nesi.

1834-1835

Við manntalið 2. febrúar 1835 eru aðeins 7 persónur heimilisfastar í Nesi. Húsbóndi hét Sveinn Guðnason og stundar fiskveiðar. Kona hans hét Þorbjörg Guðmundsdóttir og hafði látist úr farsótt í júní 1834, aðeins 36 ára.

1835-1851

Oct13$57s
Þórður Sveinbjörnsson.

Oct13$58s
Kirstin Sveinbjörnsson.

Eigandi og ábúandi var Þórður Sveinbjörnsson (f.1786, d. 1856) háyfirdómari og síðar dómstjóri í Landsyfirréttinum. Fyrri kona hans var Guðrún Oddsdóttir. Hún lést árið 1838 og var grafin fyrst allra í nýjum kirkjugarði við Suðurgötu. Síðari kona Þórðar var Kirstin Knudsen (f. í Reykjavík 1813, d. 1874). Þau Kirstin og Þórður áttu fjölda barna, sem upp komust.Meðal þeirra var Sveinbjörn tónskáld og höfundur þjóðsöngsins. Árið 1845 höfðu Þórður og Kirsten 23 í heimili. Þórður segir svo frá búskap sínum í Nesi í sjálfsævisögu sinni: „Það hafði um sumarið [1834] komið í orð, að jeg keypti Nes mjer til ábúðar, því bæði apothek og landlæknir var nú þaðan flutt í Reykjavík.“ Skrifaði Þórður rentukammerinu og óskaði eftir kaupum. Honum var svarað með póstskipinu um haustið, að hann gæti fengið Nesið fyrir 3.000 ríkisdali, en hann yrði að svara með næsta skipi. Þetta gerði Þórður og fékk jörðina. Hann hafði mikinn búskap í Nesi, en gerðist þreyttur á honum og ferðalögum inn til Reykjavíkur, er fram í sótti. Þá fannst háyfirdómaranum einnig dýrt að senda börn sín í skóla í bænum. Hann seldi því allt „landbúnaðarrusl“ sitt í Nesi árið 1851 og fluttist til Reykjavíkur. Næstu ár voru ýmsir húsmenn í Nesi, en í maí 1857 seldi ekkjufrú Kirsten Sveinbjörnsson þeim feðgum Guðmundi Pálssyni og Páli syni hans frá Mýrarhúsum jörðina Nes með öllum hjáleigum nema Akurey fyrir 3.800 ríkisdali. Meðeigandi þeirra var Guðmundur Guðmundsson tómthúsmaður og átti hann þriðjung jarðarinnar. Kona hans var ValgerðurGunnlaugsdóttir. Guðmundur þessi dó árið eftir 1858, aðeins 35 ára, en ekkja hans bjó áfram í Nesi og giftist 1860 Ólafi Þórðarsyni.

1858-1883

Ábúandi á hluta jarðarinnar er Páll Guðmundsson Pálssonar í Mýrarhúsum(f.1820, d.1894) hreppstjóri. Fyrri kona Páls var Guðrún Guðmundsdóttir (f. í Vigfúsarbæ í Reykjavík 1830, d. 1863). Sonur þeirra var Tómas Klog. Seinni kona Páls var Kristín Pétursdóttir (f.1828 í Njarðvíkursókn. d. 1892). Páll var efnamaður mikill og þegar hann gekk í síðara sinn í hjónaband, 1864, gaf hann konu sinni 100 ríkisdali í morgungjöf. Þau Páll og Kristín áttu ekki börn, en höfðu 5 í heimili 1881. Það ár var Ófeigur Guðmundsson einnig með heimili í Nesi

1860-1880

Ábúendur á vestari hluta jarðarinnar eru Ólafur Þórðarson (f. í Steinsholti í Eystrihrepp 1801, d.1876) hreppstjóri og kona hans Valgerður Gunnlaugsdóttir (f.1821, d.1889). Þau hjón voru gefin saman í Nesi 8. júní 1860, hann var þá sagður yngissveinn þar en hún var ekkja eins og áður kom fram. Síðar á sama ári fæddist einkabarn þeirra, dóttirin Kristín, sem átti eftir að verða formóðir mikillar ættar frá Nesi.

1880-1906

Ábúendur á vestari hlutanum eru Guðmundur Einarsson (f. í Bollagörðum 1858, d. 1906) og Kristín Ólafsdóttir (f.1860, d. 1945). Þau höfðu 14 manns í heimili 1881. Guðmundur og Kristín eignuðust 9 börn og voru meðal þeirra, Ólafur bústjóri í Nesi, Einar, skipstjóri og bóndi í Bollagörðum, Anna, húsfreyja í Ráðagerði og Valgerður, húsfreyja í Mýrarhúsum. Guðmundur sonur þeirra átti á árunum 1927-30 heima í Litlabæ.

Guðmundur Einarsson varð ungur kunnur sem dugandi sjómaður og varð formaður aðeins 18 ára. Hann aflaði sér jafnframt menntunar í kvöldskóla í Reykjavík og stundaði sjálfsnám. Varð hann þekktur fyrir kunnáttu í tónfræðum, lék á fiðlu og orgel og kunni töluvert í ensku, sem þá var sjaldgæft. Um tíma kenndi hann söng og stýrði söngfélagi. Hann tók þátt í starfi Framfarafélagsins, sat í hreppsnefnd og skrifaði blaðagreinar um sjávarútvegsmál. Alla tíð var þó sjómennska aðalstarf hans.

Þegar Guðmundur hafði gengið að eiga heimasætuna í Nesi árið 1880, hafði hann nýlokið við að smíða sér sexmanna far og gerði það síðan út frá Nesi með góðum árangri. Næstu árin fjölgaði skipum Guðmundar og gerði hann oftast út þrjú skip á vorvertíð og tvö á vetrarvertíð. Sjálfur var hann jafnan formaður á einu skipanna. Árið 1884 eignaðist Guðmundur hlut í skútum og átti þær reyndar sumar einn. Hann hafði ekki skipstjórnarréttindi og varð því að fela öðrum skútuskipstjórnina. Eftir að Bretar komu með togara sína í Flóann 1895, átti Guðmundur í Nesi töluverð skipti við þá. Fór hann með skútur sínar að bresku togurunum og fékk hjá þeim fisk. Voru þess jafnvel dæmi, að fiskur væri settur í land úr togara, sem lá á Norðurvíkinni. Þessi viðskipti Guðmundar við bresku togarana voru umdeild, en hann hefur sjálfsagt talið sig knúinn til þeirra, þegar bátaafli brást á grunnmiðum vegna togveiðanna. Árið 1905 hafði Guðmundur í huga að hætta skútuútgerð og snúa sér að togaraútgerð, en entist ekki aldur til þess.

Oct13$59s
Guðmundur Einarsson.

Nesstofa malv Jons Helgasonar 1905l
Nes í tíð Guðmundar Einarssonar.

1892-1919

Sigurður Ólafsson (f.1856, d.1921)hefur keypt hlut Þórðar í Nesi, austari og minni partinn árið 1892 og býr þar síðan ásamt konu sinni Ástríði Ólafsdóttur (f. í Bygggarði 1866, d.1932 ). Þau voru barnlaus og árið 1914 auglýsir hann hlut sinn til sölu. Þá var tún þessa hluta jarðarinnar talið slétt og gaf af sér um 300 hesta einslegið. Útræði var gott, góð lending og fiskverkunarpláss fyrir saltfisk sjálfgert og afar stórt. Fjós var fyrir 8 nautgripi. Björn Ólafs í Mýrarhúsum keypti hlut Sigurðar og ætlaðist til að hann yrði sameinaður hlut Kristínar, sem var tengdamóðir hans. Það vildi hún hins vegar ekki og seldi Björn þá Gunnsteini Einarssyni.

Oct13$60s
Ástríður Ólafsdóttir og Sigurður Ólafsson.

1906-1945

Ábúandi á vestari og stærri hlutanum er Kristín Ólafsdóttir. Hún bjó þar með börnum sínum, sem smám saman hurfu á braut nema Ólafur, sem stýrði með henni búinu. Kristín rak stórt kúabú og hafði oft um 25 kýr í fjósi. Hún hafði einnig alifuglarækt og garðyrkju. Eftir dauða Kristínar var hennar hluti jarðarinnar seldur hlutafélaginu Nes (Ágúst Fjeldsted o.fl.) sem rak búskap enn um hríð í Nesi, en seldi síðan mikið land undir íbúðarhús.

Oct13$61s
Kristín í Nesi og börn hennar. Fremri röð f.v.: Ólafur, Kristín, Ásgeir, Ásta Guðríður, Guðrún.
Aftari röð f.v.: Einar, Ólafía, Guðmundur, Anna,Valgerður.

Andlát Guðmundar bar að með þeim hætti, að hann var í aprílmánuði 1906 suður í Leiru og ætlaði þaðan heimleiðis við annan mann á mótorbát. Höfðu þeir fjögurra manna far aftan í, hlaðið fiski, og voru þar einnig tveir menn á. Á leiðinni hvessti mjög á norðan og slitnaði áraskipið þrívegis aftan úr mótorbátnum. Varð að lokum ekki við neitt ráðið og skildi með skipunum. Áraskipið hrakti upp nálægt Vatnsleysu, en mótorbáturinn kom aldrei fram. Atburður þessi varð 26. apríl 1906.

Guðmundur Einarsson efnaðist vel af útgerð sinni og árið 1887 hafði hann keypt hlut Ófeigs Guðmundssonar í Nesi og átti þar með ríflega helming jarðarinnar. Þórður Guðmundsson í Glasgow keypti hlut Páls Guðmundssonar og seldi síðan Sigurði Ólafssyni.

1919- um 1940

Gunnsteinn Einarsson hreppstjóri (f.1871 í Mýrdal, d.1937) keypti austara hlutann af Nesi árið 1919. Seinni kona hans var Sólveig Jónsdóttir (f. í Vík 1889, d.1961). Þau eignuðust 7 börn og meðal þeirra voru Tryggvi (f.1913) hreppsnefndarmaður á Seltjarnarnesi, Ólöf húsfreyja í Nesi og Ásta (f.1920), kona Sigurðar hreppsnefndarmanns í Steinnesi. Gunnsteinn hafði stundað þilskipaútgerð, á meðan hann var í Skildinganesi. Hann hafði mikil afskipti af hreppsmálum Seltirninga, sat í hreppsnefnd lengi og varhreppstjóri.Þau Sólveig höfðu mikinn kúabúskap og nokkurn fjárbúsakp. Eftir andlát Gunnsteins hélt Sólveig áfram búskap í Nesi með Ólöfu dóttur sinni og Jóhanni, manni hennar, sem kom í Nes 1937.

Oct13$62s
Gunnsteinn Einarsson.

Oct13$63s
Sólveig Jónsdóttir.

Oct13$64s
Ólöf Gunnsteinsdóttir.

Oct13$65s
Jóhann Ólafsson.

Um 1940-um 1950

Jóhann Ólafsson (f. í Skorradal 1908, d.1989) og Ólöf Gunnsteinsdóttir (f. í Skildinganesi 1914) eru síðustu íbúar í Nesstofu, því að ríkið keypti þeirra hlut í húsinu um 1975 og verður það allt gert að safni. Þau settu það skilyrði fyrir sölunni til ríkisins, að þau mættu vera áfram í húsinu. Jóhann lést árið 1989, en Ólöf býr enn (1991) í sínum hluta Nesstofu. Apótekarar keyptu vönduð útihús, sem reist voru á hluta Gunnsteins í Nesi árið 1929, og reka þar safn. Hlutafélagið Seltjörn var myndað um land austari hluta Ness (NesII).

Hjáleigur frá Nesi

voru tólf árið 1703 og af þeim voru þrjár heima við bæinn. Þær voru Bakrangur, Jakobshús og Norðurbær. Tvær þær fyrri eru aðeins nefndar í þetta eina sinn og virðast því hafa verið lagðar niður fljótlega. Hins vegar er getið um hjáleigumann í Norðurbæ árið 1755 og er sá sagður greiða vætt af fiski fyrir grasnyt, aðra fyrir húsakynni og hina þriðju fyrir kúgildi.

Fimm hjáleigur, þar sem ekki er vitað nú um staðsetningu bæjarhúsa, voru í Neslandi lengra frá bænum. Fjórar hjáleigur voru síðan til viðbótar auk þeirra, sem taldar voru hjálendur og urðu að sjálfstæðum jörðum síðar.

Þessar fimm voru Dugguhús, Jónshús, Kot, Smiðshúsog Þýzkhús, en hinar fjórar voru Gesthús, Móakot, Nýlenda og Knopfsborg.

Um Dugguhús er ekkert vitað annað en það, að hjáleigu með því nafni er getið í Jarðabókinni 1703.

Jónshús eru hjáleiga frá Nesi, sem er fyrst nefnd í Jarðabókinni 1703. Þá er landskuldin 3 vættir og 6 fjórðungar af fiski og þar fóðrast tvær kýr. Í skoðunargerð um konungsjarðir 1755 hefur landskuld verið hækkuð í 4 vættir. Teljast Jónshús þá í flokki betri hjáleigna frá Nesi og er túnið talið tvær dagsláttur. Aðeins er vitað um þrjá ábúendur í Jónshúsum en hjáleigan virðist þó vera í byggð nær alla 18. öld eða fram um 1786, en eftir það verður ekki vart þar búsetu.

Kot er aðeins nefnt einu sinni og það er í Jarðabókinn 1703. Þá bjuggu þar hjón með sex manns í heimili, Sturla Jónsson (f. um 1652) og Guðrún Jónsdóttir (f. um 1653). Þetta er að líkindum sami Sturla Jónsson og lengi bjó seinna á Eiði.

Smiðshús er aðeins nefnt 1703 og búa þar þá hjón, Gissur Hildibrandsson (f. um 1670) og Ásta Þórðardóttir (f.um 1679). Í jarðabókinni eru þessi hjón talin búa í Smiðshúsi, en við manntalið eru þau sett niður í Landakoti.

Þiskhús (Þýzku hús) eru hjáleiga frá Nesi, sem koma fyrst við sögu í Jarðabókinni 1703. Nafnið gæti bent til þess, að hús hjáleigunnar hafi fyrst risið á 16. öld, þeim tíma, sem Þjóðverjar stunduðu fiskveiðar á Íslandi. Hjáleigan var í tölu hinna betri í Nesi 1755 og skyldi gjalda fyrir hana 4 vættir af fiski. Túnið var tvær dagsláttur. Árið 1771 dó ungbarn í Þýzkhúsum og er það hið síðasta, sem vitað er um byggð þar. Árið 1779 var hjáleigan komin í eyði. Aðeins er vitað um nöfn á tvennum hjónum, sem þar bjuggu. Þau sem barnið áttu, voru Frans Illugason (f. um 1732) Jónssonar prests í Hruna og Ingunn Hróbjartsdóttir (f. um 1722).

Oct13$66m
Örnefni í Neslandi.

Gesthús

eru hjáleiga frá Nesi og fyrst nefnd í Jarðabókinni 1703. Þar eru sagðar fóðrast tvær kýr naumlega og árið 1755 er þessi hjáleiga talin í hópi hinna lakari í Nesi og túnið aðeins ein dagslátta. Engu að síður virðist haldast þar samfelld ábúð allan síðari hluta 18. aldar og á fyrri hluta 19. aldar. Margir ábúendanna stóðu stutt við.

1796-1808

Ábúendur eru Magnús Þorsteinsson frá Ráðagerði (f. um 1762, d. 1808) og Margrét Jónsdóttir (f. um 1770).Við manntalið 1801 voru 5 í heimili og býlið kallað hjáleiga. Magnús drukknaði í róðri 25. ágúst 1808. Segir í kirkjubókinni að hann hafi þá verið orðinn ekkjumaður og hafi látið eftir sig þrjá unga syni „í mikið aumu og vesælu standi“.

1816-1853

Þorsteinn Þorsteinsson (f. um 1788, d. 1853) og Guðrún Pálsdóttir (f. um 1779 á Vatnsleysuströnd, d.1834). Guðrún dó úr farsótt, sem gekk um Nesið sumarið 1834, en þá dóu fjórar húsfreyjur með stuttu millibili. Þorsteinn var með 7 í heimili 1845.

1853-1859

Á þessum árum er Þorsteinn yngri Þorsteinsson fyrst skráður ábúandi, en hann fluttist síðan í Nýlendu.

1859-1885

Guðmundur Þorsteinsson (f.1822 í Gesthúsum, d. 1890) og Margrét Eyleifsdóttir (f.1813 í Skildinganesi, d.1897). Þau bjuggu áður í Nýjabæ. Árið1881 eru 6 í heimili í Gesthúsum og þá er hjáleigan orðin bændaeign og talin 7 hundruð. Frá 1883 er Eyleifur sonur Guðmundar og Margrétar talinn búandi í Gesthúsum.

1883-1902

Eyleifur Guðmundsson (f.1852, d.1922) skipasmiður og Kristjana M. Sigurðardóttir (f.1850,d.1904). Eyleifur hætti búskap 1902. Guðmundur í Nesi keypti Gesthús og lagði aftur undir heimajörðina. Sigurður Ólafsson í Nesi er talinn eigandi Gesthúsanna 1903-04.

Móakot

er hjáleiga frá Nesi, sem virðist vera í byggð fyrri hluta 18. aldar, en er sögð vera komin í eyði 1779. Í skoðunargerð á konungsjörðum 1755 er sagt, að hjáleigumaður í Móakoti skuli greiða eina vætt á ári fyrir grasið, sem hann hefur afnot af, eina fyrir kúgildið en aðeins hálfa fyrir húsakynnin, sem varla hafa verið merkileg. Aðeins er vitað um örfáa hjáleigumenn í Móakoti. Einn þeirra er Jón Magnússon (f. um 1706) og Guðrún Gunnarsdóttir (f. um 1727). Hann var í Móakoti 1769, en síðar var hann húsmaður í Gróttu. Varðveitst hefur bréf frá Jóni þessum til stiftamtmanns og er það dagsett 1. maí 1786. Þar sækir hann um vist á Gufunesspítala fyrir sig og konu sína og segist hafa verið í húsmennsku á Seltjarnarnesi um 40 ár og „uppfrætt 3 okkar börn, af hverjum það yngsta er nú á sveit komið. . .“. Til styrkingar umsókninni tekur hann fram, að áður en hann kvæntist hafi hann verið „í þénustu hjá þeim náðugu herrum á Bessastöðum amtmanni herra Lavrantz og fógeta Drese“.

Nýlenda

var hjáleiga frá Nesi, sem fyrst kemur til sögu árið 1766, en þá var skírð þar stúlkan Sesselja, dóttir Jóns Bjarnasonar og Guðrúnar Einarsdóttur, sem í kirkjubók eru sögð búa í Nýlendu. Í fyrstu húsvitjunarbók Seltjarnarnesprestakalls frá árinu 1769 eru nefndir íbúar í Nýlendu, Jón Tómasson, 47 ára og Guðný Sigurðardóttir, 32 ára. Þau eru sögð fáfróð og eiga engar bækur.

Á árunum 1783-1787 bjuggu Þorsteinn Andrésson (f. um 1724, d. 1785) og Hallbera Þorsteinsdóttir (f.um 1749) í Nýlendu. Þau eru sögð húsmenn. Árið 1785 deyr Þorsteinn úr „taki og landfarsótt“ en Hallbera er áfram í Nýlendu.

Hallbera Þorsteinsdóttir hefur 1787 gifst aftur Þorsteini Þorlákssyni (f. um 1756, d. 1813). Hann var „að austan“. Þau búa síðan í Nýlendu með hléum fram yfir aldamót. Þau voru þar með vissu 1797 og við manntalið 1801 búa þau á þessari hjáleigu og einnig 1806-08, en þiggja þá af sveit og fengu eina skeppu af korni harðindaárið 1807. Árið 1801 voru 4 í heimili hjá Þorsteini og Hallberu. Eftir dvöl þeirra Hallberu og Þorsteins í Nýlendu virðist hún hafa farið í eyði, því að þar er enginn skráður íbúi við manntölin 1816,1835 og 1840. Þorsteinn og Hallbera voru síðast í Suðurnesbúð.

Frá 1887 til 1902 áttu heimili í Nýlendu Ásbjörn Jónsson (f.í Nýjabæ í Flóa 1854, d.1917.) sjómaður og Guðbjörg Guðmundsdóttir (f.1853, d.1948) bónda í Gesthúsum Þorsteinssonar. Sonur þeirra var Jón hæstaréttardómari. Ásbjörn hvarf úr Nýlendu 1902 og var túnið þá lagt undir Nýjabæ.

Oct13$68s
Knútsborg.

Knopfsborg, Knobsborg, Knútsborg

Á árunum 1730-34 dvaldist Norðmaðurinn Thomas Knopf á Íslandi við landmælingar. Honum var fenginn bústaður að vetri til í Nesi og reist þar yfir hann timburhús í túnfætinum. Hús þetta var flutt inn frá Noregi. Eftir brottför landmælingamannsins bjuggu þar ýmsir tómthúsmenn og var húsið nefnt Knopfsborg, sem síðan breyttist í Knobsborg eða Knútsborg. Ekki er ljóst, hversu lengi timburhús landmælingamannsins stóð, en í fyrstu húsvitjunarbók Seltjarnarness1769 er talað um Knobsborg og þar búa þá ung hjón, Jón Einarsson, 25 ára og Þuríður Magnúsdóttir, 28 ára. Það sem eftir lifði 18. aldar er getið um tvenn hjón önnur í Knopfsborg.

Um aldamótin 1800 er Knopfsborg kölluð hjáleiga frá Nesi og ábúendur eru Þorkell Nikulásson (f. um 1763, d. 1813) og Guðbjörg Bjarnadóttir (f.um1766), 4 í heimili. Þorkell og Guðbjörg voru í tómthúsi á Eiði 1799, þegar sjávarflóðin miklu stórskemmdu þá jörð. Virðast þau hafa fengið Knopfsborg til ábúðar eftir þessar náttúruhamfarir á Eiði og bjuggu þar síðan, þar til Þorkell lést 1813. Hann er þá sagður hafa verið hrjáður af lifrarveiki og „langvinnri vesöld“ og „eftirskildi konu og 3 börn á lífi í fátæku standi“.

Alla 19. öld voru einhverjir heimilisfastir í Knopfsborg og eru ýmist kallaðir tómthúsmenn, grashúsmenn eða sjómenn. Er vitað um a.m.k. sjö fjölskyldur, sem þar áttu heimili lengri eða skemmri tíma.

Oct13$69s
Björg Ísaksdóttir.

Oct13$67s
Vilhjálmur Guðmundsson.

Um aldamótin 1900 voru tvö bæjarhús í Knútsborg, eins og hún var kölluð þá, og bjuggu Vilhjálmur Guðmundsson (f.1867, d.1907 ) og Björg Ísaksdóttir (f.1871, d.1933 ) í öðru en Ingimundur Ólafsson (f.1864, d.1943) frá Bygggarði og Guðbjörg Magnúsdóttir (f.1860, d.1939) í hinu. Fjölskylda Ingimundar kom í Knútsborg 1890, en fjölskylda Vilhjálms fluttist þangað 1895 og eftir að hann drukknaði með þilskipinu Georg í mars 1907, bjó Björg þar í mörg ár með sonum sínum, Ísak Kjartani (f.1894) og Vilmundi (f.1899). Hún fluttist í Skólann árið 1923 og bjó þar til 1927. Ísak Kjartan fluttist þá að Bjargi við Nesveg. Bæði húsin í Knútsborg voru rifin um 1925.

Litlibær

Jón Ólafsson (f.1862, d.1914 ) frá Bygggarði reisti sér íbúðarhús skammt norðan við Knútsborg skömmu fyrir aldamót og nefndi Litlabæ. Kona hans var Elísabet Jónsdóttir (f.1857 á Álftanesi, d.1941). Jón stundaði sjó og reri úr Bygggarðsvör. Hann er fyrst skráður sem útsvarsgreiðandi í Litlabæ 1902-03.Eftir andlát Jóns átti Elísabet ekkja hans heima í Litlabæ til 1926. Þá fluttust Guðmundur Guðmundsson ( f.1883 í Nesi, d.1962) og Kristín Teitsdóttir(f.1891, d.1988) í húsið og áttu þar heima fram um 1930. Síðast var það notað sem sumarbústaður.

Nýibær

er fyrst nefndur 1703 og þá sem hjáleiga frá Nesi. Í Jarðabók Árna og Páls er sú merkilega heimild um aldur þessarar hjáleigu, „að hún sé byggð af nýju í tíð séra Stefáns“, en hann var prestur í Seltjarnarnesþingum 1630-59. Á þeim árum hefur því Nýibær byggst, a.m.k. að nýju. Á 18. öld virðist vegur Nýjabæjar hafa vaxið, því að hjáleigan hafði aðeins eina dagsláttu lands 1703 en tvær 1755. Skyldi landsskuld vera 5 vættir fiskjar, enda hafði ábúandi í Nýjabæ leyfi til að gera út bát. Nýibær var hjáleiga frá Nesi allt fram um aldmótin 1900, en þá varð hún sjálfstæð jörð með áttunda hluta úr Neslandi.

Ábúendur

Við manntalið 1703 búa í Nýjabæ ung hjón með eitt barn,vinnumann og vinnukonu. Á seinni hluta 18.aldar er getið þar 5 ábúenda, en ekki var þar stórt heimili 1801 eða aðeins 4 heimilismenn. Sumir þessara ábúenda a.m.k.voru mjög fátækt fólk eins og Þorsteinn Þorláksson og Hallbera Þorsteinsdóttir, en þau bjuggu víða á Framnesi, síðast í Suðurnesbúð (sjá þar).

1787-1788

Meðal þeirra 5 ábúenda, sem dvöldust um stund í Nýjabæ á 18. öld voru hjónin Þorfinnur Þorláksson og Helga Ólafsdóttir. Þau voru þar í desember 1787, hún sögð vera 36 ára en hann 47 ára, „greiðugur“ og „skír“. Börn áttu þau ekki en nokkrar bækur. Við manntal 1793 er Þorfinnur húsmaður í Gróttu og orðinn einhleypur. En tveimur árum seinna verður Þorfinnur annað og meira en nafn í manntali. Það fara að berast um hann skjöl til sjálfs Rentukammersins í Kaupmannahöfn (Isl. Journ. 10, 58). Á þessum árum stóð yfir söfnun á Íslandi til þess að endurreisa Kristjánsborgarhöll í Kaupmannahöfn, sem hafði brunnið. Allmargir íbúar á Seltjarnarnesi gáfu í þessa söfnun („haldinn var vors allra náðugasta kongs gjafadagur hér á Seltjarnarnesi“) og meðal þeirra var Þorfinnur Þorláksson, en hann gerði meira. Hann skrifaði sjálfum kónginum í Kaupmannahöfn 28. júlí 1795 og vill gefa honum helming eigna sinna, sem varla hafa reyndar veriðmiklar. En þessi hugmynd um að gefa kónginum eignir sínar hefur valdið einhverjum titringi í kerfinu og Þorfinnur virðist hafa þurft að sanna, að hann væri verðugur þess að gefa kóngi gjafir. Þetta gerir hann með því að fá meðmæli fyrri samferðarmanna sinna norðanlands og síðan frá 14 bændum á Seltjarnarnesi, en þeir skrifa undir bréf honum til stuðnings 15. janúar 1794. Þar segja þeir, „að maðurinn hefur hagað sér skikkanlega til orða og verka, það okkur er frekast vitanlegt“. En bréf, sem Þorfinnur skrifar Rentukammeri 10. mars 1796 bendir til þess, að þetta brölt í honum hafi stafað af því, að hann hafi verið óánægður með að fá ekki að borga afgjöld sín í fiski. Hann segir: „Nú (til dæmis) á næstliðnu sumri átti ég að gjalda þeim manni, sem heldur reikninga fyrir því íslenska apóteki, sem vor allra náðugasti faðir á, þar til heldur hann reikninga fyrir Neskirkju átti ég að svara áðurnefndum reikningshaldara ms. Magnúsi Ormssyni 13 rd. bauð ég honum fisk. Þennan sama fisk bauð ég herra landphysico og vildu þeir hann ekki sjá.“ Þorfinnur segist síðan hafa flutt fiskinn á annan bæ, þar sem hann svo skemmdist. Af þessu má ráða, að Þorfinnur Þorláksson var í hópi þeirra óánægðu manna „sem nærast af handafla sínum við sjókantinn“ eins og hann segir í bréfinu til Rentukammers og töldu sig misrétti beitta af hérlendum yfirvöldum með því að mega ekki borga afgjöld sín í fiski. Með skrifum sínum til konungs og Rentukammers vildi hann skjóta þessum málum til æðri úrskurðar. Ekki er ljóst, hvernig þessum málum lauk.

1814-1819.

Steingrímur Illugason (f. um 1774, d.1843)og Margrét Gísladóttir (f. um 1775, d.1859). Þau komu frá Götuhúsum og fluttust síðan í Ráðagerði. Árið 1816 létu þau hjón skíra son sinn Tómas Klog eftir landlækninum. Hann og frú Klog voru skírnarvottar. Þessi piltur varð seinna bóndi í Ráðagerði og drukknaði1854.

Eftir að Steingrímur Illugason fór úr Nýjabæ, voru þar allmargir ábúendur fram um 1860. Meðal þeirra voru Guðmundur Þorsteinsson og Margrét Eyleifsdóttir. Þau voru í Nýjabæ 1846-'58 og fluttust að Gesthúsum.

Oct13$70s
Halldóra Guðmundssdóttir.

Oct13$71s
Brynjólfur Magnússon.

Oct13$76s
Bryndís Guðmundsdóttir.

Oct13$75s
Jón Guðmundsson.

Oct13$73s
Ragnhildur Brynjólfsdóttir.

Oct13$74s
Guðmundur Ólafs.

1860-1894

Brynjólfur Magnússon (f.1830 í Brautarholti á Kjalarnesi, d.1894) og Halldóra Guðmundsdóttir (f. í Mýrarhúsum 1830, d. 1891). Brynjólfur var bróðir Kristins í Engey og Halldóra var dóttir Guðmundar Pálssonar í Mýrarhúsum. Þau voru barnlaus. Jörðin var komin í bændaeign 1881og taldist þá 8 hundruð. - Hinn 11. júní 1885 drukknuðu 4 menn í róðri frá Nýjabæ.Var einn þeirra, Sveinbjörn Guðmundsson, vinnumaður þar, en hinir 3 voru aðkomnir sjómenn.

1897-1935

Guðmundur Ólafsson síðar Ólafs (f.1865, d. 1938) Guðmundssonar frá Mýrarhúsum og Ragnhildur Brynjólfsdóttir (f. að Meðalfelli í Kjós 1872, d. 1954). Ragnhildur var systir Guðrúnar í Melshúsum. Þau höfðu fljótlega stórt heimili, 14 manns 1902, en áttu aðeins eitt barn, sem upp komst, Bryndísi Ólafíu, sem síðar varð húsfreyja í Nýjabæ. Guðmundur Ólafs fékkst einkum við útgerð og gerði síðastur manna út þilskip á Seltjarnarnesi. Það var skútan Bergþóra, en útgerð hennar lauk l914. Eftir það stundaði hann einkum búskap og hafði kýr og fleiri skepnur. Guðmundur átti sæti í hreppsnefnd lengi og var oddviti. Meðan spánska veikin geisaði í Reykjavík og nágrenni haustið 1918 lét Guðmundur einangra Nýjabæ með þeim árangri, að veikin barst ekki þangað.

Í Nýjabæ var komið 1917 timburhús vandað og myndarlegt með kjallara og hafði verið byggt við það steinhús 1930.

Oct13$79s
Bærinn Grótta stóð áður á breiðu nesi.

Oct13$78s
Nýibær fyrir 1940.

Oct13$77s
Nýibær eftir 1944.

1935-1953

Jón Guðmundsson (f. á Stóra -Hofi á Rangárvöllum 1899, d. 1964) endurskoðandi og Bryndís Ó. Guðmundsdóttir (f.1900, d. 1966). Þau stunduðu búskap í Nýjabæ í nær 20 ár, en hann var lagður niður fyrri hluta árs 1953. Þá komu þau hjón upp ágætum skrúðgarði þrátt fyrir erfiðar aðstæður. Jón var lengi áhrifamaður í hreppsmálum og oddviti um tíma. Hann var formaður skólanefndar, þegar ráðist var í að reisa fjórðu og núverandi byggingu Mýrarhúsaskóla. Hann var einn af forvígismönnum þess, að Seltjarnarneshreppi yrði skipt 1948. Dætur Jóns og Bryndísar eru Ragnhildur, Guðrún, Ingibjörg og Elín og hafa allar verið búsettar á Seltjarnarnesi.

Á árunum eftir 1980 voru bæjarhús í Nýjabæ um tíma notuð til félagsstarfs, en húsin voru síðan brennd og rifin 8. ágúst 1988.

Grótta

er fyrst nefnd í fógetareikningum frá árunum 1547-52, en nafnið þykir fornlegt og benda til þess, að þar hafi lengið verið búið. Á fyrri öldum stóð bærinn Grótta ekki á eyju heldur á breiðu nesi. Þetta má sjá á elstu kortum af svæðinu. Árið 1703 er Grótta talin hjáleiga frá Nesi. Það er þó tekið fram, að hjáleigumaður megi hafa sína eigin skipaútgerð og virðist það hafa verið svo ábatasamt, að þar bjuggu menn góðu búi á 18. öld. Er jörðin alla öldina nefnd meðal hinna 8 bestu jarða á Framnesi og þar bjó um tíma lögréttumaður. Hún er þó áfram hjáleiga frá Nesi, en er þó kölluð hálflenda l755. Eftir sjávarflóðin miklu 1799 hallar undan fæti, enda var jörðin þá um tíma talin óbyggileg. Var hún um tíma í eyði á fyrri hluta 19. aldar. Á seinni hlutanum bjuggu þar útvegsbændur og skipasmiðir en árið 1897 var risinn þar viti og tóku þá vitaverðir við búinu. Síðastur þeirra var Albert Þorvarðarson, en hann drukknaði árið 1970. Hefur Grótta síðan verið í eyði, en þar standa enn bæjarhús og verbúð Alberts, sem gerð hefur verið upp.

Sérkennileg er frásögn Kristleifs á Kroppi, þar sem hann segir, að ónafngreindur Reykholtsprestur hafi sagt yfir moldum eins sóknarmanns síns, að hann hafi lengi róið hjá þeim „mikla hlutamanni Árna í Gróttu“. Virðast þar tveir Árnar koma til greina, en sagan minnir annars á það, að í Gróttu var lengi fengsæl veiðistöð.

Oct13$80s
Þórður Jónsson.

Ábúendur

Sigurður Erlendsson er fyrsti nafnkenndi ábúandi í Gróttu og er 1696 í tölu skattbænda, þó að Gróttubændur þyrftu að sjá um verbúð fyrir heimabónda í Nesi. Frá Gróttu höfðu líka á stundum verið gerð út konungsskip.

1703-1708

Ólafur Benediktsson (f. um 1643, d. um 1707) og Rannveig Þorkelsdóttir (f. um 1656), 8 í heimili. Þau bjuggu áður (1696) í Bygggarði. Í Gróttu 1703 bjó líka Guðlaug Benediktsdóttir (f. um 1656), systir Ólafs, en seinni maður hennar var Brandur Þorbjörnsson (f.um1664). Þau bjuggu síðar í Hrólfsskála. Sonur Guðlaugar af fyrra hjónabandi var Pétur Hálfdanarson, sem bjó í Bygggarði. Í maí 1708 býr Rannveig Þorkelsdóttir í Gróttu og er sögð ekkja.

1708-1710

Ólafur Jónsson. Það er hugsanlegi sami Ólafur, sem síðar bjó í Gróttu og var lögréttumaður.

1710-1713

Árni Símonarson (f. um1659). Hann bjó í Örfirisey 1703 ásamt Kristrúnu Gestsdóttur konu sinni. Meðal barna þeirra voru séra Gestur Árnason í Skrauthólum á Kjalarnesi og (að sögn Haralds Péturssonar) Guðríður, móðir Otta Ingjaldssonar í Hrólfsskála.

1713-1723

Guðmundur Guðmundsson. Í hans tíð var 1 eða 2 húsmenn í Gróttu.

1723-1750

Ólafur Jónsson (f. um 1679)lögréttumaður. Hann er talinn hafa verið með móður sinni Margréti Erlendsdóttir í Melshúsum við Reykjavík árið 1703 þá 24 ára. Ólafur er talinn hafa verið sonarsonur Jóns lögréttumanns í Reykjavík Ólafssonar. Ólafs er getið sem lögréttumanns á Alþingi á árunum1727-53 og hann skrifar undir fjölda manntalsgerða á Kópavogsþingi. Hann mun hafa fengist við lækningar. Í tíð Ólafs voru um tíma fleiri búendur í Gróttu.

1741-1774

Bjarni Ólafsson (f.um1713) og Sólveig Oddsdóttir (f.1716). Þessi hjón bjuggu í Gróttu í meira en 30 ár og virðist hafa búnast vel. Árið 1755 eru taldar 3 kýr í Gróttu og þaðan hefur verið veruleg útgerð. Reyndar er þess getið, að sjór brjóti niður tún. Bjarni hefur sótt manntalsþing og má sjá undirskrift hans þar undir fundargerðum. Frá 1768 bjuggu Árni Jónsson (f.um1727 ) og Elísabet Jónsdóttir (f.um 1731) líka í Gróttu.

1775-1791

Mauritz Jóhannsson (f. um1715) og Kristín Jónsdóttir (f. um 1723, d. 1791). Mauritz gerði út tvö tveggja manna för 1780 og sambýlismenn hans í Gróttu það ár, Sigurður Magnússon og Jón Magnússon (sjá Móakot), gerðu út sitt tveggja manna farið hvor. Hér var því um mikinn útróðrarstað að ræða.

1777-1824

Sigurður Magnússon (f. um1751, d. 1833) og Guðrún Guðnadóttir (f. um 1748). Húsmenn í fyrstu en síðan búandi frá 1781. Á einum stað er Sigurður kallaður timburmaður. Við manntalið 1801 voru 5 í heimili, en við manntalið 1816 voru þeir 6 og Grótta var talin hjáleiga. Sigurður og Guðrún virðast ekki hafa farið úr eynni eftirflóðið mikla 1799, þó að jörðin sé í sumum heimildum talin óbyggileg. Gera má ráð fyrir, að Grótta hafi raunverulega ekki orðið eyja fyrr en í þessu mikla flóði, því að árið 1788 segja danskir mælingamenn, að 5 álnir séu á milli flóðafara á nyrðri grandanum. Þar sem íbúar í Gróttu hafa e.t.v. einkum haft framfæri sitt af skipasmíðum má vera, að þeir hafi getað framfleytt þar fjölskyldu, þó að það væri ekki á færi venjulegra sjávarbænda. Til þessa bendir sú staðreynd, að Grótta var ekki í byggð við manntalið 2. febrúar 1835.

1824-1827

Magnús Sigurðsson (f. um 1789, d. 1837), og Ingibjörg Guðmundsdóttir (f.1797, d. 1850). Magnús, sem var sonur fyrri ábúenda, er talinn tíundarskyldur í fyrsta sinn 1824 og hann er síðan talinn ábúandi í eynni í fjögur ár. Síðan flyst hann í Bygggarð, og þar andaðist faðir hans hjá honum 1833.

Við manntölin 1835 og 1840 er enginn skráður í Gróttu.

1852 -1870

Jón Jónsson (f.1823, d.1870) og Ketilríður Kristjánsdóttir (f.1822, d.1882). Þessi hjón bjuggu áður að Hvammi í Kjós, en fluttust í Gróttu 1852. Árið1859 bjargaði Jón í Gróttu tveimur mönnum frá drukknun út af Gróttutöngum. Sjálfur drukknaði hann með Einari í Ráðagerði 2. febrúar 1870. Við manntalið 1. október sama ár býr Ketilríður í eynni með börnum sínum.

Oct13$81s
Teikning dönsku vitamálastjórnarinnar af gamla Gróttuvitanum.

1881-1894

Þórður Jónsson (f.1850 d.1900) skipasmiður. Faðir hans var Jón Pétursson skipasmiður frá Engey og bóndi í Hlíðarhúsum. Þórður var tvígiftur og var fyrri kona hans Þórunn Jónsdóttir, en seinni konan Sigurbjörg Sigurðardóttir. Á árum sínum í Gróttu stundaði Þórður útgerð af miklum krafti jafnframt skipasmíðunum. Hann er stundum kallaður vitavörður og hefur það líklega stafað af því, að hann hefur passað upp á vitann á Valhúsinu. Árið 1894 flytur Þórður Jónsson í Mýrarhúsaskóla sem umsjónarmaður, en Þorvarður Einarsson tók við jörðinni árið eftir. Hún var þá metin á 7 hundruð.

Oct13$84s
Guðrún Jónsdóttir.

Oct13$83s
Þorvarður Einarsson.

1895-1931

Þorvarður Einarsson (f.1863, d.1931) vitavörður og Guðrún Jónsdóttir (f. á Morastöðum í Kjós 1859, d.1929. Þorvarður byrjaði búskap í Gróttu 1895 og hafði Sveinbjörn Egilson það eftir honum í Ægi (20. ár,131), að túnið hefði þá átt að vera tvö kýrfóður, en það hefði verið þýft og alls ekki gefið svo mikið af sér. Þorvarður sléttaði túnið og þegar hann lést, gaf það af sér um 90 hestburði af heyi. Búskapur hlýtur þó að hafa verið honum erfiður, því að hann var bæklaður og gekk við hækju. Enn gekk á landið við Gróttu á árum Þorvarðar og brotnaði t.d. úr sjógarði þar veturinn 1926-27, en garðurinn var hlaðinn upp myndarlega. Síðar var svo keyrt stórgrýti á grandann milli Snoppu og Gróttu til að verja hann frekari niðurbroti.

Hinn 1. september 1897 var kveikt í fyrsta sinn á vita í Gróttu og stóð sá viti nokkru vestar en núverandi viti. Þorvarður Einarsson tók við vitavörslu þá þegar og gegndi henni til dauðadags 1. júlí 1931. Thorvald Krabbe vitamálastjóri sagði um Þorvarð, að „samvizkusemi, reglusemi, stundvísi og vöndun á öllu, er að starfanum laut“, hafi einkennt hann. Þá hafi hann verið sérstaklega natinn við að halda öllu hreinu, sem vitanum kom við. Mjög margir gestir komu í Gróttuvitann á fyrstu árum hans, og voru þeir orðnir um 2600 á 30 ára afmælinu 1927.

1931-1970

Jón Albert Þorvarðarson (f.1896, d.1970 ) tók við vitavörslunni að föður sínum látnum. Hann hafði lítilsháttar búskap í Gróttu í nokkur ár, en stundaði mest sjó. Var honum hjálpað til að bæta lendingaraðstöðu með því að sett var niður steinker og gerð bryggja framan við sjóbúð hans, sem enn stendur.Dráttarbraut var við hlið bryggjunnar og gat Albert dregið bát sinn þar upp. Nýr viti var reistur í Gróttu skömmu eftir síðari heimsstyrjöld og var kveikt á honum 11. nóvember 1947.

Albert Þorvarðarson drukknaði í róðri 12. júní 1970. Íbúðarhúsið í Gróttu hefur síðan verið í eyði en í eigu Vitamálastjórnarinnar. Árið 1978 var sjóbúðin að falli komin, en þá fékk Rotarýklúbbur Seltjarnarness hana til eignar og lét gera hana upp.

Oct13$82s
Nýi vitinn og íbúðarhúsið í Gróttu.

Oct13$85s
Albert Þorvarðarson.

Oct13$86s
Horft úr Gróttuvita til lands um 1950. Hér flæddi fyrst yfir 1799.

Ráðagerði

var hjáleiga frá Nesi 1703 með litlum túnbletti, sem fóðra mátti á 2 kýr. Túnið var talið tvær dagsláttur hálfri öld seinna, 1755. Þá taldist Ráðagerði í tölu fjögurra betra hjáleigna frá Nesi. Nafn hjáleigunnar gæti bent til þess, að hún væri gömul, einkum ef það er dregið af orðinu ráði, sem merkir göltur. En ráði getur líka verið mannsnafn, viðurnefni eða stytting. Þá kann að vera um að ræða skopnafn eins og Bráðræði.

Eins og á fleiri hjáleigum frá Nesi eru fyrstu nafnkenndu ábúendur í Ráðagerði frá 1703. Líklegt er, að þar hafi verið búið á fyrri hluta 18. aldar, en ábúendur eru ekki þekktir. Frá því um 1760 má setja saman nær samfellt ábúendatal í Ráðagerði og oft var búið þar með ágætum, enda sjósókn auðveld.

Ábúendur

1703

Hildibrandur Jónsson (f.um 1643) og Guðný Þiðriksdóttir (f. um 1641), 3 í heimili. Uppkomin börn þeirra, Arnes og Þórarna, bjuggu á hjáleigum í kring. Hildibrandur borgar leigu í smjöri eða fiski.

1761-1784

Þorsteinn Gunnarsson (f. um 1726, d. 1776) og Sigríður Sigurðardóttir (f. um1723, d.1804). Þorsteinn andaðist úr holdsveiki aðeins fimmtugur að aldri, 10. september 1776, og hafði þá legið karlægur í ár. Sigríður hélt áfram búskap á jörðinni. Árið 1784 býr ekkjan Sigríður Sigurðardóttir í Ráðagerði með þremur börnum sínum: Sigurði Þórðarsyni, sem hún átti áður en hún giftist Þorsteini, og Sigríði og Magnúsi Þorsteinsbörnum. Sigríður yngri giftist að Meðalfellskoti í Kjós og þar dó Sigríður eldri hjá henni árið 1804. Magnús bjó síðar í Ráðagerði.

1785-1786

Sigurður Þórðarson (f.um 1745, d. 1786) og Helga Ólafsdóttir (f. um 1760), en Sigríður Sigurðardóttir, móðir Sigurðar, er þar enn. Hún er farin 1787. 22. maí 1786 drukknaði Sigurður Þórðarson í róðri og fannst líkið ekki fyrr en 24. september, rekið á fjöru milli Lambastaða og Skildinganess. Var Sigurður jarðsettur í Nesi tveimur dögum síðar. En tveimur mánuðum síðar eða 25. nóvember ól Helga tvíbura, sem voru vatni ausnir daginn eftir og gefin nöfnin Sigurður og Þorsteinn. Annar skírnarvottur þeirra var Sveinn Pálsson, þá læknanemi í Nesi og síðar kunnur læknir.

1788-1798

Ingimundur Bjarnason (f. um 1763) og Helga Ólafsdóttir. Helga hefur nú gifst aftur og áttu þau Ingimundur eftir að búa í Ráðagerði fram undir aldamót, en síðan voru þau lengi ábúendur á Bakka.

1799-1814

Magnús Benediktsson (f.um 1741, d. eftir 1822) og seinni kona hans Ásdís Guðlaugsdóttir (f.um1774). Þau höfðu 5 í heimili 1801. Ásdís er talin fyrir jörðinni í október 1814. Magnús bjó áður í Víðinesi á Kjalarnesi og Suður-Reykjum í Mosfellssveit. Hann var enn á lífi 1822, niðursetningur í Norðurgróf á Kjalarnesi hjá dóttur sinni af fyrra hjónabandi.

1819-1843

Steingrímur Illugason og Margrét Gísladóttir. Þau bjuggu áður í Nýjabæ. Sonur þeirra, Tómas Klog, tók við búi í Ráðagerði og er fyrst skráður þar sem tíundarskyldur bóndi 1840. Faðir hans dó í Ráðagerði 1843, en móðir hans 1859 á níræðisaldri, einnig í Ráðagerði.

1845-1854

Tómas Klog Steingrímsson (f. í Nýjabæ 1816, d.1854) og Valgerður Ólafsdóttir Ingimundarsonar í Bygggarði (f.1822). Tómas drukknaði 1854, en árið eftir býr Valgerður sem ekkja í Ráðagerði ásamt 6 börnum sínum. Hún er sögð lifa af kýrgrasi. Nokkru síðar giftist hún Einari Einarssyni.

1860-1870

Einar Einarsson (f.1836, d. 1870) og Valgerður Ólafsdóttir. Einar stundaði útgerð frá Ráðagerði, og hann var um nokkur ár hreppstjóri í Seltjarnarneshreppi. Á hreppstjóraárum sínum lenti hann í útistöðum við Halldór Kr. Friðriksson laínuskólakennara út af kláðakindum á Nauthól. Einar drukknaði í fiskiróðri um sumarið 1870. Einar og Valgerður áttu son, sem skírður var Tómas Klog í höfuðið á fyrri manni Valgerðar.

1876-1909

Oct13$87s
Þórður í Ráðagerði og Þórunn, fyrri kona hans.
Börn þeirra eru: Jón, Egill og Guðríður aftast, Halldóra og Ólafía fyrir framan.

Þórður Jónsson (f.1851 í Hlíðarhúsum, d. 1909) hafnsögumaður. Hann var tvíkvæntur og voru konurnar alsystur, dætur Jóns Sigurðssonar bónda í Mýrarhúsum og Guðríðar Guðmundsdóttur. Fyrri konan var Þórunn Jónsdóttir (f. í Mýrarhúsum 1850, d. 1900), en sú síðari Halldóra Jónsdóttir (f. í Mýrarhúsum 1863, d. 1944). Þórður og Þórunn áttu 13 börn og komust 5 þeirra til fullorðinsára. Þau tóku einnig nokkur fósturbörn og meðal þeirra var Jóhann Eiríksson (f.1894), síðar ættfræðingur. Hann lýsir fósturföður sínum svo: „Þórður var mikill að vexti, fríður sýnum,dökkur á hár. Hafði kjálkaskegg, en var rakaður um efri vör og höku.“ Um Þórunni segir Jóhann, að hún hafi verið „lagleg kona og myndarleg en heilsutæp“. Þrjú af börnum Þórðar og Þórunnar komu við sögu á Seltjarnarnnesi: Jón Guðmundur Þórðarson (f.1875) skipstjóri og formaður Framfarafélagsins um tíma, Guðríður húsfreyja(f.1876) í Ráðagerði og Halldóra (f.1891), en hún giftist Gísla Guðmundssyni gerlafræðingi, sem stofnaði gosdrykkjaverksmiðjuna Sanitas og var formaður Framfarafélagsins.

1904-1920

Oddur Jónsson (f.1879 í Reykjavík, d.1934) skipstjóri og síðar hafnsögumaður og Guðríður Þórðardóttir (f. í Ráðagerði 1876, d.1916). Fyrstu árin bjuggu þau Oddur og Guðríður með foreldrum hennar en síðan tóku þau alveg við jörðinni. Oddur tók stýrimannapróf 1899 og var síðan skipstjóri á þilskipum. Hann varð hafnsögumaður 1909 en stundaði næstu ár jafnframt búskap í Ráðagerði. Frá 1920 varð hann hafnarfógeti og seldi þá Ráðagerði og fluttist til Reykjavíkur.

1920-1923

Sigurður Þórólfsson (f.1869, d.1929) og Ásdís Margrét Þorgrímsdóttir (f.1883, d.1969 ). Sigurður hafði áður verið skólastjóri lýðskólans á Hvítárbakka. Hann var um tíma oddviti Seltjarnarneshrepps. Í Ráðagerði fæddist árið 1922 yngsta barn þeirra hjóna, Valborg, síðar skólastjóri Fóstruskólans og kona Ármanns Snævarr háskólarektors.

Oct13$89s
Oddur Jónsson.

Oct13$88s
Ráðagerði um 1935.

Oct13$90s
Anna Guðmundsdóttir og Kristinn Brynjólfsson í Ráðagerði.

Oct13$91s
Guðríður í Ráðagerði.

1923 -1961

Kristinn Brynjólfsson (f.1880 í Engey, d.1961) og Anna Guðmundsdóttir (f. í Nesi 1886, d.1941). Kristinn hafði verið togaraskipstjóri en fór í land og gerðist bóndi í Ráðagerði. Anna hafði afskipti af skóla og félagsmálum og var eina konan, sem gegndi formennsku í Framfarafélaginu. Hún andaðist árið 1941 og eftir það hafði Kristinn búskap í Ráðagerði með Guðríði (f.1906) dóttur sinni. Hún bjó síðast ein þar, en andaðist árið 1988.

Íbúðarhús það, sem Þórður Jónsson reisti á árunum 1880-90 stendur enn (1991), en er í eyði.

Bygggarður

er fyrst nefndur í Vilchinsmáldaga í lok 14. aldar, og er þá orðin sjálfstæð byggð jörð að þriðjungi í eigu Neskirkirkju. Bygggarður átti óskipta útjörð með Nesi og hefur því byggst út úr þeirri jörð. Örnefnið bendir til kornræktar en ekkert er nánar um það vitað. Jörðin komst öll í eigu Neskirkju og eftir að hún var lögð niður, lenti Bygggarður í eigu Dómkirkjunnar í Reykjavík. Var ábúð á jörðinni um tíma eftir 1840 boðin upp og voru þá ábúendur þar fremur skamman tíma hver. Eftir að Nessöfnuður var stofnaður, fékk hann jörðina og loks keypti Seltjarnarneshreppur hana. Var landi hennar þá úthlutað undir iðnaðarhúsnæði.

Ábúendur

Fyrsti nafngreindi ábúandi í Bygggarði var Ólafur Benediktsson (f.um 1643) sem er í tölu skattbænda 1696. Hann fluttist síðar í Gróttu og bjó þar til dauðadags um 1707. Alla 18. öld er vitað um ábúendur í Bygggarði og voru margir þeirra áhrifamenn. Jörðin mun hafa skemmst verulega í Bátsendaveðrinu 1799 og fór búskap þar hrakandi eftir það. Á 19. öld voru kunnir sjósóknarar í Bygggarði.

1703-1707

Brandur Bjarnhéðinsson lögréttumaður (f.um 1660, d.1728) og Ólöf Einarsdóttir (f. um 1654). Þau höfðu 13 manns í heimili 1703. Brandur var orðinn lögréttumaður 1708 og síðan lögsagnari Níelsar Kier til dauðadags. Hann sér í mörg ár um gerð skattbændatals í Reykjavíkursókn og er þannig fyrirsvarsmaður á manntalsþingi hreppsins í Kópavogi. Frá Bygggarði fluttist Brandur til Víkur og bjó þar til dauðadags. Eftir hans dag bjó í Vík Erlendur sonur hans, sem einnig var lögréttumaður.

Í landi Bygggarðs 1703 voru 4 hjáleigur ónafngreindar og bjuggu kvæntir húsmenn á þeim öllum. Einn þeirra var Brandur Þorbjörnsson, sem í Jarðabókinni er talinn búa á hjáleigu í Bygggarði. Hann er hins vegar talinn í Gróttu í manntalinu. Síðar varð hann bóndi í Hrólfsskála. Á tveimur af hjáleigunum hvíldi kvöð um formennsku og virðast þeir Brandur og annar húsmaður hafa verið formenn á bátum landeiganda. Enn fremur er í Jarðabókinni getið um þriðja húsmanninn sem kallaður er „húsmaður innan bæjar“. Hann hafði „hálfa leigukú á heyjum“ og fyrir þetta og húsnæðið geldur hann með formennsku á fjögurra manna fari.

Á þessari einu jörð, Bygggarði, er getið þriggja formanna árið 1703, sem bendir til þess, að þar hefur verið eins konar útvegsstöð frá höfuðbólinu Nesi, þar sem embættismenn bjuggu um þetta leyti.

1707-1717

Jón Jónsson lögréttumaður og Þuríður Jónsdóttir, sem 1703 bjuggu í Nesi. Síðasta árið bjó Pétur Hálfdanarson einnig í Bygggarði og hann tók síðan við jörðinni.

1716-1727

Pétur Hálfdanarson (f. um 1686, d. um 1741) hreppstjóri og Þórunn Jónsdóttir ( f. í Mosfellssveit um 1700, d. 1773). Þórður Helgason var ábúandi á jörðinni með Pétri 1718-21, en síðan voru þar 1-3 húsmenn. Pétur var stjúpsonur Brands Þorbjörnssonar og var 17 ára sveinn í Gróttu 1703. Pétur og Þórunn fluttust að Eyri í Kjós 1727 eða 28.

1743 -1784

Guðmundur Lúðvíksson (f. um 1709, d. 1782) meðhjálpari og Alleif Sigurðardóttir (f. um 1714, d.1792). Hann var sagður „vænn og skikkanlegur bóndi“ og virðist koma við ýmis mál á Seltjarnarnesi. Hann hefur að líkindum aldrei haft alla jörðina til ábúðar, því að alla hans fjóra áratugi sem bóndi í Bygggarði var annar ábúandi með honum.

Í fyrstu prestþjónustubók á Seltjarnarnesi fá þau Guðmundur og Alleif hin bestu ummæli. Þau eru sögð eiga bækur, margar og góðar og þeirra á meðal var Jónspostilla. Eftir lát Guðmundar bjó Alleif á jörðinni með um 10 manns í heimili. Hún var 1786 komin í hornið hjá Pétri syni sínum, sem hafði tekið við jörðinni. Alleif dó af ellilasleika í Bygggarði 27. maí 1792

1783 - 1809

Pétur Guðmundsson, sonur Guðmundar og Alleifar (f. um 1748, d.1809) og Anna Guðmundsdóttir (f. um 1757 d. 1809), sonardóttir Þorvarðs ríka Einarssonar í Brautarholti á Kjalarnesi. Pétur var orðinn hreppstjóri 1797 og er það enn 1801. Við manntalið 1801 er Bygggarður talið lögbýli í eigu kirkjunnar í Reykjavík. Þá eru þar 11 í heimili. Þau hjónin dóu með 10 vikna millibili, hún úr „forstoppelse“ 16. janúar, en hann úr „brjóstveiki“ 1. apríl. Í kirkjubók segir um Pétur að hann hafi verið „vandaður dánumaður“.

1811-1821

Arnór Snorrason (f. um 1774 í Engey, d.1821) og Sigríður Árnadóttir (f. um 1775). Þau höfðu áður búið í Engey.

1829-1837

Magnús Sigurðsson (f. um 1789, d.1837 ) og Ingibjörg Guðmundsdóttir (f. um 1797). Þau eru sögð lifa af fiskveiðum.

Oct13$96s
Ásta Helgadóttir.

Oct13$95s
Eyjólfur Kolbeins.

Oct13$93s
Steinunn Jónsdóttir.

Oct13$92s
Ólafur Ingimundarson (f. 1839).

1838-1843

Ólafur Ingimundarson (f.1789 í Ráðagerði, d. 1843) Bjarnasonar og Ragnheiður Sturlaugsdóttir (f.1789, d.1859). Meðal barna þeirra var Valgerður húsfreyja í Ráðagerði.

1864-1918

Ólafur Ingimundarson (f.1839, d.1904) og Steinunn Jónsdóttir (f.1832 að Hofi á Kjalarnesi, d. 1904 ).Ólafur var sonur Ingimundar í Bollagörðum, sem drukknaði, þegar Ólafur var fjögurra ára, en Steinunni var komin út af Hallgrími Péturssyni og Guðríði Símonardóttur (Sjá ættarskrá þeirra eftir Ara Gíslason). Þau Ólafur og Steinunn áttu fjölda barna og voru með 11 í heimili 1881. Meðal barna þeirra voru Jón í Litlabæ, Ingimundur í Knútsborg og Ástríður, kona Sigurðar í Nesi.

Kristleifur á Kroppi segir, að Ólafur hafi verið talinn einhver slyngasti formaður við sunnanverðan Faxaflóa. Einkum var hann talinn snjallari öðrum mönnum við að sjá út veður og að stýra skipi. Hann hafi verið eins konar veðurviti Seltirninga. Ólafur á að hafa séð í tíma að óveður var að skella á 7. janúar 1883, en þá höfðu menn við Faxaflóa margir róið djúpt til hákarlaveiða, sem var mjög óvanalegt á þessum árstíma. Fór Ólafur í þennan hákarlatúr með Þórði í Ráðagerði. Var Þórður vart kominn í sátur, þegar Ólafur þóttist sjá bliku á lofti og skipaði mönnum að fara heim. Var því hlýtt og reyndist það hið mesta lán, því að þrjú skip fórust í þessu mannskaðaveðri, Hoffmannsveðrinu.

Oct13$94s
Síðasta bæjarhús í Bygggarði.

Oct13$98s
Bollagarðar um 1950.

Oct13$97s
Anna Jónsdóttir.

1919-1940

Þórey Bjarnadóttir Kolbeins (sjá Lambastaðir) fékk jörðina til ábúðar 1919, en hún var kirkjueign. Þá var þar íbúðarhús með 3 skúrum áföstum, fjós og heyhlaða undir sama þaki, reykhús og fiskskúr. Þórey rak fyrst búskap í Bygggarði en síðan tók Eyjólfur sonur hennar við og kona hans, Ásta Helgadóttir. Búskap var hætt um 1940. †msir bjuggu síðan þar í húsinu, m.a. Guðmundur Gíslason Hagalín rithöfundur. Árið 1955 keypti Seltjarnarneshreppur Bygggarð af Neskirkju fyrir 180.000 krónur. Var landið tekið undir iðnaðarhúsnæði og íbúðarhúsið brennt 3. apríl 1984.

Bollagarðar

voru grasbýli í Neslandi og er þeirra fyrst getið í manntali 1840. Þá bjuggu þar Ingimundur Ingimundarson Bjarnasonar bónda á Bakka (f.1798, d.1843) tómthúsmaður og Þórunn Tómasdóttir (f.um 1804). Þau áttu 6 börn. Ingimundur drukknaði. Meðal barna þeirra var Ólafur bóndi í Bygggarði,veðurviti Seltirninga.

1849-1910

Einar Hjörtsson (f.að Steinum undir Eyjafjöllum 1818, d.1900) og Anna Jónsdóttir (f.1830 í Skjaldarkoti í Kálfatjarnarsókn, d.1916). Þau voru bæði í Nesi og giftust 1848. Upp úr því settust þau að í Bollagörðum og bjuggu þar fram yfir aldamót. Meðal barna þeirra voru Guðmundur í Nesi og Sigurður í Pálsbæ og eru af þeim miklar ættir (sjá ritið Bollagarðaætt, sem kom út 1990). Þau Einar og Anna voru hjúasæl og þótti viðurgjörningur þar betri en víða annars staðar. Var að máltæki haft, sem einn ríkisbóndinn á að hafa sagt: „Það er mikið aflað í Bollagörðum, en þar er líka mikið étið“. Eftir að Einar dó, bjó Anna áfram í Bollagörðum og var þar fram um 1910. Ráðsmaður hennar var Erlendur Eyjólfsson (f.1853).

Í Skólanum, handskrifuðu blaði, sem Framfarafélagið gaf út (22. jan. 1927), ritar Anna Guðmundsdóttir um afa sinn og ömmu í Bollagörðum og segir þar m.a.: „Eg held að óhætt sé að fullyrða að heimili þetta eða sérstaklega húsfreyja hafi verið langt á undan sínum tíma í mörgum greinum. Hún var greind, söngvin og fremur glaðlynd. Minnið var framúrskarandi fram á seinni ár. Hjúum sínum var hún fyrirmynd í hvívetna og vildi vera þeim sem sönn móðir, sem undir hennar þaki dvöldu.“

Anna segir, að torfbærinn í Bollagörðum hafi verið vel hýstur og vel byggður. Fyrst var komið inn í göngin og úr þeim lágu tvennar dyr, aðrar inn í eldhúsið en hinar inn í önnur göng sem lágu til baðstofu. Í eldhúsinu var moldargólf og „tvenn hlóð“ og segir Anna, að þar hafi alltaf verið stórar og þykkar hveitikökur á hlóðum. Baðstofan var lítil en hlý og vistleg og þar var mest áberandi rósprjónið sem prýddi ábreiðurnar á rúmunum.

Oct13100s
Halldóra Eyjólfsdóttir.

Oct13$99s
Einar Guðmundsson.

Oct13101s
Pálsbær og Mýrarhús 1959. Ofan vegar sést Mýrarhúsaskóli,
leifar mannvirkja hersins og fiskitrönur á Valhúsahæð.

1924- um1950

Einar Guðmundsson (f. í Nesi 1891, d.1971) og Halldóra Eyjólfsdóttir (f. í Keflavík 1901, d.1976). Árið 1920 keypti Kristín í Nesi Bollagarða og frá 1924 hafði Einar sonur hennar þar heimili. Hann var þá skipstjóri, en frá 1931 stundaði hann búskap og hafði kýr, hesta og alifugla. Einar reisti íbúðarhús í Bollagörðum, sem enn (1991) stendur. Synir Einars og Halldóru Kristinn (f.1926), Hafsteinn (f.1927) og Ásgeir (f.1938) eru búsettir á Seltjarnarnesi og afkomendur þeirra búa enn (1991) í Bollagarðahúsinu.

Bollagarðakots er fyrst getið árið 1845 og næstu 20 árin bjuggu þar hjón með 7 börn. Þessi hjón voru áður í Bygggarði. Tómthúsmanna í Bollagarðakoti er getið fram um aldamótin 1900 og síðast voru þar tvö hús, sem Jóhann Eiríksson kallar Þorsteinsbæ og Eiríksbæ eftir þeim, sem byggðu þá. Þorsteinn Guðmundsson og Guðrún Bjarnadóttir bjuggu í Þorsteinsbæ og fluttu til Reykjavíkur 1901, en Eiríkur Eiríksson og Sesselja Guðmundsdóttir í Eiríksbæ. Hann var rifinn 1906 og timbrið selt í ýmsar áttir.

Mýrarhúsa

er fyrst getið í jarðabók frá árunum 1633-34. Í Jarðabók Árna og Páls segir um Mýrarhús, að þau séu sögð byggð úr stekk frá Eiði „fyrir vel hundrað árum“. Þar var heimræði árið um kring, en lending talin slæm. Bóndi hafði torfristu ,stungu og móskurð í Víkurlandi. 1703 voru Mýrarhús talin hálflenda í eigu konungs, en þó höfðu hreppstjórar ákveðið fyrir fjórum árum, að jörðin hefði „fullt fyrirsvar“. Alla 18. öld eru Mýrarhús í hópi þeirra 8 jarða á Framnesinu, þar sem skattbændur búa og reyndar var það sama fjölskyldan, sem bjó þar allan fyrri hluta aldarinnar. Tveir eða þrír húsmenn voru að jafnaði í Mýrarhúsum á 18. öld og hélst það áfram á hinni 19. Upp úr miðri 19. öld var reist steinhús í Mýrarhúsum, sem nefnt var Pálsbær og um tíma Arnórsbær. Íbúar þar höfðu hluta af Mýrarhúsalandi, en því var ekki formlega skipt fyrr en á fyrsta áratug tuttugustu aldar.

Ábúendur

Fyrsti ábúandi Mýrarhúsa, sem vitað er um, hét Guðmundur Benediktsson. Hann bjó á jörðinni 1696, en er andaður árið 1703 og ekkja hans, Ingigerður Gissurardóttir, tekin við henni.

1703-1725

Ingigerður Gissurardóttir (f.um 1654). Hún hafði 8 í heimili og voru af þeim 3 börn hennar. Meðal þeirra var Benedikt, síðan bóndi í Mýrarhúsum. Ingigerður er eina konan, sem hafði um lengri tíma fyrirsvar fyrir jörð á Framnesi á 18. öld. Yfirleitt var það svo, að ekkjur höfðu aðeins fyrirsvar fyrir jörð í 1-2 ár, eftir að þær misstu manninn.

Seltirningabók – 11. örk

1725-1759

Benedikt Guðmundsson (f.um 1695, d.1762). Hann er í tölu betri bænda allan sinn búskapartíma og mætir stundum á manntalsþingum og skrifar undir manntalsgerðir. Síðustu ár sín var Benedikt í Skildinganesi og dó þar.

1759-1785

Þórður Einarsson (f.1708, d. 1799 skipasmiður og Guðlaug Jónsdóttir Andréssonar prests í Arnarbæli (f. um 1737, d. 1800). Þórður og Guðlaug voru gefin saman 23. október 1770. Hann í þriðja hjónaband sitt, hún í fyrsta. Þórður var borinn og barnfæddur á Nesinu. Þau Guðlaug bjuggu síðan í Mýrarhúsum til 1785, en eftir það fóru þau að Bakka.

Hinn 21. ágúst 1782 skrifar þessi „kóngsbóndi“ í Mýrarhúsum, en svo nefnir hann sjálfan sig í bréfinu, til konungs og biður hann um stuðning, þar sem hann sé orðinn 73 ára og heilsuveill (Isl. Journ. 6, 218) Um hagi sína segir kóngsbóndinn, að sér hafi orðið það á að kvænast í þriðja sinn í elli sinni og nú eigi hann 6 börn í ómegð. Um ævistarf sitt segir Þórður, að hann hafi smíðað 344 báta og skip af ýmsum stærðum og þeir hafi verið notaðir í fjórum verslunarumdæmum, Bátsendaumdæmi, Keflavíkurumdæmi, Hafnarfjarðarumdæmi og Hólmsumdæmi. Þessi tala Þórðar um fjölda báta, sem hann segist hafa smíðað, er ótrúlega há og ber nokkurn keim af karlagrobbi. Hún er þó a.m.k. óbeint staðfest af Thodal stiptamtmanni, Skúla Magnússyni landfógeta og Guðmundi Þorgrímssyni sóknarpresti Þórðar, sem allir styðja umsókn hans. Það virðist því mega álykta sem svo, að á seinni hluta 18. aldar hafi verið eins konar skipasmíðastöð í Mýrarhúsum.

Út úr þessu bænarskjali til konungs fékk Þórður árið 1783 verðlaun frá rentukammerinu fyrir „Flid og Duelighed ved baadebyggeriet“, eins og komist er að orði, 10 ríkisdali í eitt skipti fyrir öll. Hann veitti þessum verðlaunum viðtöku í Viðey í október sama ár. Þórður lifði lengi eftir þetta og var hospitalslimur í Gufunesi til 1795, þegar spítalinn þar var lagður niður. Í kirkjubók fær hann óvenju löng eftirmæli og er kallaður „afbragðsmenni af öllum burðar íþróttum, hagur á járn og tré og skipasmiður hinn besti“. Hann er enn sagður hafa smíðað fjölda skipa. Um ævilok Þórðar segir, að hann hafi síðast verið blindur og kallaður „hospitalslimur“ í Nesi en þar mun hann hafa dáið 1799. Um Guðlaugu sagði, að hún hafi verið Þórði „góð ellistoð“, en hún dó úr taki og landfarsótt ári á eftir honum.

1794-1805

Jón Símonarson (f. um 1762) og Guðríður Jónsdóttir (f. um 1759). Við manntalið 1801 eru 6 í heimili í Mýrarhúsum og jörðin er enn konungsjörð. Hún skemmdist nokkuð í sjávarflóðunum 1799 og þegar Jón yfirgaf jörðina 1805 voru hús öll í niðurníðslu og hann sagður sárfátækur.

1805-1815

Einar Jónsson stúdent og síðar faktor (f. 1775, d. 1839) og Ingveldur Jafetsdóttir (f. 1776, d. 1837). Meðal barna þeirra var Ingibjörg, sem síðar giftist Jóni Sigurðssyni forseta. Hún kom í Mýrarhús á 1. ári og fór þaðan á 9. ári. Einar tók við jörðinni í niðurníðslu eins og áður sagði, en hann húsaði hana upp og ræktaði bæði tún og matjurtagarða. Þegar hann yfirgaf Mýrarhús 1815 sótti hann til konungs um 50 ríkisdala greiðslu fyrir þessar endurbætur á konungsjörðinni Mýrarhúsum ( Isl.Journ. 12, 2181). Þá hafði hann reist við bæjarhús, göng og fjós fyrir 3 kýr og komið þremur kálgörðum í rækt við ströndina austan bæjarhúsa. Við úthlutun á fræi til hjálpar bændum í harðindum vorið 1807 fengu Einar og húsmaður hans Pétur Þorkelsson fræ til þess að rækta grænkál, hvítkál og tvær tegundir af rófum (Isl.Journ. 12,151)

1815-1825

Páll Eyvindsson (f.1763, d.1839) og Arnbjörg Pétursdóttir (f.1775, d.1851). Fluttust úr Kjós og síðan að Bústöðum. Þau höfðu 8 í heimili 1816 og hjá þeim var Pétur Jónsson, faðir húsfreyju. Aftur virðist hafa hallað undan fæti í búskap í Mýrarhúsum og voru þar um tíma á árunum 1825-30 húsmenn, sem þáðu af sveit. Þetta átti eftir að breytast með Guðmundi bónda Pálssyni, sem efnaðist vel á búskap sínum.

1831-1859

Guðmundur Pálsson bóndi og silfursmiður (f. í Stóru-Vogum 1792, d. 1859) og Þórunn Ólafsdóttir Sigurðssonar bónda í Tjarnarhúsum (f. um 1792, d.1853 ). Þau höfðu 7 í heimili 1835. Meðal barna þeirra voru Páll, sem Pálsbær er kenndur við, síðar bóndi í Nesi, Guðríður húsfreyja í Mýrarhúsum og Ólafur bóndi í Mýrarhúsum. Á sjötta áratug 19. aldar bjó Guðmundur á Mýrarhúsajörðinni ásamt Páli syni sínum og Jóni Sigurðssyni, tengdasyni sínum og höfðu þeir mikil umsvif einkum til sjávarins. Síðan keyptu þeir feðgar Nes og fluttist Páll þangað, en Jón tók við fyrirsvari í Mýrarhúsum, eftir að Guðmundur lést 1859.

1849-1868

Jón Sigurðsson (f. í Geldingaholti í Eystrahrepp 1822, d.1868) og Guðríður Guðmundsdóttir Pálssonar (f. í Mýrarhúsum 1824, d. 1866). Þau Jón og Guðríður gengu í hjónaband árið 1849 og settust að í Mýrarhúsum. Þau eignuðust 10 börn, en Guðríður lést 1866 úr „kvefsóttinni miklu“, sem þá gekk. Jón kvæntist aftur 1868 Guðfinnu Björnsdóttur (f. á Akranesi 1834, d. 1872), en aðeins þremur mánuðum síðar drukknaði hann (6. október 1868). Um Jón segir svo í Þjóðólfi, að hann hafi verið „í alla staði hinn mesti merkismaður í sinni stétt“. Hann er sagður hafa haft „liprar sálargáfur“, verið „vel fróður í reikningslist“, góður skipasmiður og sótti sjó af kappi. Hann var og sagður „guðrækinn maður, grandvar bæði í orði og verki“ og „ástríkur við konur sínar og börn“ - Guðfinna Björnsdóttir var alin upp hjá Þórði Sveinbjörnssyni í Nesi og náskyld honum. Hún var sögð „merk og og stjórnsöm“. Guðfinna andaðist skyndilega 1872 og var þá sögð föstnuð Ólafi Guðmundssyni í Mýrarhúsum, sem misst hafði konu sína fyrir tveimur árum. Guðfinna eignaðist son eftir dauða manns síns og var hann nefndur Jón eftir föður sínum. Hann tók sér síðar nafnið Aðils og varð kunnur sagnfræðingur.

1852-1858

Páll Guðmundsson hreppstjóri og Guðrún Guðmundsdóttir (sjá Nes). Þau gengu í hjónaband 1852, eru fyrst talin tómthúsfólk, en hafa síðan fengið hluta af jörðinni Mýrarhúsum. Talið er að þau hafi reist hús það, sem kennt er við Pál og nefnt Pálsbær. Það varð síðar sjálfstæð jörð. Páll keypti ásamt föður sínum og fleiri jörðina Nes árið 1857, og fluttist á brott úr Mýrarhúsum 1858. Nafnið Pálsbær kemur fyrst fyrir í skrá um tíundarbændur á fardagaárinu 1862-63, en þá bjó þar Arnór Oddsson.

Oct13102s
Anna Björnsdóttir í Mýrarhúsum og börn hennar og Ólafs Guðmundssonar.
Sitjandi eru Anna og dóttir hennar, Ingibjörg. Standandi eru f.v.: Helga, Ingunn, Björn, Rannveig, Karítas.

Oct13107s
Valgerður Guðmundsdóttir.

Oct13106s
Björn Ólafs.

Oct13105s
Börn Valgerðar og Björns Ólafs. Fremriröð f.v.: Ólafur, Helga, Kristín, Skúli, Björn.
Aftari röð f.v. Guðmundur, Gunnar.

1858-1868

Arnór Oddsson frá Engey (f.1827, d.1868) tómthúsmaður og Karítas Þórarinsdóttir (f. að Eyjum í Kjós 1832). Þau eru sögð hafa búið í Pálsbæ 1862, en þegar Arnór drukknaði 1868 með Jóni Sigurðssyni, er hann sagður eiga heima í Arnórsbæ. Karítas var enn í Mýrarhúsum 1870 og lifði af fiskvinnu. Hjá henni var sonurinn Þórarinn (f.1861, d.1935), sem síðar varð skipstjóri á útgerð Framnesinga. Hann kemur við sögu Framfarafélagsins og var fyrsti bókavörður félagsins.

1861-1887

Ólafur Guðmundson Pálssonar hreppstjóri (f. í Mýrarhúsum 1832, d. 1887) og Karítas Runólfsdóttir (f. Saurbæ á Kjalarnesi 1841, d. 1870). Hún dó frá 6 ungum börnum. Meðal þeirra voru Runólfur síðar í Pálsbæ og Guðmundur í síðar Nýjabæ. Síðari kona Ólafs var Anna Björnsdóttir (f.1838 að Möðruvöllum í Kjós, d.1904).Meðal barna þeirra var Björn skipstjóri í Mýrarhúsum.

Ólafur Guðmundsson sat í fyrstu hreppsnefnd Seltjarnarneshrepps og hafði áður verið hreppstjóri um tíma. Hann rak mikla útgerð og var sjálfur formaður. Þá tók hann þátt í að koma skútuútgerð á laggirnar. Hann var forystumaður um stofnun Mýrarhúsaskóla 1875. Andlát Ólafs bar að með þeim hætti að hann fékk slag við sjóróðra suður í Leiru 28. mars 1887 og var fluttur heim samdægurs, en andaðist nýkominn heim. Hann þótti ávallt dugnaðarmaður og „hin bezta sveitarstoð“.

1887-1903

Anna Björnsdóttir. Hluta af jörðinni höfðu þeir Sigurður Einarsson (1881) og síðar Runólfur Ólafsson (1895). Þar var einnig Jón Árnason (1899) skipstjóri með heimili. Sigurður og Runólfur bjuggu í Pálsbæ og verður fjallað um þá þar. Árið 1903 skipti Anna Mýrarhúsum upp í tvo hluta og fékk Björn Mýrarhús I og var þar gamli bærinn, sem orðinn var mjög lélegur (stóð þar sem nú er Látraströnd 3). Runólfur Ólafsson fékk Mýrarhús II og þar með húsið Pálsbæ, sem hann átti raunar ekki lengi.

1903 -1957

Björn Ólafs (f. í Mýrarhúsum 1879, d. 1953) Guðmundssonar skipstjóri og Valgerður Guðmundsdóttir Einarssonar (f. í Nesi 1882, d. 1957). Björn var skipstjóri og stundaði útgerð fram til 1928, en fékkst síðan við búskap. Hann var lengi í hreppsnefnd Seltjarnarneshrepps. Björn reisti árið 1905 nýtt og mikið íbúðarhús, sem stóð fram yfir 1970. Þar er nú húsið Fornaströnd 10. Björn Ólafs og Valgerður áttu 8 börn og eru margir afkomendur þeirra búsettir á Seltjarnarnesi. Meðal þeirra eru Helga (f.1903, d.1970) kona Stefáns Jóhanns Stefánssonarforsætisráðherra, Kristín ( f.1905, d.1972) kona Jóns Steffensens prófessors, Guðmundur (f.1906, d.1983) bankastjóri, Ólafur (f. 1908, d. 1945) húsgagnasmiður, Gunnar (f.1911) bankafulltrúi, Björn (f. 1913, d.1989) lögfræðingur og Skúli (f.1914) lyfsali í Bandaríkjunum.

Oct13110s
Runólfur Ólafs.

Oct13109s
Pálsbær um 1940.

Oct13104s
Fornaströnd 10.

Oct13103s
Mýrarhús 1937.

Oct13108s
Sigurður Einarsson.

Pálsbær (hluti af Mýrarhúsum)

Hér á undan var rætt um það, hvernig Páll Guðmundsson og Guðrún Guðmundsdóttir reistu húsið, sem kennt var við Pál. Engin lýsing er til af því frá 19. öld, en árið 1905 var það mælt og talið 12 álnir á lengd og 10,5 alin á breidd. Hæð undir þakskegg var 6,5 álnir. Húsið var „byggt af steini, sléttað að utan með sement, timburgafl í vesturenda, járnþak á borða súð, allt klætt innan“. Á neðri hæð voru 3 herbergi og eldhús og á efri hæð 3 herbergi. Við hlið steinhússins var timburhús, jafnbreitt en heldur lengra og var það notað sem fjós og hlaða.

1883-1895

Sigurður Einarsson (f.1850, d.1906) Hjörtssonar í Bollagörðum og Sigríður Jafetsdóttir (f.í Reykjavík 1849, d.1915). Þau hafa að líkindum farið í fardögum 1895 að Litla-Seli í Reykjavík og Runólfur Ólafsson tekið við húsinu. Sigurður og Sigríður áttu 12 börn, sem oft voru kennd við Pálsbæ. Meðal þeirra var Nikólína, móðir Bjarna blaðafulltrúa Guðmundssonar. Bjarni samdi lag við vísur Þorbergs Þórðarsonar um Seltjarnarnesið. Mun Nikólína hafa kunnað syni sínum litlar þakkir fyrir þetta innlegg hans til vísna Þorbergs, sem hún taldi hinn versta samsetning. Einn sona Sigurðar og Sigríðar í Pálsbæ var Sigurður faðir Sigríðar Gyðu, konu Sigurgeirs Sigurðssonar bæjarstjóra á Seltjarnarnesi. - Eftir að Sigurður fór frá Pálsbæ, voru þar 1-2 tómthúsmenn í nokkur ár eða þar til Runólfur Ólafsson flytur þangað heimili sitt frá Mýrarhúsum, en þar hafði hann búið með Önnu, stjúpmóður sinni.

Oct13111s
Sigríður Jafetsdóttir og börn hennar. Fremsta röð f.v.: Gyða, Gróa, Guðrún. Miðröð f.v.: Þorbjörg , Jafet, Sigríður, Sigurður. Aftasta röð f.v.a. Einar, Guðlaug, Anna, Einar, Nikólína.

Oct14$01s
Sigurður Pétursson skipstjóri og kona hans Ingibjörg Ólafsdóttir.
Börn þeirra eru f.v.: Anna, Pétur, Ólafur, Guðlaug.

Oct14$03s
Brekka um 1940.

1899-1905

Runólfur Ólafsson, síðar Ólafs (f. 1864, d. 1936) og Elín Ólafsdóttir (f. 1863, d. 1932). Þau höfðu 14 manns í heimili 1902. Runólfur var skipstjóri og rak þilskipaútgerð. Hann er sagður hafa orðið fyrstur Sunnlendinga til þess að fara utan og læra seglasaum og kenndi síðan ýmsum þá iðn. Runólfur var um tíma formaður Framfarafélagsins og sat í hreppsnefnd. Árið 1905 seldi hann sinn hlut í Mýrarhúsum og þar með húsið Pálsbæ fyrir 25.000 krónur. Kaupandinn var Margrét Þorbjörg Jensen, kona Thors Jensen, hins kunna athafnamanns. Hann hafði nokkru áður orðið gjaldþrota uppi á Akranesi og var kona hans því skrifuð fyrir eignum. Eftir sölu Pálsbæjar fluttu Runólfur og Elín að Merkissteini við Vesturgötu.

1905-1906

Eignarhald þeirra Jensenshjóna á hluta úr Mýrarhúsalandi stóð aðeins í eitt ár og þau höfðu þar ekki heimili sitt. Kaupin voru aðeins hluti af margháttuðum fjármálaumsvifum Thors Jensen á þessum árum. Að einu leyti höfðu þau hjón þó varanleg áhrif á mál Seltirninga,en það var með því að gefa land undir nýtt hús Mýrarhúsaskóla.

1907-1958

Sigurður Pétursson (f.1880 í Hrólfsskála, d.1956) skipstjóri og Ingibjörg Ólafsdóttir (f.í Mýrarhúsum 1878, d.1958). Það var faðir Sigurðar, Pétur útvegsbóndi í Hrólfsskála, sem keypti Pálsbæ af Jensenshjónum snemma árs 1906 og greiddi 18.000 krónur fyrir þannig að ekki hefur Thor Jensen grætt á þessum viðskiptum sínum við Seltirninga. Pétur greiddi verðið að hluta í peningum og að hluta með galeasinum Hjálmari „sem metinn var á kr. 7.500, þar sem hann stóð uppi á grandanum við Bessastaðatjörn með öllu tilheyrandi“. Síðar á árinu keypti svo Sigurður eignina af föður sínum á sama verði.

Sigurður Pétursson var fyrst skipstjóri á kútterum Seltirninga, en við stofnun Eimskipafélagsins1914 gekk hann í þjónustu þess og varð skipstjóri á Gullfossi, þar til skipið lenti í höndum Þjóðverja 1940. Ingibjörg, kona hans, stóð fyrir töluverðum búskap í Pálsbæ og hafði kýr, hesta og alifugla. Kúabúskap var hætt í Pálsbæ 1946. Eftir dauða Ingibjargar höfðu dætur hennar, Anna (f.1905, d.1980) og Guðlaug (f.1913,d.1987) heimili sitt í Pálsbæ. Synirnir eru Pétur (f.1911), forstjóri Landhelgisgæslunnar og Ólafur (f.1914), verkfræðingur í Svíþjóð. Pétur fluttist í Hrólfsskála eftir stríð og hefur búið þar síðan.

Frá árinu 1982 býr í Pálsbæ Ólafur Pétursson, Sigurðssonar, menntaskólakennari.

Brekku er fyrst getið í skrá um tíundargreiðendur árið 1898. Þá áttu þar heima Erlendur Halldórsson (f.1860, d.1932) smiður og kona hans Helga Jónsdóttir (f.1846, d.1917). Erlendur er fyrst nefndur sem íbúi í Skaptholti 1890 og hefur hann að líkindum skömmu síðar reist tómthúsbýlið Brekku. Erlendur bjó á Brekku fram um 1930.

Oct14$02s
Hluti af landi Eiðis 1959. Bæjarhúsin eru á miðri mynd. Brekka er lengst til hægri neðan vegar.
Við mót Nesvegar og Hrólfsskálavegar er braggahverfi við Hæðarenda.

Eiði

er eitt af elstu lögbýlunum á Seltjarnanesi og er byggt orðið í lok 14. aldar. Þá átti kirkjan í Nesi þriðjung jarðarinnar, en síðan missti hún þennan hlut og konungur eignaðist Eiði um miðja 16. öld eins og flestar aðrar jarðir á þessu svæði. Þá hefur Eiði verið alllandmikil jörð, því að Mýrarhúsaland hefur seinna verið tekið undan Eiði. En það var líka með öðrum hætti, sem Eiði missti land, þ.e. með geysimiklu landbroti. Bendir margt til þess, að bæjarhús á Eiði hafi einu sinni eða oftar verið flutt vegna þessa landbrots.

Í skoðunargerð á konungsjörðum frá 1755 segir, að svartur sandur nálgist hús jarðarinnar að norðan og íbúar óttist, að í stórviðri geti sjór flætt inn í bæjarhús og auk þess liggi bátalægi og fiskigarðar undir skemmdum. Skoðunarmenn benda á þá lausn, að flytja megi bæjarhús upp á „Mel“, sem sé skammt fyrir ofan, en sá galli væri á því, að melurinn væri í sameign konungsjarðanna Lambastaða, Mýrarhúsa og Eiðis. Að líkindum hefur ekkert verið gert frekar í þessum málum þá, en ótti íbúanna á Eiði varð síðan að veruleika árið 1799. Þá eyddist bæjarstæði á Eiði í flóði og íbúarnir reistu sér nýjan bæ í útjaðri landareignarinnar og nefndu hann Skaptholt eftir bóndanum.

Nýr bær með nafninu Eiði kemur fram í heimildum árið 1829 og hefur hann að líkindum staðið þar sem bærinn stóð síðan til loka búskapar þar. Gamla bæjarstæðið hefur væntanlega verið nokkrum tugum metra norðar og er því nú langt úti í sjó.

Eiði var konungseign eins og áður sagði, en árið 1843 voru margar konungsjarðir seldar, og var Eiði þeirra á meðal. Var jörðin síðan bændaeign til 1903, en þá keypti Reykjavíkurborg hana.

Ábúendur

Magnús Þorleifsson er fyrsti nafnkenndi ábúandi á Eiði, en hans er getið í manntalsbók frá 1696 og er svo efnum búinn að hann geldur skatt, gjaftoll og tíund.

Oct14$04s
Eiði um 1950.

Oct14$06s
Elísabet Jónsdóttir.

Oct14$05s
Meyvant Sigurðsson.

1872-1915

Eiríkur Bjarnason (f.1834, d.1915) og Ingibjörg Einarsdóttir Kortssonar í Tjarnarhúsum (f.1832, d.1907). Þau höfðu 8 í heimili 1881. Meðal barna þeirra var Kristín (f.1870, d.1961), sem einnig átti heima á Eiði ásamt manni sínum Helga Árnasyni (f.1859,d.1912) sjómanni. Þau voru foreldrar séra Eiríks í Bjarnarnesi.

Eiríkur Bjarnason lenti í fjárhagskröggum um aldamótin og bauð Reykjavíkurbæ jörð sína til kaups 1903. Voru Ingjaldur á Lambastöðum og Þórður í Ráðagerði fengnir til þess að meta jörð og hús. Var jörðin með tómthúslóðunum Skaptholti, Káravík og Hæðarenda metin á 3000 krónur, en íbúðar- og útihús á 600 krónur. Íbúðarhúsið var með steinlímdum veggjum, torfþaki og timburgöflum 10,5x6 álnir. Útihús voru lítil og léleg. Ekki hvarf Eiríkur frá Eiði, þó að hann seldi jörðina, því að hann fékk byggingarbréf fyrir henni til lífstíðar frá nýju eigendunum.

Árið 1914 gerði Eiríkur á Eiði samning við Baldvin Sigurðsson frá Dýrafirði. Hann framleigði Baldvin öll afnot jarðarinnar gegn því, að Baldvin sæi Eiríki fyrir fæði og þjónustu, en Eiríkur lést árið eftir.

Árið 1923 fékk Reykjavíkurbær því framgengt, að eignarjörð bæjarins, Eiði, skyldi lögð undir lögsagnarumdæmi bæjarins og fór því úr Seltjarnarneshreppi. Sama gilti um tómthúsin, Skaftholt, Káravík og Hæðarenda en aðeins hið síðastnefnda var þá í byggð.

Um tíma var ekki búið á Eiði, en 1934 fékk Meyvant Sigurðsson (f.1894, d. 1990) bifreiðarstjóri jörðina á leigu hjá Reykjavíkurbæ og keypti húsin. Hann stundaði þar búskap fram yfir síðustu heimsstyrjöld ásamt konu sinni, Elísabetu Jónsdóttur.

Með samningi mill Borgarstjórnar Reykjavíkur og Bæjarstjórnar Seltjarnarness frá 20. febrúar 1976 afsalaði borgin sér 40.000 fermetra landi, sem áður tilheyrði Eiði og stóðu þá á því 8 hús, sem hafa nú (1991) öll verið rifin eða eytt með öðrum hætti. Þau voru Eiði, Eiði II,Vindás, Minni Bakki, Baldursheimur og Hæðarendi( 3 hús).

Bæjarhúsin á Eiði voru brennd niður 9. maí 1979.

Skaptholt

var upphaflega tómthús frá Eiði, sem byggðist árið 1799, eftir að mikil sjávarflóð gerðu gamla bæinn á Eiði óbyggilegan. Bærinn dregur nafn af Skapta Sæmundssyni, sem búið hafði á Eiði fyrir náttúruhamfarirnar. Eftir að bær var byggður að nýju á Eiði, varð Skaptholt hjáleiga þaðan.

1799-1802

Skapti Sæmundsson og Sigríður Jónsdóttir (sjá Eiði). Þau fluttu 1802 upp í Kjós og síðan til Reykjavíkur. Skapti dó í Götuhúsum 1821. Eftir að Skapti fór úr Skaptholti, voru ýmsir húsmenn þar næstu árin.

1812-1816

Ísleifur Sigurðsson (f.1750, d.1837) húsmaður og Steinunn Árnadóttir (f.um 1771, d.1816). Steinunn var síðari kona Ísleifs og gengu þau í hjónaband 1809. Þau höfðu kynnst, meðan Ísleifur sat í Múrnum við Arnarhól. Hann hafði orðið sekur fyrir barneign með dóttur fyrri konu sinnar og var reyndar dæmdur af lífi Þeim dómi var þó aldrei fullnægt og sat Ísleifur aðeins í nokkur ár í fangelsi.

Frá 1816 til 1888 voru einar sex tómthúsmannsfjölskyldur búsettar í Skaptholti, hver eftir aðra.

1888-1909

Gunnlaugur Jónsson og Jórunn Guðmundsdóttir. Þau tóku land undir tómthúsbýli á leigu af Eiríki á Eiði, en áttu sjálf húsið. Gunnlaugur var sjómaður, en einhvern búskap höfðu þau og var hann í Búnaðarfélaginu. Eftir dauða Gunnlaugs 1904, var Jórunn áfram í Skaptholti, en árið 1909 bauð hún þáverandi eiganda landsins, Reykjavíkurbæ, hús sitt fyrir 300 kr. Var það samþykkt, húsið rifið sama ár og viðir notaðir til þess að hressa upp á húsið á Eiði. Lauk með því byggð í Skaptholti, sem staðið hafði 1799-1909.

Káravík

var tómthús frá Eiði og kemur nafnið fyrst fram árið 1867, en þá býr þar tíundarskyldur tómthúsmaður, Þorkell Guðmundsson. Hann er fyrst nefndur á Eiði tveimur árum fyrr. Kona Þorkels var Helga Þorkelsdóttir, systir Þorláks á Bakka. Frá árinu 1888 var Þorkell Þorkelsson sjómaður, sonur þeirra, talinn búsettur í Káravík. Hans er síðast getið þar árið 1898, en Helga móðir hans var enn í Káravík 1902. Skömmu seinna hefur Káravík farið í eyði og hús verið rifin. Þau stóðu ekki langt frá sjó undir núverandi Norðurströnd.

Hæðarendi

Magnús Sigurðsson (f.1867, d.1932) sjómaður fékk land hjá Eiríki á Eiði undir lítið timburhús, sem hann reisti 1899 og kallaði Hæðarenda. Þar bjó hann til 1918 og hafði ýmsa leigendur. Árið 1914 bauð Magnús Reykjavíkurbæ hús sitt, en bærinn vildi ekki kaupa. Húsið lenti síðar í eigu Kveldúlfs, sem var með umsvif í Melshúsum. Hæðarendi fór undir lögsagnarumdæmi Reykjavíkur árið 1923. Þar voru reistir braggar í stríðinu og stóð hinn síðasti þeirra fram yfir 1970.

Útgerð Seltirninga

Árabátaöld

Frá átjándu til nítjándu aldar

Skúli landfógeti Magnússon ritaði lýsingu á Gullbringu-og Kjósarsýslu árið 1785. Hann taldi, að um þær mundir (1780) hafi verið í Nessókn á Seltjarnarnesi 5 fjórróin skip og 38 tvíróin. Á þessum flota störfuðu 56 heimamenn, 13 austanmenn, 22 sunnanmenn og 5 að norðan. Alls voru þetta 96 menn eða rúmlega tveir á bát að meðaltali. Á vetrarvertíð gengu einnig 6 aðkomubátar frá Seltjarnarnesi, allir tvírónir. Um þessar mundir var íbúafjöldi í sókninni (á Framnesinu og í Skildinganesi) 215 manns. Skúli reisti athuganir sínar á tíundarreikningum úr hreppnum og séu þeir athugaðir nánar má sjá nákvæmlega bátaeign bænda t.d. árið 1781 (Gull og Kjós XXIV,1). Þá átti séra Árni Þórarinsson á Lambastöðum t.d. tvö fjögurra manna för og þrjú tveggja manna för, Otti í Hrólfsskála átti einnig tvö fjögurra manna för og fjögur tveggja manna för, Björn apótekari í Nesi átti tvö fjögurra manna för og einnig tvö tveggja manna för. Í Gróttu var þá mikil útgerð og gengu þaðan fjögur tveggja manna för og í eigu þriggja manna. Aðrar jarðir, grashús eða tómthús á Framnesinu, sem höfðu útgerð árið 1781,voru þessi: Bakki, Ráðagerði, Nýibær, Bygggarður, Mýrarhús og Eiði.

Tuttugu árum seinna,1805, er hlutfallið orðið nokkuð annað milli stærri og minni báta. Þá eru í Seltjarnarneshreppi öllum, þ.e. gamla hreppnum nema Reykjavík 52 skip, 27 fjór- og sexróin skip en minni, þ.e, yfirleitt tvíróin skip eru 23. Við þetta bætast svo tveir átt- eða teinæringar, þar sem stórbóndinn Snorri Sigurðsson í Engey og Geir Vídalín biskup á Lambastöðum eiga sinn hvor ( Isl. Journ. 11, 1250). Það er því ljóst, að bátarnir eru að stækka og sú þróun átti eftir að halda áfram. Í hreppnum eru árið 1805 um 25 býli og af þeim eru öll nema sjö með einhverja bátseign. Flestir eru bátarnir gerðir út frá Skildinganesi og Lambastöðum eða 8 frá hvorum bæ. Frá Nesi voru einnig gerðir út allmargir bátar, ef hjáleigur eru allar taldar með. Sé hins vegar litið á landbúnaðinn í hreppnum þetta sama ár, kemur í ljós, að hann var lítill nema í Upphreppnum. Kýr eru þó á flestum bæjum en fátt um sauðfé. Ef sjávarafli brást, varð því fátt um bjargir og verður þess víða vart í heimildum, að þá lá stundum við, að hreppsbúar syltu heilu hungri. Gætir þessa jafnvel langt fram á 19. öld. Árið 1806 brugðust bæði vetrar- og vorvertíð um öll Innnesin og voru yfirvöld látin taka skýrslur um ástandið. Leiddi rannsóknin til þess, að yfirvöld lögðu 600 ríkisdali úr kollektusjóði til þess að hjálpa fátækum í Vatnleysustrandar- Álftanes- og Seltjarnarneshreppum ( Isl. Journ. 11, 1350).

Á árunum 1805 til 1884 höfðu fjórar jarðir verið teknar af Seltjarnarneshreppi og munaði þar mest um Sel og Hlíðarhús, en þaðan hafði verið rekin allmikil útgerð árið 1805. Í skýrslu um framtal til lausafjártíundar í Seltjarnarneshreppi 1884 kemur fram, að hreppsbúar áttu nú 50 opin skip, eða svipaðan fjölda og verið hafði í eigu þeirra 1805 (Sveitarbók Seltjarnarneshrepps). En annars konar breyting hefur orðið. Skipin eru nú mun stærri en verið hafði á 18. öld og í upphafi hinnar 19. Af þessum 50 skipum eru langflest sex- eða fjórróin. Slík skip eru 40 og auk þeirra eru 9 áttæringar en aðeins 1 tveggja manna far. Gera má ráð fyrir, að á þessum flota hafi starfað yfir 300 sjómenn, og þeir komu víða að eins og verið hafði öldinni fyrr.

Sem dæmi um það, hvaðan sjómenn komu, skal getið skipshafnar, sem fórst í róðri frá Gróttu sama ár og áðurnefnd skýrsla var gerð, 21. mars 1884. Skipið var sexæringur svo sem þá var algengast, og voru á því sex hásetar auk formanns. Formaðurinn, Jón Jónsson að nafni, var vinnumaður eigandans, Þórðar Jónssonar, bónda og skipasmiðs í Gróttu. Auk Jóns var einn hásetanna vinnumaður í Gróttu, en fjórir voru Vestlendingar, þ.e. úr Leirársveit, Miklaholtshreppi og Eyjahreppi. Hinn sjötti er í frétt af slysinu í Ísafold sagður vera „einhversstaðar að norðan”. Fimm menn af sjö voru því ekki búsettir í Seltjarnarneshreppi.

Oct14$07
Þingsóknir í Gullbringu- og Kjósarsýslu í tíð Skúla Magnússonar.
Nefnd eru helstu fiskimið í Faxaflóa.

Ljóst er af ýmsum heimildum, að Vestlendingar voru lengi fjölmennir á útvegi Seltirninga svo sem við mátti búast. Kristleifur Þorsteinsson frá Kroppi getur þess í ritum sínum, að Borgfirðingar hafi lengi sótt mikið á Seltjarnarnes. Hann nefnir sem dæmi, að einn Reykholtsprestur hafi sagt yfir moldum bónda eins þar í Reykholtsdal: „Hann reri lengi hjá hinum mikla hlutamanna, Árna í Gróttu” (Úr byggðum Borgarfjarðar II,214).

Gera má ráð fyrir, að flestir hinir opnu bátar Seltirninga hafi verið smíðaðir í hreppnum og er getið nokkurra góðra skipasmiða. Meðal þeirra voru Þórður Einarsson í Mýrarhúsum á 18. öld, Sigurður Magnússon í Gróttu um aldamótin 1800 og Þórður í Gróttu á seinni hluta 19. aldar. Landskunnir urðu svo Engeyingar fyrir bátasmíðar sínar.

Stækkun skipa um 1860

Ekki hefur unnist tóm til að fara í saumana á því, hvenær Seltirningar skiptu um bátagerð, þ.e. frá tvírónum bátum til sexróinna skipa. Ætla má þó, að það hafi verið á árunum upp úr 1860, ef dæma má eftir þróun mála annars staðar við Faxaflóa. Þessi stækkun báta fór saman við aukna notkun þorskaneta og lóða( einkum svonefndra ýsulóða). Þórður Guðmundsson, hreppstjóri frá Hálsi, lýsir þessari breytingu í grein í Ísafold í apríl 1885. Hann segir, að fyrir 1860 hafi menn við sunnanverðan Faxaflóa einkum stundað sjó á tveggja manna förum. Þetta voru bátar með svonefndu Engeyjarlagi og kostuðu með öllum áhöldum 50-60 ríkisdali eða 100-120 krónur. Á vetrarvertíð voru þessir bátar eingöngu gerðir út á handfæraveiðar, og net höfðu þeir sjaldan nema hrognkelsanet til beituöflunar. Auk hrognkelsa var einnig beitt þorskhrognum, en einmitt um 1860 urðu þau verslunarvara, og var þá hætt að nota þau í beitu eða bera þau niður sem kallað var. Ef borið var niður, var hrognunum hent fyrir borð, og mátti það kallast gert til viðhalds stofninum.

Útgerð tveggja manna fara var talin mjög ódýr og ekki kosta nema 30-40 krónur á úthaldið. Þórður á Hálsi segir, að fyrir 1860 hafi net eingöngu verið notuð í syðri verstöðvunum við Faxaflóa, þ.e. í Vogum, Njarðvíkum og Keflavík. Hver bátur hafði þá 3-6 net, og þau voru eingöngu lögð á mjög grunnu vatni. Raunar er til örugg heimild fyrir því, að Seltirningar notuðu ekki net á heimamiðum sínum fyrr en 1868, en þá gekk fiskur snemma á grunnmið og varð af því blaðafrétt, að Einar í Ráðagerði og Kristinn í Engey hefðu fyrstir veitt í net á Seltirningasviði og var það 14. mars þetta vor (Þjóðólfur 20. ár, 70). Fékk Einar 60 fiska í eina trossu og Kristinn 150 í þrjár. Þetta var góður afli, því að á árunum fyrir 1860 var talið, að meðalvertíðarafli væri 1.200-1.500 fiskar, og komu þá 400-500 í hlut. Stundum varð þó aflinn miklu meiri, t.d. á haustvertíðinni 1867, en þá fengu margir 600-700 til hlutar og sumir allt að 1.000, en það þótti einstaklega góður afli. Á þessari haustvertíð viðraði svo vel, að tvíróið var suma daga fram á jólaföstu og ekki þurfti lengra að róa en út á milli eyjanna og norður og vestur af þeim. Á haustvertíðum tíðkaðist, að nota minni og eldri báta en láta nýju stóru áraskipin liggja í naustum.

Oct14$08
Áraskip með Engeyjarlagi.

Hér var greinilega á ferðinni mikil breyting á fiskveiðum við Faxaflóa. Allir, sem vettlingi gátu valdið, komu sér upp sexæringum í stað gömlu tveggja manna faranna. Ætla má, að Seltirningar hafi ekki verið eftirbátar annarra í þessu, enda voru lengi góðir skipasmiðir í hreppnum eins og áður sagði. Svo virðist líka, sem áhugi hafi verið verulegur á siglingum í hreppnum, en bætt siglingatækni gerði mönnum kleift að koma stærri skipum á dýpri mið. Sem dæmi um áhugann má nefna umræður í Framfarafélagi Seltirninga árið 1887, þar sem rætt var um kosti og ókosti svonefndrar lokortusiglingar og sprytsiglingar (Fundargerðabók Framfarafélagsins). Sumir töldu, að segl sunnlenskra báta væru of lítil og einhverjir vildu heldur taka upp breiðfirskt bátalag. Síðar efndi Framfarafélagið til siglingakeppni og þar var jafnvel rætt um að kaupa bát frá Hjaltlandi til þess að hafa sem fyrirmynd við bátasmíði.

Inntökuskip

Svo hagar til við Faxaflóa, að fiskur gengur þar fyrst á hinar syðri fiskislóðir, Garðsjó og Leirusjó. Var oft nægur fiskur þar í febrúar-mars, meðan sjór var enn steindauður á Seltirningamiðum. Vorið 1885 er t.d. sagt frá því í Ísafold, að 14. mars hafi verið kominn mikill fiskur inn í Leirusjó og Garðsjórinn verið fullur af fiski. Um sama leyti var fiskileysi svo algert við Innnesin, að á annan í páskum aflaðist einn koli á Seltjarnarnesi og var þá Reykjavík talin með. Ekki er að undra, þó að Seltirningar og aðrir Innnesingar hafi stundum verið langeygir að bíða eftir fiskigöngum yfir Flóann og því tekið það ráð að halda til móts við þær, ef tæki og aðstæður leyfðu.

Nú er tæpast unnt að tímasetja nákvæmlega, hvenær Seltirninar tóku upp þann hátt að leigja eða kaupa uppsátur á Suðurnesjum. Má vera, að það hafi eitthvað tíðkast frá fornu fari, en um 1870 var slíkt orðið alsiða. Þá tóku sjávarbændur á Nesinu sig upp í byrjun vetrarvertíðar og héldu með sexæringa sína suður á Vatnsleysuströnd, í Voga, Garð eða Leiru. Þar komu þeir sér fyrir í verbúðum, stunduðu sjó fyrri hluta vertíðar og verkuðu aflann sjálfir. Sexæringar Innnesinga voru á þeirrar tíðar vísu vel útbúin skip, enda dýr. Var talið, að slíkt skip kostaði með öllum búnaði um 500 krónur. Þá var gert ráð fyrir, að hverju skipi fylgdu 12 þorskanet, 9 hrognkelsanet, haldfæri með önglum og sökkum og jafnvel síldarnet. Hrognkelsanetin og síldarnetið voru ætluð til beituöflunar, ef fiskað var á færi.

Seltirningar á móti þorskanetabanni

Þegar líða tók á 8. áratuginn, fór þeim röddum að fjölga, sem vildu stemma stigu við því, sem þeir kölluðu ágengni Innnesinga á mið Suðurnesjamanna. Einkum höfðu menn illan bifur á mikilli netanotkun og sögðu, að netagirðingar hindruðu fiskigöngur á grunnslóð svo sem undir Vogastapa. Hófst nú barátta fyrir því að losna við inntökuskipin og þó einkum fyrir því að hindra veiðar í net eins og framast mátti verða. Fyrstu skrefin í þessa átt voru stigin á Alþingi árið 1875, en það var fyrsta löggjafarþing Íslendinga. Þá flutti Grímur Thomsen, þingmaður Gullbringu- og Kjósarsýslu, frumvarp til laga um þorskanetalagnir í Faxaflóa. Þetta frumvarp var aðeins tvær greinar og hljóðaði svo:

1. grein. Hvergi má leggja þorskanet í Faxaflóa fyrir 14. dag marsmánaðar á ári hverju. 2. grein. Brjóti nokkur móti 1. grein, skulu net og afli upptæk, og skal sá, sem upp tekur, eiga aflann, en net og flár, kúlur, dufl og duflfæri skal selja við opinbert uppboð, og rennur andvirði í sjóð þess hrepps, sem sá býr í, er brotlegur hefur orðið gegn lögum þessum (Alþt. 1875, II,1).

Oct14$09
Grímur Thomsen þingmaður.

Í framsöguræðu sinni fyrir frumvarpinu rakti Grímur Thomsen fyrri ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir ofnotkun þorskaneta, en Skúli Magnússon landfógeti hafði fyrstur bent mönnum á að nota þau og gerðist það árið 1752. Kom konungsúrskurður gegn ofnotkun þessara neta árið 1783 og síðar stiptamtmannsbréf og rentukammersbréf um 1820. Eftir það hafði lítið verið aðhafst, þar til landshöfðingi ítrekaði konungsúrskurðinn gamla frá 1783, en það gerði hann 2. febrúar 1874. Sá galli var þó á að mati Gríms Thomsens, að konungsúrskurðurinn tók ekki til Seltirninga, Reykvíkinga og Akurnesinga vegna þess, að hann var landfræðilega bundinn við syðri fiskileitirnar í Flóanum. Þá sagði Grímur, að borist hefðu bænarskrár úr Gullbringusýslu um að banna netalagnir fyrir síðasta stórstraum í góu. Hilmar Finsen landshöfðingi var heldur á móti málinu og vildi bíða, en aðalandstæðingur þess var þó Halldór Kr. Friðriksson, þingmaður Reykvíkinga. Hann sagðist hafa talað við marga, sem héldu því fram, að netalagnir spilltu alls ekki fiskigöngum, og því væri frumvarpið óþarft. Þá vitnaði Halldór í norska fiskifræðinginn G.O. Sars, sem taldi, að veiðar í net væru ekki hættulegar fiskistofnum. Síðar í þingumræðunni nefndi Halldór, að sér hefðu borist undirskriftaskjöl á móti frumvarpinu frá mönnum í Reykjavík og á Akranesi.

Oct14$10
Þórarinn Böðvarsson þingmaður.
Hann fékk bréf frá „vinum sínum“ á Seltjarnarnesi.

Báðir þingmenn Gullbringu- og Kjósarsýslu stóðu í sambandi við Seltirninga um netabannsmálið, enda skipti það þá miklu. Grímur Thomsen sagðist hafa talað við „bændur” þar um málið, og þeim þætti að vísu hart að mega ekki leggja net sín að vild en gætu þó sætt sig við það, ef vertíðin yrði lengd til 20. maí. Sú lenging varð þó aldrei að veruleika. Þórainn Böðvarsson, hinn þingmaður sýslunnar, sagðist hins vegar hafa fengið bréf frá „nokkrum vinum sínum á Seltjarnarnesi”, þar sem hann var beðinn um að beita áhrifum sínum í þá átt, að frumvarpið næði ekki fram að ganga. Rökin fyrir þeirri bón voru raunar lítt sannfærandi, en sagt var, að málið hefði ekki verið borið undir sýslunefnd og hreppsnefndir. Þórarinn taldi sig ekki geta orðið við þessum óskum Seltirninga og studdi frumvarpið. Meðal annarra þingmanna, sem til máls tóku, var Benedikt Sveinsson, en hann hafði þá til skamms tíma verið búsettur á Elliðavatni í Seltjarnarneshreppi. Kom fram í ræðu hans, að Seltirningar ættu þá um 50 skip, flest sex- eða áttróin, og væru því miklir hagsmunir þeirra í veði. Engu að síður studdi Benedikt frumvarpið og sama gerði Hjálmur Pétursson, þingmaður Mýramanna, en hann gat þess, að Akurnesingar og Seltirningar væru þá nýbúnir að taka upp netabrúkun. Frumvarp Gríms Thomsens var samþykkt frá neðri deild með 16 atkvæðum gegn 3, en efri deild samþykkti það mótatkvæðalaust.

Seltirningar áfram suður í Leiru

Ýmislegt bendir til þess, að lagasetningin frá 1875 hafi ekki náð tilgangi sínum. Veiðar í net minnkuðu ekki, og ferðir Innnesinga til Suðurnesja munu fremur hafa færst í aukana. Þeir þyrptust nú suður í Garð og Leiru og voru tilbúnir að hefja þar veiðar 14. mars, en þá voru netalagnir heimilaðar. Árið 1879 skrifar „bóndaefni” grein í Ísafold, þar sem segir, að netastappa mikil sé á miðum Suðurnesjamanna og 50-60 inntökuskip séu þá í Leirunni einni. Ágangur Innnesinga á mið Suðurnesjamanna varð líka harðari vegna þess, að aflabrestur var á vetrarvertíðarmiðum Innnesinga, einkum á árunum 1876-78.

Ætla má, að lýsingar Kristleifs Þorsteinssonar á framgöngu Seltirninga við fiskveiðar frá Suðurnesjum séu frá árunum í kringum 1880, en þá hafi þær staðið með hvað mestum blóma. Kristleifur segir m.a.:

Var þá alvanalegt að sjá Garðs- og Leirubændur koma í land með fárra fiska hlut, þegar Seltirningar tvíhlóðu og höfðu auk þess seilar á bæði borð. Höfðu þeir á skipum sínum kaðla (seilaólar) með hvalbeinsnálum(seilarnálum) . . . Þegar skipin tóku að fyllast, var einn hásetanna látinn seila út fiskinn . . . Þegar svona seilar voru festar í skipin, urðu þau skriðlítil og þung undir árum. En með þessu mátti fleyta meiri fiski í land. Þetta gerðu aðeins þeir, sem áttu stutt að sækja. Það voru því Seltirningar einir, sem lágu við í Leiru, er hagnýttu sér þetta ráð (Úr byggðum Borgarfjarðar II, 218-219.

Kristleifur Þorsteinsson segir ennfremur, að Strandarmenn hafi verið sérlega reiðir Seltirningum fyrir netalagnir þeirra og hafi lagt net sín yfir trossur Innnesinganna, svo að allt fór í hnút. Þá telur hann, að Seltirningar hafi á þessum árum haft mun betri skip og veiðarfæri en heimamenn í Leiru og Garði og því hafi þeir fyrr nefndu getað sótt mun dýpra og af meiri hörku. Orðrétt segir Kristleifur á Kroppi:

Seltirningar áttu lengst að sækja. En þar voru þá fjöldamargir úrvals formenn. Þoldu þeir illa að búa við skarðan hlut. Keyptu þeir því lóðir og uppsátur hjá Leirubændum. Byggðu þeir sér þar sjóbúðir, fluttu þangað í vertíðarbyrjun. Eftir það stóðu þeir öllum betur að vígi til fiskifanga í Garðsjó. Bændur þeir, sem heima áttu í Garði og Leiru, höfðu þá allan búnað miklu lakari, bæði hvað snerti skip og veiðarfæri. Varð því niðurstaðan sú, að þeir hættu sér ekki út í það að fylgja Seltirningum, héldu sig nærri landi og báru því jafnan minni hlut frá borði.

Jan27~02
Grjótbyrgi.

Suður í Leiru var allur afli saltaður í opnum grjótbyrgjum, og hefur sú vinnuaðstaða ekki verið til fyrirmyndar. Hver háseti sá um verkun á sínum hlut, en skipseigandi sá um skipshlutina, sem voru þrír á sexæringum, þegar fiskað var í net. Aflanum var því skipt í tíu staði, því að venjulega voru sjö menn á sexæringum, formaður og sex hásetar. Formaður skipti afla sexæringa venjulega í fimm köst, og voru þá tveir hásetar saman í aðgerð um kastið. Að lokinni vertíð var siglt með aflann heim á Seltjarnarnes á stórum ferjum eða hann var seldur á Suðurnesjum og þá einkum í Duusverzlun í Keflavík.

Nýjung í fisksölumálum

Á árunum 1883-84 var gerð merkileg tilraun til þess að fara nýjar leiðir í fisksölumálum Íslendinga. Frumkvöðull að þessari tilraun var Þorlákur Ó. Johnson kaupmaður, og hefur Lúðvík Kristjánsson lýst henni í ævisögu Þorláks (Úr heimsborg í Grjótaþorp II,113-130). Þorlákur samdi við nokkra Englendinga um það, að þeir keyptu blautfisk við Faxaflóa, og yrði hann fluttur í ís til Englands. Til undirbúnings þessari fisksölu hélt Þorlákur fundi með útvegsbændum á þremur stöðum við Faxaflóa. Einn þessara funda var á Seltjarnarnesi og sýnir það mæta vel, hversu mikið orð fór af Seltirningum á þessum árum fyrir aflasæld. Þetta átti ekki hvað síst við miðin suður í Leiru og Garði, en þangað átti fisktökuskipið að koma í mars 1884.

Oct14$11
Þorlákur Ó. Johnson.

Nú fór svo, að deilur risu út af þessum fiskviðskiptum, og heldur Lúðvík Kristjánsson því fram, að danskir kaupmenn hafi lagst gegn þeim til þess að missa ekki spón úr aski sínum. Deilurnar hófust með því, að einhver ónafngreindur skrifaði grein í Þjóðólf, þar sem hann taldi, að sjávarbændur mundu stórtapa á viðskiptum við Englendinga. Þessu mótmæltu „nokkrir sjávarbændur á Seltjarnarnesi” í grein, sem einnig birtist í Þjóðólfi (35. ár,128). Þar segjast þeir vongóðir um þessi viðskipti, en til þess að þau megi takast, verði þeir að fá 7 aura fyrir pundið af fiski. Ekki töldu Englendingar sig geta borgað svo hátt verð, en buðu 5 aura fyrir pundið. Leið nú fram til 20. mars 1884, og kom þá fisktökuskipið til Reykjavíkur. Eftir að losaður hafði verið úr því kolafarmur og lestir hreinsaðar, hélt það suður í Garðsjó að taka fisk. En ágreiningurinn um verð hlaut að koma upp, því að útvegsbændur vildu fá sjöaurana en Englendingar vildu ekki borga nema fimm. Fór svo í fyrstu, að engin sala tókst og sigldu bændur í land með sinn fisk án þess að virða Englendinga viðlits. Horfði nú óvænlega, en að lokum fékk Þorlákur Ó. Johnson einhverja til þess að sætta sig við 6 aura fyrir pundið. Þá voru hins vegar komnar ógæftir og engan fisk að fá. Loks sigldi skipið með slatta, 30 tonn, til Englands, og var hann mest af Seltjarnarnes- og Reykjavíkurbátum. Ekki varð af frekari ísfisksölu til Englands á vegum Þorláks Ó. Johnson.

Oct14$12
Fiskislóðir í suðurhluta Faxaflóa.

Hart deilt um fiskveiðireglur

Næstu ár, 1885-87, voru einhver hin deilusömustu í fiskveiðisögu verstöðvanna við Faxaflóa. Var hart deilt um það, hvort takmarka ætti eða banna þorskanet og ýsulóðir svonefndar. Yfirleitt voru Suðurnesjamenn hlynntir banni (nema Grindvíkingar og Hafnamenn), en Innnesingar voru á móti. Þetta var þó engan veginn algild skipting, og á hitt ber einnig að líta, að efnaðri bændur vildu oftast mega nýta sem flest veiðarfæri, en hinir fátækari vildu helst aðeins hafa haldfæri. Þetta kom t.d. fram á fundi í Framfarafélagi Seltirninga árið 1883, en þá vildi stórbóndinn Guðmundur Einarsson í Nesi nota lóðir allan ársins hring, af því að þær væru „næmasta veiðarfærið”. Smábóndinn Friðrik Ólafsson í Bakkakoti vildi aftur á móti takmarka lóðabrúkun og alls ekki nota lóðir á vetrum (Fundabók Framfarafélagsins).

Andstæðingar netabrúkunar ætluðu að láta til skarar skríða á vetrarvertíðinni 1885. Þeir hugðust nota ákvæði í lögum um fiskveiðar á opnum bátum frá 1877, þar sem veitt var heimild til takmarkana á fiskveiðum á vissum svæðum, ef samþykki héraðsfunda og sýslunefnda lá fyrir. Þessar samþykktir voru fengnar og gert var ráð fyrir, að veiðar í net yrðu bannaðar innan línu, sem dregin yrði grunnt undan ströndum Rosmhvalaness- og Vatnsleysustrandarhreppa. Í skrifum manna eins og Þorsteins Egilsonar í Hafnarfirði, sem studdu þorskanetabann, kemur greinilega fram, að það beinist einkum gegn Innnesingum. Þorsteinn segir t.d. í grein í Þjóðólfi 25. febrúar 1885:

Það er fyrir utan strendur þessara hreppa (Vatnsleysustrandarhrepps, Rosmhvalaneshrepps og Garðahrepps), og í þeirra fiskileitum að þorskanetin mestmegnis eru lögð: auk þess sem íbúar þessara hreppa hafa nú um mörg undanfarin ár lagt afarmörg net í sínum fiskileitum, hefir einnig sótt þangað mesti fjöldi Inn-nesinga (Álptnesinga, Seltjerninga og Reykvíkinga).

Og enn segir Þorsteinn í sömu grein:

Þegar Inn-nesingar væru búnir að gjöra sitt til í Garðsjó og Leirusjó með netastöppu sinni, þá fara þeir heim til sinna átthaga og til sinna fiskimiða. Það er óreynt enn, hversu sunnanmenn yrðu vel sjeðir hjer á Inn-nesjum, ef þeir kæmu hingað hundruðum saman á skipum sínum, útbúnir með net og lóðir til að ösla um fiskimið Inn-nesinga, og til að fá hjá þeim uppsátur, húsavist og annan aðbúnað svo vikum skipti á vertíðinni, ef Inn-nesingar álitu þá spilla fyrir sjer veiðinni, en þeir álíta það nú kannske ekki.

Oct14$14
Þorsteinn Egilson.

Þorsteinn Egilson var raunar svo róttækur í fiskveiðihugmyndum sínum, að hann vildi banna veiðar í net um fimm ára skeið til reynslu.

Þrátt fyrir mikil blaðaskrif og annan þrýsting tókst ekki að knýja fram netaveiðitakmarkanir á vertíðinni 1885. Þessi niðurstaða varð vegna tregðu Magnúsar Stephensens amtmanns til þess að samþykkja ákvarðanir sýslunefndar. Hinn 9. júní samþykkti hann þó loks takmarkanirnar, og hlutu þær því að koma til framkvæmda á næstu vetrarvertíð. Þessu skyldi nú fylgt eftir með því að samþykkja bann við lóðanotkun á tímabilinu 1. september til 11. maí. Suðurnesjamenn sögðu, að lóðanotkunin kæmi mjög niður á ungfiski og stefndi viðkomu stofnsins í hættu. Á héraðsfundi(allir atkvæðisbærir, sem höfðu atkvæðisrétt í kosningum til Alþingis í sýslunni), sem haldinn var í Hafnarfirði 14. júlí studdu Suðurnesjamenn lóðabann, en Reykvíkingar og Seltirningar voru á móti. Atkvæði féllu þannig, að 75 studdu bannið, en 40 voru á móti. Þar sem 2/3 atkvæða þurfti, var málið fallið, a.m.k. í bili. Seltirningar og Reykvíkingar gátu því stundað veiðar með lóðum að vild um haustið 1885 og gerðu það líka svikalaust. Yfirleitt er lóðabrúkun um þessar mundir mest á haustvertíð, og það er ekki fyrr en um 1890, að menn fara að nota lóðir að marki á vetrarvertíð.

Netabannið 1886 - Seltirningar virða það ekki

Þegar leið að vertíð 1886, fór að gæta nokkurs glímuskjálfta við sunnanverðan Faxaflóa. Leirumenn auglýstu í Þjóðólfi í desember, að þeir hýsi ekki „innanmenn” né láni þeim uppsátur nema borgaðir séu 25 aurar á mann á nótt og 50 aurar fyrir hvern róður. Þetta var mun hærra en tíðkaðist áður, því að algengt hafði verið að borga í gistingu 50 aura fyrir manninn á viku og 12-16 krónur fyrir skip yfir vertíðina. Auk þess höfðu menn að vísu borgað visst afgjald í sveitarsjóð, 10 kr. á skip og 50 aura af hverju hundraði fiska. „Nokkrir Reykvíkingar” skrifuðu í Ísafold andmæli gegn auglýsingu Leirumanna. Þar kom fram sú skoðun, að sunnanmenn hefðu fengið „margan málsverðinn reikningslaust” hjá þeim Innnesingum. Reykvíkingarnir vitnuðu einnig í gamla konunglega tilskipun, sem leyfði mönnum frjálsan aðgang að útræði. Í sambandi við kröfugerð Leirumanna ber að hafa í huga, að Innnesingar áttu sjálfir fjölda uppsátra í Leirunni og það jafnvel allt að þremur fjórðu allra uppsátra þar syðra.

Hinn 14. mars 1886 átti nýja fiskveiðisamþykktin að ganga í gildi og fólst kjarni hennar í fyrstu greininni:

Enginn má leggja þorskanet í sunnanverðum Faxaflóa utar eða dýpra en svo, að varða sú, sem sett verður á suðausturenda Langholts, beri um Stóra-Hólm í Leiru; skal því netatakmarki haldið svo lengi, sem þessi mið sjást, en að þeim slepptum skal taka beina stefnu á Hengil, sem þá mun bera um Hvaleyri; skal halda því miði, þangað til Keilir er kominn um Kúagerði. Eigi skal leggja þorskanet nær landi á svæði þessu en við grynnstu hraunbrúnir. Brot gen þessum ákvörðunum varða sektum frá 50-100 kr. (Ísafold, 12. ár,101).

Oct14$15
Bjarni Kolbeinsson formaður.

Erlendur Björnsson á Breiðabólsstöðum á Álftanesi orðar þetta þó einfaldar, þegar hann lýsir þorskanetalínunni og segir, að hún liggi „ . . . frá Hrúðri í Leiru (klettadranga, sem liggur út í Hólmssundi innanverðu), . . . beint þaðan og inn í Keilisnes”. (Jón Thorarensen: Sjósókn,148) Önnur ákvæði fiskveiðisamþykktarinnar voru þau að taka skyldi upp öll net, a.m.k. tvisvar sinnum tvo sólarhringa á vetrarvertíð og bannað var að varpa seglfestugrjóti í sjóinn. Hins vegar var mönnum skipað að bera niður öll hrogn nema þau, sem nota átti til manneldis. Sú ákvörðun dró dilk á eftir sér. Ástæður þess voru þær, að útgerðarmenn höfðu fengið öll hrogn, sem komu í hlut sjómanna til endurgjalds fyrir kaffi og harðmeti, sem þeir veittu mönnum sínum á vertíðinni. Þótti þessi hrognaniðurburður því vera hreint tap útvegsbænda og stefna fjárhag þeirra í voða. Því voru ákvæðin um hrognin felld niður árið 1888 við breytingar á fiskveiðisamþykktinni.

Nú leið fram í mars, og varð þá ljóst, að Innnesingar ætluðu ekki að virða nýju reglugerðina. Þeir töldu það sér til afbötunar, að reglugerðin var talin gilda fyrir sunnanverðan Faxaflóa, en hún hlaut þó að gilda fyrir alla þá, sem þar fiskuðu, þó að þeir ættu þar ekki heima. Fyrstur til lögbrota varð Þórður Guðmundsson, útvegsbóndi í Görðunum, sem þá voru í Seltjarnarneshreppi. Hann hafði viku af mars reynt fyrir sér með færi í Garðsjónum, en ekki orðið var. Hinn 8. sama mánaðar gerði hann sér lítið fyrir og fór með þrjú net í Garðsjóinn. Þau lagði hann langt utan við línu þá, sem ákveðin hafði verið. Með þessu athæfi braut hann bæði lögin frá 1875 og fiskveiðisamþykktina frá 1885, því að hann var viku fyrr á ferðinni við að leggja net en leyfilegt var auk þess sem hann fór út fyrir línuna. En Þórður reyndist vita, hvar þorskurinn hélt sig, því að aflinn reyndist vera 150 vænir þorskar.

Tveimur dögum seinna lagði Þórður aftur net á sömu slóðum, og nú hafði annar Seltirningur bæst við, Guðmundur Einarsson í Nesi. Hann lagði fimm net utan línunnar. En nú komu verðir laganna til sögunnar. Að morgni hins 11. mars kom hreppstjóri Rosmhvalaneshrepps með nokkru liði út á miðin og gerði upptæk net og afla þeirra Þórðar og Guðmundar. Höfðu þeir þá fengið 800 vertíðarþorska í net sín. Eftir þessi tíðindi varð nú nokkurt hlé á átökum, því að ekki gaf á sjó. Næst var sjóveður hinn 14. mars eða þann dag, sem veiðar máttu hefjast. Reri þá öll alþýða og lagði net sín innan línu, en í ljós kom, að fiskur var alls ekki genginn á grunnslóð. Urðu menn varla varir, fengu fáeina fiska eða ekkert. Þegar þetta spurðist, kom fljótt í ljós, að hinir ákafameiri formenn ætluðu sér ekki að bíða eftir göngu þorsksins á grunnmið. Strax sama kvöldið fóru þeir Þórður í Görðunum og Þórður Jónsson í Ráðagerði með net sín út fyrir línuna og fiskuðu vel. Var nú ekki að sökum að spyrja og hver formaðurinn af öðrum fór með net sín út fyrir.

Oct14$16
Þórður í Ráðagerði.

Óhætt mun að segja, að fiskveiðisamþykktin hafi að verulegu leyti misst marks á vertíðinni 1886 og löggæsla farið í handaskolum. Þó var mörgum formönnum stefnt til Keflavíkur, þar sem Kristján Jónsson sýslumaður setti lögreglurétt í meintum fiskveiðilagabrotum. Erlendur Björnsson segir frá þessum réttarhöldum í æviminningum sínum og telur, að setið hafi verið fyrir grunuðum formönnum, þegar þeir eitt sinn komu úr róðri. Hafi þeim varla gefist tækifæri til að fara úr skinnklæðum, áður en stefnur voru lesnar yfir þeim. Skyldu þeir mæta næsta dag til yfirheyrslu í Keflavík. Á leiðinni þangað höfðu formennirnir fund með sér „á miðju Berginu”, og ákváðu, að ekki yrði greidd nein sekt eða sáttum tekið. Virðast menn hafa gert ráð fyrir, að málið yrði látið niður falla, ef slíkur mótblástur yrði hafður í frammi. Formennirnir voru kvaddir einn og einn inn til yfirheyrslu, og var Erlendur Björnsson hinn fjórði í röðinni. Hann segir, að Guðmundur í Nesi hafi sagt við sig, áður en yfirheyrslan hófst: „Spurðu sýslumanninn fyrir okkur, hvort ekki nægi, að einn mæti fyrir alla til þess að spara tímann, þar sem við játum allir og viðurkennum, að við höfum lagt netið á bannsvæðið.” Ekki vildi sýslumaður fallast á þetta, og formennirnir urðu hver og einn að koma fyrir dómarann. Þeir voru síðan flestir dæmdir í 60 króna sekt, en neituðu allir að borga. Gekk málið því til Landsyfirréttar. Eftir réttarhaldið héldu formennirnir aftur út í Leiru til skipshafna sinna. Sumir höfðu raunar látið þær róa til þess að vitja um net, á meðan á réttarhaldinu stóð. Þá kom í ljós, að netatrossur, sem lagðar höfðu verið fyrir innan Hólmsberg, höfðu fengið heimsóknir eftirlitsmanna úr hreppnum, og voru þær gerðar upptækar.

Þrátt fyrir þessi tíðindi er svo að sjá sem Innnesingar hafi enn um sinn farið sínu fram og stundað veiðar í net utan línu fram eftir vertíðinni 1886. Þetta sést m.a. á því, að Guðmundur í Nesi var dæmdur fyrir sjö fiskveiðilagabrot, þegar dómur féll yfir formönnunum í Landsyfirrétti um sumarið 1887 (Landsyfirréttar og hæstar.dómar í ísl. málum II,128).

Jan27~04
Netasteinar.

Guðmundur Einarsson hefur raunar sjálfur lýst framkomu sinni við veiðiskap á vertíðinni 1886. Þetta er í bréfi, sem hann skrifaði Eiríki meistara í Cambridge hinn 21. nóvember sama ár. Þar segir m.a.:

Fiskiabli hefur ekki verið sjerlega lítill hjer á þessu ári, hef eg alldrey fengið eins mikinn abla á mína opnu báta sem í ár; að ablabrogð hafa verið hjá mörgum í minna lagi í ár í sunnan verðum flóanum, kemur af því að í fyrra . . . var búinn til fiskiveiðasamþykkt samkv. lögum frá 14. des. 1877 og þeir sem hlýddu henni eins og góð börn fengu lítinn eður engan abla, enn sjaldan sem aldrei hefur eins mikill abli komið í flóann sunnanverðan sem í vetur; enn vegna þess að samþykktin bannaði mörgum að fara nema nokkra faðma frá landi og þeir sem utast búa með firðinum [Faxaflóa] máttu til að fara nær 1 mílu inn með landi til að komast á hinn leyfilega sjó og þar fekkst enginn fiskur. Enn svo fullt var af fiski, þegar frá landi dró að þeir sem brutu samþykktina (þar á meðal var eg) tvíhlóðu í nær hálfan mánuð þangað til enginn þorði lengur að brjóta (Lbs. 2183b, 4to).

Guðmundur í Nesi lætur í ljós það álit í bréfinu, að menn hafi með veiðitakmörkunum fleygt frá sér afla að verðmæti um 100 þúsund krónur. Hann segir einnig, að takmarkanirnar hafi átt þátt í vaxandi fátækt í Vatnsleysustrandarhreppi. Guðmundur telur, að Jón Þórarinsson alþingismaður hafi átt mestan þátt í því, að fiskveiðisamþykktin var gerð.

Oct14$17
Guðmundur í Nesi.

Hér hafa verið nefndir þrír Seltirningar, sem dæmdir voru fyrir brot á fiskveiðisamþykktinni 1886. Það voru þeir Guðmundur í Nesi, Þórður í Ráðagerði og Þórður í Görðunum. Enginn vafi leikur þó á því, að mun fleiri formenn úr Seltjarnarneshreppi áttu hér hlut að máli. Þetta sést best á dómi Landsyfirréttar í fiskveiðisamþykktarbrotunum. Í honum eru taldir upp 27 menn, sem gerst höfðu brotlegir. Láta mun nærri, að um helmingur þeirra, 13-14, hafi verið Seltirningar. Efstur á blaði í dómnum er sjálfur hreppstjóri Seltirninga, Ingjaldur Sigurðsson á Lambastöðum. Hann fékk líka hærri sekt en aðrir eða 60 krónur og var það af því að hann var hreppstjóri. Af öðrum nafnkunnum sjávarbændum, sem dæmdir voru, má nefna Ólaf Guðmundsson í Mýrarhúsum, Brynjólf Bjarnason í Engey, Pétur Sigurðsson (síðar) í Hrólfsskála og Sigurð Jónsson(síðar) í Görðunum. Allir þessir menn hafa sjálfsagt talið svipað og Guðmundur í Nesi, að nauðsyn bryti lög. Þeir munu yfirleitt hafa neitað að borga sektir og sátu frekar inni í þrjá sólarhringa til að afplána sektina.

Þó að flestir sjávarbændur á Seltjarnarnesi væru hlynntir sem mestri notkun þorskaneta, gætti þar einnig annarra sjónarmiða. Þannig sagði Guðmundur Þorbergsson á Framfarafélagsfundi, að þorskanetalínan væri til góðs:

þareð fátæklingarnir sem ekki gætu aflað sjer eins góðan útbúnað eins og þeir efna miklu, yrðu alveg út undan ef þessu heldur áfram að menn megi fara með net sín hvert þeir vilja, því hann sagðist vera viss um að þessar djúplagnir í garðsjónum væru til þess að spilla fiskiríinu á grunninu (Fundabók Framfarafélagsins, 25. nóv.1884).

Friðrik í Bakkakoti var að nokkru leyti sama sinnis og Guðmundur Þorbergsson um línuna í Garðsjónum. Ef hún væri ekki, mundu menn ávallt leggja dýpra og dýpra og enda með því að leggja „úti í miðri bugt”.

Deilt um lóðabrúkun

Þegar mestu æsingarnar voru liðnar hjá út af fiskveiðibrotunum 1886, virðast Seltirningar sem aðrir hafa sætt sig við hinar nýju reglur. Þeir héldu áfram ferðum sínum suður í Garð og Leiru á vetrarvertíðum, en hafa væntanlega verið eitthvað seinna á ferðinni. Þó var Ólafur í Mýrarhúsum kominn suður í Leirusjó hinn 28. mars 1887, en þá fékk hann slag og var fluttur dauðvona heim. Nú ber þess að geta, að úr þessu fer lóðabrúkun mjög vaxandi, fyrst á haustvertíðum, en frá árinu 1889 einnig á vetrarvertíðum. Þessi þróun átti sér þær forsendur, að árið 1887 var aftur felld tillaga um bann við notkun ýsulóða svonefndra. Fyrsta grein þessarar tillögu hljóðaði svo:

Á tímabilinu frá 1. október til 12. maí ár hvert má enginn, sem stundar fiskiveiðar í Kjósarsýslu frá Kjalarnestöngum, Reykjavík og Gullbringusýslu suður að Garðskaga, nota ýsulóð til fiskiveiða.

Í annarri grein ýsulóðafrumvarpsins frá 1887 var síðan minnst á beituna. Þar sagði:”Síld má alls eigi nota til beitu á lóð á neinum tíma árs á sama svæði.” (Ísafold 14. ár, 99)

Í Ísafold er fullyrt, að Seltirningar og Reykvíkingar hafi verið drýgstir við að fella frumvarpið um ýsulóðabann. Það fékk þó meiri hluta atkvæða á héraðsfundi, 83-71, en eins og áður þurfti 2/3 atkvæða til þess að samþykktin væri lögmæt. Ef skoðuð eru ummæli Seltirninga í umræðum í Framfarafélaginu 1887 um lóðabrúkun almennt kemur í ljós, að skoðanir eru skiptar. Líklega voru þó flestir útvegsbændur hlynntir henni. Til undantekninga má víst telja afstöðu stórbóndans, Sigurðar Ingjaldssonar í Hrólfsskála, en hann hélt alllanga ræðu um veiðarfæranotkun á fundi í Framfarafélaginu hinn 29. janúar 1887. Hann sagði:

Allt annað mál er með ýsulóðirnar, þær eru miklu skaðlegri með allslags, þær ættu ekki að brúkast nema vera skyldi lítinn tíma af sumrinu. Jeg vil tiltaka framanaf miðjum maí og til þess í ágústmánuði, þær eru að því leiti skaðvænar að þær draga upp seyðissmáan fisk, og þegar hann er dreginn þá er þar með fyrirgert lífstilveru hans í sjónum og framförum og hvöt til að koma aftur á sínar stöðvar, en það er þó margreynt að fiskitegundirnar leita stöðva sinna ár eptir ár á meðan þær lifa bæði í ám og vötnum. Þar að auki eru ýsulóðir afar kostbærar og tapast árið út og árið inn uppá fleiri hundruð krónur með fleiru er þær hafa í för með sjer bæði hvað kostnað á beitu snertir og hvað lífi manna er oft hætta búin í vondum veðrum fyrir lóðunum eins og mörg dæmi hafa sýnt með undanförnu (Fundabók Framfarafélagsins).

Skipafjöldi Seltirninga um 1890

Eins og nefnt var í upphafi þessa þáttar, áttu Seltirningar 40 sex- eða fjórróin skip árið 1884. Á deiluárunum 1885-87 fækkaði þeim niður í 28, svo að einhver áhrif til hins verra hafa deilurnar greinilega haft. En skipaeignin tók aftur stökk upp á við árið 1889 og fór í 35 skip. Sú tala hélst síðan lítt breytt, 35-33, næstu fjögur ár eða fram til 1892. Verður því ekki annað séð en þessi ár hafi verið útvegsbændum á Seltjarnanesi heldur hagstæð. Samt urðu enn sviptingar út af veiðarfæranotkun, og nú urðu Seltirningar undir í lóðabrúkunarmálum.

Bann sett við ýsulóðum 1891 - útgerð Seltirninga hrakar

Áður var þess getið, að lóðir voru notaðar meira á vertíðunum 1889 og 1890 en nokkru sinni fyrr. Þessi þróun var ekki að skapi ýmsum Suðurnesjamönnum, einkum Vatnsleysustrandarmönnum, sem vildu takmarka veiðar með lóðum sem mest. Þeir höfðu stuðning ýmissa áhrifamanna eins og þingmannanna og feðganna séra Þórarins Böðvarssonar og Jóns Þórarinssonar, séra Jens Pálssonar á Útskálum og Þorsteins Egilsonar kaupmanns í Hafnarfirði. Björn Jónsson, ritstjóri Ísafoldar, studdi lóðabannsmenn ákaft og léði mikið rúm í blaði sínu fyrir þeirra röksemdir. Guðmundur í Nesi fékk þó inni í blaðinu með eina grein, þar sem andstöðusjónarmið var túlkað. Í flokki þeirra, sem vildu halda áfram að nota lóðir, má nefna séra Odd V. Gíslason, hinn kunna áhugamann um slysavarnir á sjó. Þennan flokk fylltu flestir Seltirningar, og túlkaði Guðmundur í Nesi sjónarmið þeirra í fyrrnefndri Ísafoldargrein, sem skrifuð var 11. október 1890. Nesbóndinn telur upp fjóra kosti ýsulóða og eru þeir þessir: 1. Afli er fljótfenginn á lóðir, 2. nota má ýmsa beitu, t.d. hrogn, sem ekki verður notuð við haldfæraveiðar, 3. unnt er að leggja lóðir á öllum tímum sólarhrings, þó að straumur sé mikill en haldfæraveiðar verða aðeins stundaðar „um straumsnúninginn”, 4. ýsulóðir stöðva fiskinn en hrekja hann ekki í burtu. Þetta síðasttalda áleit Guðmundur öllum ljóst nema Strandarmönnum. Hann lét þess getið í greininni, að fiskveiðisamþykktin frá 1885 hefði misheppnast og ætti fremur að afnema en að setja aðra, sem gengi lengra. Guðmundur skírskotar einnig til þess, að þörf sé framfara til lands og sjávar, en boð og bönn séu ekki í framfaraátt.

Þegar Guðmundur í Nesi skrifaði grein sína, lá fyrir sýslunefnd Gullbringu- og Kjósarsýslu ósk frá íbúum fjögurra hreppa um nýja fiskveiðisamþykkt. Þessir hreppar voru Njarðvíkurhreppur, Vatnsleysustrandarhreppur, Garðahreppur og Bessastaðahreppur. Hluti íbúa í Rosmhvalaneshreppi óskaði hins sama. Á sýslunefndarfundi 29. október 1890 voru þessar óskir samþykktar, og nú var næsta skrefið að boða til héraðsfundar. Það gerði Franz Siemsen sýslumaður með auglýsingu, sem hann gaf út 7. nóvember. Þessi auglýsing hljóðaði svo:

Samkvæmt ákvörðun sýslunefndarinnar á fundi hinn 29. f.m. verður miðvikudaginn hinn 26. þ.m. almennur fundur haldinn í Good-Templarahúsinu í Hafnarfirði fyrir Rosmhvalaneshrepp, Njarðvíkurhrepp, Vatnsleysustrandarhrepp, Garðahrepp, Bessastaðahrepp, Seltjarnarneshrepp og Reykjavíkurbæ. Á fundi þessum, sem byrjar kl. 12 á hádegi, verða borin upp til samþykkta 2 frumvörp, sem samþykkt hafa verið af sýslunefndinni um brúkun ýsulóðar í sunnan verðum Faxaflóa og um þorskanetalagnir.

Eins og sjá má af af auglýsingunni átti héraðsfundurinn að verða 26. nóvember. Ísafoldarmenn áttu sinn þátt í að undirbúa fundinn með því að birta 19. nóvember langa stuðningsgrein (helmingur blaðsins) við fiskveiðisamþykktir þær, sem væntanlega yrðu að veruleika. Þessi grein var eftir Guðmund Guðmundsson í Landakoti, héraðshöfðingja á Vatnsleysuströnd. Í næsta blaði, 22. nóvember, voru frumvörpin tvö síðan birt í heild auk hvatningar til manna um að mæta á héraðsfundinn.

Oct14$18
Guðmundur í Landakoti.

Í grein Guðmundar í Landakoti er andmælt flestum efnisatriðum í grein nafna hans í Nesi. Guðmundur í Landakoti telur, að eini kosturinn við veiðar á lóðir sé sá, að oft sé á þær fljóttekinn afli. Ókostir þeirra séu hins vegar augljósir. Þar sé fyrst að nefna dráp á ungfiski, og síðan segir Guðmundur, að lóðin sé „aðalundirrótin að þeim siðspillandi gripdeildum á afla og veiðarfærum, sem sjómenn vorra tíma hafa bakað sjer maklegt ámæli fyrir, einkanlega hjer við Faxaflóa”.

Þetta haust, 1890, var lagður sími eða telefónn milli Reykjavíkur og Hafnarfjarðar. Einhver fyrsta frétt, sem barst með þessum telefóni til Ísafoldar, var um fundarsókn á fiskisamþykktarfundinum í Hafnarfirði. Þar segir:

Telefónfrjett kl. 2: Fundur nýlega byrjaður. ákaflega fjölsóttur. Krökt af fólki í dag fyrir fund um allan fjörðinn [Hafnarfjörð] úti og inni. Af Strönd og úr Njarðvíkum maður frá hverju heimili hjer um bil, og sumum fleiri en einn. Kapp og áhugi mikill á báðar hliðar, fylgismenn nýrra samþykkta, og hinna, sem á móti standa. Talið víst samt, að löglegur meiri hluti fáist fyrir samþykktarfrumvörpunum (Ísafold 17. ár,379).

Í næsta blaði, 29. nóvember, var síðan unnt að birta úrslit málsins, sem Ísafoldarmenn gátu sannarlega verið ánægðir með og áttu sjálfsagt drjúgan þátt í. Svo fór, að nýju frumvörpin voru samþykkt með 300 atkvæðum, en 70 voru á móti. Af þessum 70 áttu 14 heima í Seltjarnarneshreppi, 19 voru úr Reykjavík en 32 úr Rosmhvalaneshreppi. Sé litið nánar á afstöðu Seltirninga til málsins, kemur í ljós, að meiri hluti kjósenda þar sat heima eða 24 af 42, en aðeins 4 voru með samþykktarfrumvörpunum svonefndu. Margir virðast því ekki hafa treyst sér til þess að taka afstöðu í málinu. Með þessum samþykktum var sú skipan komin á, að ekki mætti leggja ýsulóðir í sjó á tímabilinu frá 1. janúar til 11. maí ár hvert. Ennfremur var nú bannað að leggja þorskanet í sjó fyrir 7. apríl ár hvert.

Oct14$19
Bjarni Sæmundsson.

Ekki fer sögum af öðru en því, að menn hafi sætt sig við þessar nýju reglur. Annað mál er, hvort þær hafi verið réttlætanlegar. Þegar fyrsti lærði fiskifræðingurinn, Bjarni Sæmundsson, kom til starfa á Íslandi, var það eitt af hans fyrstu verkum að leggjast á móti banni við neta- og línubrúkun. Hann sagði í skýrslu um rannsóknir sínar 1896 í Andvara, að lóðir eigi ekki að banna á vetrarvertíð. Þá vildi hann, að próflagnir væru hafðar á ýmsum stöðum í Faxaflóa til þess að finna út, hvenær netafiskur væri genginn. Þegar svo væri, ætti að leyfa veiðar í net, en þær ættu að vera undir eftirliti (Andvari 22.ár, 166-67). En tillögur Bjarna Sæmundssonar komu of seint til þess að hafa veruleg áhrif á fiskveiðisamþykktir við Faxaflóa. Árið 1895 hófst ágangur breskra togara á Faxaflóamið og eftir það var gagnslaust að koma á fiskveiðisamþykktum. Menn urðu bara að horfa á Bretann ausa upp fiskinum með miklu stórvirkari veiðarfærum en þeim, sem áður vöktu ugg um eyðingu fiskistofna.

Oct14$20
Útgerðaraðstaða Alberts í Gróttu.

Þó að fiskveiðisamþykktirnar frá 1890 yllu ekki snöggum breytingum á útgerð Seltirninga, hafa þær sjálfsagt orðið til þess, að þeir sneru sér meir að þilskipaútgerð áratuginn 1890-1900, en útgerð opinna skipa dróst saman. Rothöggið á útgerð opnu skipanna var þó fyrrnefnd innrás Breta á Faxaflóamið. Þetta sést best á því, að árið 1895 var 21 sexæringur gerður út frá Seltjarnarnesi, en aldamótaárið 1900 voru þeir aðeins 2. Hin forna útgerð opinna skipa frá Seltjarnarnesi var því að kalla úr sögunni á morgni þessarar aldar.

Á árum fyrri heimsstyrjaldar var lítillega reynt að hefja útgerð að nýju af Seltjarnarnesi, en ekki varð sú útgerð mikil eða til langframa.

Einstaka maður stundaði svo hrognkelsaveiðar og smávegis með öðrum veiðarfærum og mun Albert í Gróttu hafa stundað þetta lengst eða fram yfir 1970. Hann kom sér upp bryggjustúf í Seltjörninni og útgerðarhúsi.

Oct14$21
Langt er nú síðan róið var úr Pálsbæjarvör.

Skiptapar á opnum skipum á Seltjarnarnesi

Á 17. öld

Sumarið 1640 tapaðist skip með fjórum mönnum. - 1671 drukknuðu fjórir menn á Seltjarnarnesi. - 1683 drukknuðu þrír menn. - Skiptapi varð 1688 á Seltjarnarnesi, en þess er ekki getið, hve margir fórust. - 1690 týndist tveggja manna far. - 1691 varð skiptapi og týndust fjórir menn (Annálar, einkum Fitjaannáll og Setbergsannáll).

8. mars 1700

Tólf skip af Seltjarnarnesi týndust í hastarlegum byl og fórust um 50 menn og síðan 28. mars eitt til viðbótar. Fleiri skiptapar urðu á svæðinu frá Vestmannaeyjum vestur um land að Snæfellsnesi og fórust alls um 200 sjómenn (Ísl. annálar II, 337-338).

Á 18. öld

1734 drukknuðu tveir menn af Seltjarnarnesskipi vegna ofhleðslu en tveir komust lífs af. - 1750 varð skiptapi við Engey og drukknuðu allir, sem á voru. - 1752 urðu þrír skiptapar á Seltjarnarnesi. - 1762 féll maður útbyrðis í hvassri vestrænu í heimsiglingu á Seltjarnarnesi (Annálar, einkum Hítardalsannáll)

17. maí 1771

Tveggja manna far úr Tjarnarhúsum fórst og voru á Sigurður Einarsson húsmaður þar og Pétur Einarsson vinnumaður að líkindum þaðan (Kirkjubækur Nessóknar).

15. maí 1776

Sjómennirnir Árni Árnason frá Eiði og Guðmundur Jónsson frá Mýrarhúsum fundust drukknaðir og voru grafnir í Neskirkjugarði 18. júní (Kirkjubækur Nessóknar).

17. febr.1783

Bátur með sex mönnum fórst skammt undan landi í Nesi. Tvö lík rak strax, en fjórir fundust ekki. Líkin voru af Eyjólfi Bjarnasyni frá Nýjabæ, fyrirvinnu foreldra sinna og Ólafi Jónssyni, 22 ára vinnumanni frá Laugarnesi. Þrír hinna týndu voru úr Lundarreykjadal (Kirkjubækur Nessóknar).

22. maí 1786

Sigurður Þórðarson, bóndi í Ráðagerði, drukknaði ásamt vinnumanni sínum, ættuðum úr Lundarreykjadal. Sigurður hafði róið á tveggja manna fari að morgni, en það hvessti af norðan með þeim afleiðingum að bátnum hvolfdi og þeir fórust báðir (Kirkjubækur Nessóknar).

16. okt. 1788

Grímur Jónsson bóndi á Bakka og meðhjálpari í Neskirkju drukknaði í róðri ásamt Jóni, syni sínum. Þeir feðgar höfðu farið í róður á tveggja manna fari í bærilegu veðri, en síðan skall á hastarlegur norðanstormur og týndust þeir báðir (Kirkjubækur Nessóknar).

2. júní 1790

Vorvertíðarskip, sem gert var út frá Suðurnesi, týndist og með því þrír menn, einn var af Álftanesi, annar var vinnumaður sunnan frá Kálfatjörn og hinn þriðji frá Hvammkoti í Upphreppnum (Kirkjubækur Nessóknar).

13. mars 1798

Tveir vertíðarbátar með fjórum mönnum úr Mosfellssveit og Gufunessókn voru á heimleið sunnan frá Vatnsleysuströnd. Þeir lentu í stormviðri og sjógangi og ætluðu að hleypa inn í Seltjörnina. Ekki tókst betur til en svo, að báðum bátunum hvolfdi og fórust allir mennirnir. Lík þeirra rak upp 13. og 16. mars og voru lögð í eina gröf í Neskirkjugarði (Kirkjubækur Nessóknar).

Oct14$22
Hér í kirkjugarðinum í Nesi hvíla margir þeirra sem drukknuðu við Seltjarnarnes.

Í júlí 1801

Ofhlöðnu skreiðarfarmsskipi af Kjalarnesi hlekktist á við Seltjarnarnes og fórst einn maður en tveimur var bjargað.

20. maí 1802

Bát hvolfdi í hvassviðri og brimsjó við sker fyrir framan Seltjarnarnestanga. Einn maður drukknaði, en Guðmundur Jónsson í Skildinganesi bjargaði öðrum „með eigin lífs háska” (Minnisverð tíðindi III, 119-120).

25. ágúst 1808

Báti úr Neshverfinu hvolfdi skammt frá Gróttu, þar sem hann var á ferð undan sterkum landsynningi. Á bátnum voru Magnús Þorsteinsson frá Gesthúsum og Bjarni Jónsson, kvæntur vinnumaður í Nesi. Magnús var ekkjumaður og lét eftir sig þrjá syni umga. Hvorugur þeirra drukknuðu hefur fundist (Kirkjubækur Dómkirkjunnar).

3. des. 1808

Bátur, sem var á leið úr Reykjavík suður á Álftanes, fórst framan undir Gróttutanga og drukknaði einn maður (Kirkjubækur Dómkirkjunnar).

6. apríl 1830

Mannskaðar miklir í Reykjavík, á Seltjarnarnesi og í nágrannabyggðum. Fórust alls 8 tveggja manna för og einn bátur með fjórum mönnum eða til samans 20 sjómenn. Þessir níu bátar ásamt fleirum réru snemma morguns fram á Svið. Veður var gott framan af degi en hvessti síðan skyndilega á norðan með kafaldi. Brak úr bátunum rak á Vatnsleysuströnd en lík fundust engin. Tólf þessara sjómanna voru búsettir í Reykjavíkurkaupstað, í Skildinganesi og í Seli en enginn þeirra var af Framnesinu. Átta hinna drukknuðu voru utansveitar, fimm úr Mosfellssveit, einn úr Kjós og einn austan úr Rangárvallasýslu. Af þeim tólf sjómönnum, sem búsettir voru í kaupstaðnum og Seltjarnaneshreppi, voru 7 kvæntir, 2 ekkjumenn og 3 ókvæntir. Eftir þessi sjóslys var efnt til fjársöfnunar til styrktar ekkjum þessara sjómanna og börnum þeirra. Safnaðist skjótt það mikið fé, að unnt var að bæta úr bráðustu neyð hinna bágstöddu. Gengu af um 200 ríkisdalir og var ákveðið að stofna af því sjóð. Hann var nefndur: „Styrktarsjóður fyrir fátækar ekkjur og munaðarlausa eptir þá menn, sem róa út í Gullbringusýslu, en drukkna þar“. Skyldi sjóður þessi standa óhaggaður þangað til hann næmi eitt þúsund ríkisdölum, en eftir það mátti verja vöxtunum og því, sem væri fram yfir þessa þúsund dali til styrktar ekkjum, sem misst hefðu menn sína í sjóinn (Kirkjubækur Dómkirkjunnar, Þjóðólfur 6. ár,198)

5. des. 1843

Ingimundur Ingimundarson tómthúsmaður í Bollagörðum og Tómas sonur hans drukknuðu í ofsaveðri(Kirkjubækur Dómkirkjunnar.

14. mars 1854

Tveir bátar fórust af Seltjarnarnesi og með þeim sex menn. Almennt hafði verið róið þennan dag á Innnesjum í góðu veðri en ótryggu. Að aflíðanda miðjum morgni hvessti af suðri og síðan útsuðri með éljagangi og reyndist erfitt að ná landi. Einkum lentu Álftnesingar í hrakningum og náðu sumir landi á Seltjarnarnesi við illan leik, en aðrir hleyptu inn fyrir Gróttu. Fimm bátar af Álftanesi fórust (Þjóðólfur 6. ár, 189-190).

28. mars 1854

Bátur frá Mýrarhúsum fórst og með honum tveir menn. Var fyrst talið, að hann hefði hleypt inn í Sund, en síðan fannst báturinn rekinn og með honum lík formannsins (Þjóðólfur 6. ár, 189-190).

13. maí 1854

Bóndinn í Ráðagerði, Tómas Klog Steingrímsson, drukknaði ásamt fjórum hásetum sínum en tveir komust lífs af. Talið var, að þeir hafi kollsiglt sig skömmu eftir að þeir fóru frá landi (Þjóðólfur 6. ár, 218).

5. mars 1859

Um miðjan dag lagði bátur úr vör frá Reykjavíkursandi og hugðist fara fram fyrir Gróttu og suður á Álftanes. Veður var blítt og ládauður sjór. Á bátnum voru 5 menn undir formennsku vinnumanns eins frá Eyvindarstöðum á Álftanesi. Ekki segir af ferðum bátsins fyrr en í Gróttu, en þar lögðu þeir að landi og hittu Jón bónda Jónsson. Sagðist bónda svo síðar frá, að honum virtist formaður vera orðinn alldrukkinn, enda var brennivínskútur með í för. Ekki var viðdvöl löng og skildu þeir svo, að Jón bóndi varaði þá félaga við boðunum undan Gróttu og bað þá ekki fara of nærri þeim. Ekki tókst þó betur til en svo, að þeir réru sig inn undir boðana og hvolfdu undan sér bátnum. Þegar þetta gerðist, var Jón bóndi genginn inn í bæ, en barn, sem var úti við, sá atburðinn, hljóp inn og sagði „bátinn farinn”. Brá Jón þá skjótt við, þusti út og sá bátinn á hvolfi, en þrír menn höfðu komist á kjöl. Ekki varð greitt til bjargar, því að enginn bátur var í Gróttu tiltækur nema á hvolfi og keypalaus. Tafðist því nokkuð að komast út til bjargar, en þegar komið var á slysstað voru tveir menn eftir á kilinum og var þeim bjargað. Annar þeirra var vinnumaður frá Kalmanstungu en hinn að norðan. Þeir, sem fórust, voru formaðurinn og tveir menn að norðan. Sagt var eftir slysið, að formanninum hafi aldrei skotið upp, enda var sú trú á þeim tíma, að drukknum mönnum skyti ekki upp, ef þeir færu í vatn (Þjóðólfur, 10. ár).

20. júní 1862

Þennan dag réru menn almennt á Seltjarnarnesi og meðal þeirra formanna, sem á sjó fóru, var Þórður Hinriksson, duglegur „sjóliði” í Melshúsum. Með honum voru þrír hásetar. Vart voru Seltjarnarnesbátar komnir í sátur, er hvessti hart, og héldu þá allir til lands og náðu því utan Þórður frá Melshúsum, en það sást síðast til hans, að hann hafði undið upp segl og stefndi til lands. En báturinn kom ekki fram og týndist Þórður þar og hásetar hans (Þjóðólfur, 14. ár,142).

25. júní 1862

Bátur frá Gróttu tapaðist og með honum þrír menn. Þeir voru allir ofan af Kjalarnesi eða úr Kjós. Formaðurinn hét Sigurður Sæmundsson, húsmaður í Presthúsum, „lipur drengur og liðsinnandi” (Þjóðólfur, 14. ár,142).

10. nóv. 1862

Stórt áraskip fórst skammt undan norðanverðu Seltjarnarnesi og með því 13 manns. Atvik voru þau, að Sigurður Magnússon Norðurlandspóstur og H.P. Tærgesen kaupmaður tóku skip þetta á leigu á Akranesi og var förinni heitið til Reykjavíkur. Margir vildu fá far með þeim og urðu alls 13 um borð.Varð einn frá að hverfa, vegna þess að hleðsla þótti orðin of mikil. Síðast sást til skipsins, þegar það var komið suður yfir meginhluta Hvalfjarðar og er talið að það hafi sokkið við Akureyjarrif. Mikill reki úr skipinu kom á fjörurnar milli Bygggarðs og Gróttu, stýri og skipsbotn, koffort og bréftöskur (Þjóðólfur,15. ár,9)

26. okt. 1868

Þennan dag var veðri svo háttað, að stinningskaldi var af landnorðri með éljagangi og dimmdi nokkuð í élin. Fáir sem engir réru þennan dag framan af Nesinu nema Jón bóndi Sigurðsson í Mýrarhúsum. Hann fór á sjó við níunda mann á „vænu skipi áttrónu og velreiddu”. Um nónbil var hann á heimleið og sást vel til hans frá Nesi. Virtist Jón þá sigla góðan byr fullum seglum og var kominn upp á svonefnda Hraunbrún. Gerði þá él og syrti að, svo að ekki sást til skipsins. En þegar birti upp að nýju, varð þess hvergi vart og sást aldrei síðan neitt af því. Töldu menn víst að skipinu hefði hvolft skyndilega og það síðan sokkið með allri áhöfn og búnaði. Fórst þar Jón Sigurðsson bóndi og formaður og tveir vinnumenn hans ógiptir, þrír vinnumenn Ólafs bónda Guðmundssonar í Mýrarhúsum ógiptir og Arnór Oddsson tómthúsmaður og vinnumaður hans ógiptur. Níundi maðurinn var ógiptur vinnumaður frá Hvammkoti. Eftir þetta slys var enginn verkfær karlmaður á þremur heimilum utan Ólafur í Mýrarhúsum (Þjóðólfur, 20. ár,179).

2. febrúar 1870

Það slys varð skammt undan landi suður í Leiru, að skipi Einars Einarssonar bónda í Ráðagerði hvolfdi. Gæftir höfðu verið góðar og höfðu nokkrir formenn farið í túra suður í Garð- og Leirusjó, en þar var afli góður. Ekki var venja að fara svo snemma þangað suður eftir. Meðal þeirra, sem fóru, var Einar í Ráðagerði, en hann stýrði vænu skipi með níu manna áhöfn. Síðdegis sneri hann heim, vel fiskaður og sigldi inn á Hólmssund undir sólsetur. Voru þá allir lentir, sem á sjó höfðu farið og búnir að setja upp skip sín. Menn sáu úr landi, að fluggangur var á Ráðagerðisskipinu, þegar það lagði inn sundið, en skyndilega „gekk brimsjór á skipið flatt” og hvolfdi því. Sáust sjö menn af níu komast á kjöl eða halda sér uppi á mastri eða seglum. Ólafur bóndi Ingimundarson í Bygggarði var nýlentur, þegar slysið varð og brá hann hart við ásamt öðrum formanni og hrundu þeir fram skipum sínum. Er að var komið, fundust aðeins tveir menn og var þeim bjargað, en hinir sjö fórust. Auk Einars í Ráðagerði fórust þarna þrír heimamenn hans, Jón Jónsson bóndi í Gróttu, Loptur Loptsson, vinnumaður hjá tengdaföður sínum Einari Hjörtssyni í Bollagörðum og Magnús Halldórsson, vinnumaður Brynjólfs í Nýjabæ.

31. maí 1876

Fimm sjómenn drukknuðu í fiskiróðri frá Hrólfsskála. Þeir voru allir utansveitarmenn (Kirkjubækur Dómkirkjunnar).

16. des. 1880

Lambastaðaskipi, sem var í uppsiglingu, hvolfdi. Á því voru sjö menn og tókst að bjarga tveimur, en fimm drukknuðu. Einn þeirra, sem drukknuðu, var formaðurinn, Eyjólfur Magnússon, kvæntur húsmaður á Lambastöðum. Þrír af hásetunum, sem fórust, voru búsettir á Lambastöðum en einn var úr Borgarfirði. Það var Hjörtur Þorkelsson, formaður í Melshúsum, sem bjargaði mönnunum af kili (Ísafold, 7. ár, 127-28).

21. mars 1884

Gróttuskip fórst í óveðri á rúmsjó „væntanlega suður og vestur af Álptanesi” með allri áhöfn, sjö mönnum. Það átti Þórður Jónsson, bóndi og skipasmiður í Gróttu, en formaður var Jón Jónsson, vinnumaður Þórðar. Annar vinnumaður Þórðar, Þorsteinn Jónsson að nafni, fórst einnig. Hinir fimm voru utansveitarmenn, tveir úr Miklaholtshreppi, einn úr Eyjahreppi, einn úr Leirársveit og einn norðan úr Skagafirði (Kirkjubækur Dómkirkjunnar).

11. júní 1885

Nýjabæjarskipi hvolfdi í vendingu nærri Gróttutöngum. Það var í uppsiglingu úr fiskiróðri. Sex manna áhöfn var á skipinu og tókst aðeins að bjarga einum þeirra. Það var Þórður í Ráðagerði, sem bjargaði þessum eina manni. Hann var nýlentur, er menn urðu varir við slysið og hratt strax fram skipi sínu að nýju. Þessi eini, sem bjargaðist, hafði komist á kjöl og annar hékk á stýrislykkjunni, en var svo langt leiddur, að hann varð ekki lífgaður. Formaðurinn, Páll Guðmundsson frá Brennu í Reykjavík, fórst með skipi sínu, en eigandi þess var Brynjólfur Magnússon í Nýjabæ. Einn af hásetunum var vinnumaður í Nýjabæ, Sveinbjörn Guðmundsson, en þrír voru ofan af Kjalarnesi og úr Kjós.

12.júní 1970

Albert Þorvarðarson í Gróttu drukknaði.

Oct14$23
Horft til Gróttu úr Snoppunni.

Í þessum slysaannál er getið hátt í 200 manna, sem drukknað hafa af bátum og skipum frá Seltjarnarnesi eða á siglingu við Nesið. Elstu heimildirnar eru frá 17. öld og auðvitað nokkuð óljósar, en þá er vitað um 17 sjómenn af skipum úr hreppnum, sem drukknuðu. Síðan kemur stórslysaárið 1700, en þá er talað um 50 sjómenn af Seltjarnarnesi, sem fórust, flestir í einu veðri. Á 18. öld er talan 24 og nú koma fyrst fram öruggar heimildir úr kirkjubókum(frá 1769) um fórnarlömb sjóslysanna. Eftir það verður slysaannállinn að mestu miðaður við Framnesið. Á fyrra helmingi 19. aldar er ekki getið margra sjóslysa eða aðeins 5 manna. Er þá undanskilið árið 1830, en þá drukknaði fjöldi manna á Innnesjum, en fáir þeirra voru af Framnesinu. Með árinu 1854 hefst síðan mikið slysatímabil, sem stendur allt fram undir það, að útgerð opinna skipa á Seltjarnarnesi lauk. Alls fórust á tímabilinu 1854-85 rúmlega 60 sjómenn og það margir á hinum nýju stóru sex- og áttrónu skipum Seltirninga.

Ef litið er nánar á búsetu þeirra 60 sjómanna, sem drukknuðu á síðasta tímabilinu, kemur í ljós, að um helmingur þeirra eða 29 var búsettur í Seltjarnarneshreppi, en 17 voru utansveitarmenn og búseta hinna var óljós. Langflestir utansveitarmannanna, sem drukknuðu, voru úr Mosfellssveit, af Kjalarnesi, úr Kjós og af Vesturlandi. Í kirkjubókum bera flestir sjómannanna stöðuheitið ógiptir vinnumenn eða lausamenn og flestir eru á aldrinum 20-30 ára.

Pétur Sigurðsson forstjóri í Hrólfsskála hefur sagt frá því, að sú lenska var á Nesinu, að nefna aldrei sjóslys í umræðum á heimili. Þetta hefur væntanlega orðið til þess meðvitað eða ómeðvitað að draga úr ótta fólks við sjóinn. Sá ótti hefur þó hlotið að vera fyrir hendi. Það sannar þessi langi annáll sjóslysa við Seltjarnarnes.

Skútuöld

Umræða um sameign á þilskipi 1884

Á fundi í Framfarafélagi Seltirninga 25. október 1884 stóð Friðrik Ólafsson í Bakkakoti upp og vildi láta ræða tillögu þess efnis, að Framfarafélagið reyndi að afla sér „þiljuskips”. Þetta taldi ræðumaður eina ráðið til þess að fá eitthvað úr sjó. Um þessar mundir áttu Seltirningar 40 sexæringa og 9 áttæringa, en tregt virðist hafa verið um aflabrögð á opnu skipin þetta haust, ef taka á ummæli Friðriks bókstaflega. En höldum áfram með umræðuna í Framfarafélaginu. Guðmundur Þorbergsson var á sama máli og Friðrik um nauðsyn þess að eiga og gera út þilskip. Taldi Guðmundur, að seint mundi verða hallæri í því byggðarlagi, þar sem menn ættu nokkur þilskip. Væri gleðilegt, að hreppsbúar hefðu hug á að „fjölga þeim” eins og hann komst að orði. Jón Jónsson í Melshúsum var um þessar mundir fundastjóri Framfarafélagsins, og tók hann mjög í sama streng og tveir fyrri ræðumennirnir. Hann sagði það gleðilegt, að hreppsbúar hefðu áhuga á þessu máli og sjálfur kvaðst hann „af lítilli reynslu” vita, að þilskip væru „arðberandi eign”. Jón í Melshúsum taldi líklegt, að félagsmenn Framfarafélagsins gætu keypt þilskip, ef þeir stæðu saman um það „til dæmis með agxíum” eins og stendur í fundargerðinni. Einn maður mælti á móti þessum hugmyndum um þilskipakaup Framfarafélagsins. Það var Ingjaldur Sigurðsson á Lambastöðum og þá á þeim forsendum, að ekki væri góð reynsla af stórum félögum til útgerðar og betra væri, að 2-3 menn tækju sig saman um að kaupa skip. Lauk með þessu umræðunum.

Clarína kom fyrst

Ef nánar er litið á þessa umræðu í Framfarafélaginu haustið 1884, er ljóst, að þilskipaútgerð frá Seltjarnarnesi var þá hafin. Þetta sést af ummælum Guðmundar Þorbergssonar um nauðsyn þess að „fjölga” þilskipum og ummælum Jóns í Melshúsum um „litla” reynslu af slíkum skipum. Því miður er ekki að fullu ljóst, hvenær Seltirningar keyptu sitt fyrsta þilskip, en Vilhjálmur Þ. Gíslason telur í Sjómannasögu sinni og hefur það að líkindum eftir Jóhannesi Hjartarsyni skipstjóra, að skonnortan Clarína hafi verið þeirra fyrsta þilskip. Vilhjálmur segir einnig, að eigendur hennar hafi í fyrstu verið Ólafur Guðmundsson í Mýrarhúsum, Sigurður Ingjaldsson í Hrólfsskála og Ingjaldur Sigurðsson á Lambastöðum. Í æviágripi Jóns Jónssonar í Melshúsum eftir Brynleif Tobiasson er þess getið, að Jón hafi verið skipstjóri á fyrsta þilskipi Seltirninga (Hver er maðurinn I, 379). Nú sagðist Jón hafa litla reynslu af þilskipum um haustið 1884. Mætti því ætla, að hann hafi e.t.v. stýrt slíku skipi 1-2 vertíðir og sé því rétt að telja upphaf þilskipaútgerðar Seltirninga frá árunum 1883-84.

Fyrstu þilskipin voru skonnortur

Sjálfsagt væri réttnefni að kalla fyrsta áratuginn eða svo í sögu skútuútgerðar á Seltjarnarnesi skonnortutíma. Öll elstu skipin voru 30-40 lesta skonnortur, smíðaðar í Danmörku eða Noregi og komnar í eigu Seltirninga eftir ýmsum krókaleiðum. Það er athyglisvert, að sameign tveggja eða fleiri manna um skipin er algengasta eignarformið í fyrstu. Vissulega er þetta rökrétt afleiðing þess, hversu dýr þilskipin voru, en eitt slíkt skip gat kostað allt að tíu þúsund krónur, sem var jafnvirði næstum tuttugu sexæringa. Þá hefur mönnum sjálfsagt þótt rétt að dreifa nokkuð áhættunni við útgerðina, því að skipin voru lengi vel óvátryggð, en ábyrgðarfélag fyrir þilskip var ekki stofnað fyrr en árið 1895.

Oct14$24
Tvímastra skúta, svipuð og fyrstu skútur Seltirninga.

Á árunum 1884-95 eignuðust Seltirningar átta skonnortur. Elst þeirra var Clarína, aðeins 23,34 lestir, en happaskip, sem skipti oft um eigendur. Eins og áður sagði áttu þeir hana í fyrstu Ólafur í Mýrarhúsum, Sigurður í Hrólfsskála og Ingjaldur á Lambastöðum. Ólafur og Sigurður dóu báðir árið 1887 og má vera, að Ingjaldur hafi um tíma gert Clarínu út einn, en árið 1892 var hún komin í eigu Erlends Guðmundssonar í Skildinganesi og Péturs Sigurðssonar í Hrólfsskála. Það er síðast vitað um Clarínu, að hún var í eigu Guðmundar Einarssonar í Nesi a.m.k. frá 1897, og kom Clarína við sögu í tröllafisksviðskiptum Guðmundar við Englendinga um aldamótin. Frá því segir t.d. í Ísafold hinn 25. maí 1898 með þessum orðum: „Þríhlaðið hefir nú Guðmundur í Nesi, að sagt er, fiskiskútu sína „Klarínu” af tröllafiski svo nefndum, þorski úr botnverpingum.” Margir skipstjórar voru með Clarínu og var Jón í Melshúsum fyrstur en síðan menn eins og Runólfur Ólafsson frá Mýrarhúsum, Jón Árnason og fleiri. Af skipshafnarskrám má ráða, að yfirleitt hafi verið 11 manna áhöfn á Clarínu. Á vetrarvertíð árið 1891 voru á skipinu 8 hásetar, stýrimaður og matsveinn auk skipstjóra. Þá voru aðeins tveir Seltirningar á skipinu (Skipshafnaskrá Gullbringu- og Kjósarsýslu).

Clarína var seld til Ólafsvíkur árið 1904, og var siglingu hennar þá breytt úr skonnortu í kútter. Þau urðu endalok þessa fyrsta þilskips Seltirninga, Clarínu, að hún slitnaði upp á höfninni við Ólafsvík 14. október 1906, og brotnaði í spón.

Einingin kom næst á eftir Clarínu

Næsta þilskip á eftir Clarínu, sem Seltirningar eignuðust, var Einingin eða Enigheden eins og hún var kölluð fyrst. Sennilega hefur skipið verið smíðað í Danmörku og þaðan var nafnið, en ekki er ljóst, hvernig það hefur komist í eigu Íslendinga. Einingin var 32,38 lestir og því nokkru stærri en Clarína. Skipið var með vissu komið í eigu Seltirninga árið 1885 og líklega var hún þilskip það, sem Guðmundur í Nesi er talinn eiga árið 1884 samkvæmt skýrslu um lausafjártíund í Seltjarnaneshreppi fyrir það ár (Sveitarbók Seltjarnarneshrepps). Samkvæmt opinberum bókum varð Einingin þó ekki eign Guðmundar fyrr en í nóvember 1887. Seinna er talið, að Þórður Jónsson í Ráðagerði eigi Eininguna með Guðmundi, en ekki áttu þeir hana ýkja lengi, því að fyrir 1890 er skipið komið í eigu kaupmanns í Reykjavík. Í janúar árið 1900 var Einingin enn til sölu og kom til tals í Framfarafélagi Seltirninga að kaupa hana, en af því varð ekki. Hins vegar varð að ráði, að Runólfur Ólafsson og Guðmundur í Nesi keyptu skipið, en þeir áttu hana stutt.

Einingin mun að líkindum hafa endað á Bíldudal undir nafninu Ásta Borghildur.

Skonnortan Engey kom árið 1885

Árið 1885 var fyrst gert út þilskip frá Engey, en jörðin var þá í Seltjarnarneshreppi, og var það samnefnd skonnorta tvímöstruð, 26,61 lest. Þetta skip var smíðað í Mandal í Noregi árið 1884, og var gert þaðan út fyrst undir nafninu Ingolf. Ekki er að fullu ljóst, hvenær skipið hefur komist í eigu Kristins Magnússonar í Engey, en það var fyrst gert út þaðan árið 1885 eins og áður sagði. Edilon Grímsson var fyrstur skipstjóri á Engey, en hann var kunnur áhugamaður um skútuútgerð og skrifaði um hana í blöð. Seinna skiptust þeir Bjarni Magnússon og Guðmundur Stefánsson á um að vera skipstjórar á Engeynni.

Oct14$25
Bæjarhús í Engey.

Árið 1889 seldi Kristinn í Engey Bjarna Magnússyni, þá vinnumanni sínum, fjórðung í skipinu fyrir 1500 krónur, en það stóð þá sem oftar uppi á Kleppi (Skipaskjöl Gullbringu - og Kjósarsýslu). Árið 1891 var Brynjólfur Bjarnason skipasmiður og bóndi í Engey orðinn meðeigandi að skipinu, en 1901 voru þær systur Guðrún, Ragnhildur, Ólafía og Maren Pétursdætur taldar meðal eigenda og áttu þær saman helminginn í skipinu. Brynjólfur og Bjarni eiga þá sinn fjórðunginn hvor.

Oct14$26
Edilon Grímsson skipstjóri.

Af skipshafnarskrá frá 1896 má ráða, að skipið stundaði þá bátafiskiveiðar svonefndar á haustvertíð, þ.e. frá 5. ágúst til 30. september. Var þá veitt á smábátum út frá skipinu og fiskinum síðan landað í það til söltunar. Líklega hefur veiðiskapurinn verið stundaður við Vestfirði, en fleiri dæmi eru um það, að Seltirningar hafi stundað þar báta- eða doríufiskirí. Níu menn voru á Engey á þessu úthaldi: stýrimaður, matsveinn og sjö hásetar auk skipstjóra. Ráðning var „uppá hlut 1/3 af afla” og frítt fæði. Eins og oftar var matsveinninn aðeins 16 ára unglingur, og var hann ráðinn fyrir 14 krónur í kaup á mánuði. Á þessu úthaldi var Kristinn Magnússon yngri, uppeldissonur Kristins eldra, stýrimaður á skipinu. Hann hefur lýst veru sinni á Engey og segir, að skipverjar hafi verið 12-16 á vetrarvertíð og vetraraflinn hafi verið 10-14 þúsund fiskar. Mjög hlýtur að hafa verið þröngt setinn bekkurinn þá á svo litlu skipi. Um það segir Kristinn: „. . . oft var loftið slæmt í lúgarnum, þar sem allir sváfu, og allt var eldað og brennt kaffi, og fötin þurrkuð við kabyssuna, eftir því sem hægt var”(Morgunblaðið, 24. nóv. 1943).

Eitt sinn í skipstjórnartíð Bjarna Magnússonar var Engeyin hætt komin og mun hafa hrakist undan norðanveðri suður fyrir land. Þetta gerðist um 1890 og er talið, að skipið hafi bjargast fyrir góða sjómennsku Bjarna, en hann greip m.a. til þess ráðs að setja lóðabelgi fulla af lýsi á lunninguna til þess að lægja sjóina. Síðustu hrakningsdagana voru skipverjar orðnir vatnslitlir, en komust þó heilu og höldnu heim til Engeyjar.

Hvorki Engey né aðrar skútur Engeyinga gátu lagst við bryggju í eynni og varð því að flytja aflann í land á smærri bátum. Þar var fiskurinn verkaður og síðan fluttur til Reykjavíkur og lagður inn í verslanir, einkum hjá Bryde (Baldur Hafstað: Engey og Engeyingar, einkum á 19. öld).

Skonnortunnar Engeyjar er síðast getið í aflaskýrslum Seltirninga árið 1901. Mun hún nokkru síðar, 1903 eða 1904, hafa verið seld til Ólafsvíkur.

Skútan Agnes og Sigurður í Görðunum

Í ævisögu sinni segir Sigurður Jónsson í Görðunum (milli Skildinganess og Framness), að skonnortan Agnes hafi verið keypt frá Danmörku vorið 1887 (Vilhjálmur S. Vilhjálmsson: Sigurður í Görðunum, 110). Í fréttum blaða af aflabrögðum á árinu 1886 er Agnesar hins vegar getið, og hlýtur hún því að hafa komið til Íslands það ár (Ísafold 13. ár,186). Aðaleigandi skipsins var Guðmundur Einarsson í Nesi, en meðeigandi hans var fyrst Þórður Jónsson í Ráðagerði. Árið 1892 átti Guðmundur í Nesi Agnesi enn og nú með Ásgeiri Eyþórssyni, en skipið er þó talið gert út af Eyþóri Felixsyni kaupmanni í Reykjavík (Fjallkonan 9. ár,178). Í elstu hagskýrslum, þar sem getið er eigenda þilskipa, þ.e. frá árinu 1897, er Agnes talin eign Eyþórs kaupmanns og hefur hún því horfið úr eigu Seltirninga á árabilinu 1892-97 (Landshagsskýrslur 1898, 300).

Oct14$28
Guðmundur Kristjánsson skipstjóri.

Fyrsti skipstjóri á Agnesi var Guðmundur Kristjánsson, og kom hann með skipið frá Danmörku. Sigurður Jónsson í Görðunum var stýrimaður hjá Guðmundi og síðar skipstjóri á Agnesi, fyrst á vorvertíð 1890 og síðan á vetrarvertíð 1891. Í endurminningum sínum lýsir Sigurður þessum vertíðum og ýmsu í sambandi við skútuútgerð Seltirninga um 1890 eða þegar skonnortutíminn stóð sem hæst.

Um 1890 voru skútur Seltirninga á haustin yfirleitt settar upp á svonefndan Grófarsand við Skerjafjörð, ekki fjarri þeim stað, þar sem nú er olíustöð Skeljungs. Þar voru þær geymdar vetrarlangt, en settar ofan, þegar leið að byrjun vetrarvertíðar, þ.e. snemma í mars. Eftir að seglum hafði verið slegið undir, var siglt út Skerjafjörð og síðan inn á Reykjavíkurhöfn. Þar var síðan lagt grunnt undan bryggjunum og byrjað á því að skipa út kosti, salti og öðru því, sem þurfti í túrinn. Sigurður í Görðunum segir, að fyrst að þessu loknu hafi verið ráðið á skipin. Það hljómar nokkuð ósennilega, að ekki hafi verið ráðið á skipin fyrr en á síðustu stundu, en oft voru mjög fáir Seltirningar á skútunum og bendir það til þess, að áhafnirnar hafi verið hálfgerður samtíningur. Sigurður í Görðunum var með Agnesi á vor- og sumarvertíð 1890, og fór á þeim tíma í þrjá túra. Hver þeirra stóð í u.þ.b. mánuð, og voru veiðarnar stundaðar á Breiðafirði, í Látraröst og við Vestfirði. Að loknum hverjum túr var siglt inn á Skerjafjörð og fiskinum róið í land í Bakkavík. Þaðan hefur hann verið fluttur heim til útgerðarmanns, en þar var fiskurinn verkaður til fulls. Skipverjar sáu um uppskipun, og að henni lokinni var skipinu haldið að nýju inn á Reykjavíkurhöfn til þess að taka nýjar birgðir fyrir næst túr.

Oct14$27
Sigurður Jónsson í Görðunum.

Árið 1891 var Sigurður í Görðunum með Agnesi á vetrarvertíð og hófst úthaldið um miðjan mars. Ýmist var fiskað í Miðnessjó eða sunnan Reykjaness og fór veiðisvæði eftir vindátt. Þegar hann blés á suðaustan, var haldið á Faxaflóamið, en blési á norðan var farið suður fyrir Reykjanes. Raunar segir Sigurður, að Agnes hafi átt það sammerkt með öðrum fiskiskonnortum að vera hvorki gott sjóskip né fiskiskip. Hann bætir þessu við um Agnesi:

Hana dreif hratt þegar vindur var og þoldi lítið, færin stóðu þá langt út í sjó og þá var ekki fiskvænt. Maður reyndi stundum að bæta úr með því að sigla afturá, en þetta var tafsamt, því að með því lenti allt of mikill tími í siglingar.

Og Sigurður hefur líka sitthvað að segja um starfshætti um borð bæði við siglingar og veiðar. Hann segir:

Þegar búið var að salta í lestina og spúla þilfarið eftir aðgerð og kaffi hafði verið drukkið, var skonnortuseglið halað niður fyrst, en síðan klýfir og stagfokka. Stórseglið var eitt látið standa, en halað var út í skautið á því og á þenna hátt var látið drífa. Þegar þessum viðbúnaði var lokið, fóru menn að skipa sér á kulborða og byrjuðu að renna, en oft gekk erfiðlega að krækja í þann gula; einstaka maður dró kannski sæmilega, en aðrir slitu upp fisk og fisk á stangli. Þannig var látið drífa fram að kvöldvakt, en um vaktaskipti voru segl aftur heist upp og siglt um stund. Þannig gekk baráttan til um borð í skonnortunum, þegar nokkur vindur var og fiskur tregur.

Þau urðu endalok skonnortunnar Agnesar, að hana sleit upp í ofsaroki undan Búðum á Snæfellsnesi 26. apríl 1906 og rak vestur með Búðahrauni. Þar bar hana upp á sker og hún brotnaði. Síðasti eigandi Agnesar var Ditlev Thomsen kaupmaður og hafði hann skipið í vöruflutningum.

Skonnortan Njáll kom 1885

Í ágúst árið 1885 sigldi nýleg dönsk skonnorta inn á Reykjavíkurhöfn. Hún hafði verið smíðuð í Nysted á Lálandi á árunum 1883-84, og var fyrsti eigandi hennar félag, sem nefndist Det Lollandske Fiskeriselskab. Ekki er ljóst, hvenær afráðið var að selja skipið til Íslands, en það hefur ekki verið síðar en 30. júní 1885. Þann dag fékk R. Christensen skipstjóri umboð eigenda til þess að selja skipið og hélt nokkru síðar með það til Reykjavíkur. Næst fréttist af þessari skonnortu 28. ágúst, en þann dag keypti Ólafur bóndi í Mýrarhúsum skipið fyrir 10.000 krónur. Auk þess skyldi Ólafur greiða kostnað við heimferð Christensens skipstjóra og skipshafnar hans (Skipaskjöl Gullbringu- og Kjósarsýslu). Greiðslur voru inntar af hendi með þeim hætti, að Ólafur borgaði 5.000 krónur út í hönd auk kostnaðar við heimferðina, en 2.000 með ávísun á innistæðu í Kaupmannnahöfn. Eftirstöðvaranar voru svo greiddar með skuldabréfi, sem Jón Ó. V. Jónsson (Duus) tók við fyrir hönd seljenda. Má gera ráð fyrir, að Jón þessi hafi verið milligöngumaður um skipakaupin.

Þó að Ólafur í Mýrarhúsum hafi staðið fyrir kaupunum á dönsku skonnortunni, sem síðar var nefnd Njáll, var hann ekki einn á ferðinni, enda í mikið ráðist. Fljótlega kom í ljós, að hann átti aðeins fjórðung í skipinu, en þeir Sigurður Ingjaldsson í Hrólfsskála, Ingjaldur Sigurðsson á Lambastöðum og Jón Jónsson í Melshúsum áttu sinn fjórðunginn hver. Minnt skal á, að Ólafur og þeir feðgar, Sigurður og Ingjaldur, keyptu fyrsta skip Seltirninga, Clarínu og Jón í Melshúsum var fyrsti skipstjóri á henni. Eftir dauða þeirra Ólafs og Sigurðar 1887 hafa Jón og Ingjaldur orðið aðaleigendur Njáls. Árið 1899 seldi svo Jón Ingjaldi sinn hlut og annarra í Njáli fyrir 6.000 krónur.

Fram um 1899 var Jón í Melshúsum oftast skipstjóri á Njáli og farnaðist vel. Er vitað um skipstjórn hans árin 1889, 1891, 1895 og 1896 (Skipaskjöl og Ísafold 16. ár, 131). Meðal annarra skipstjóra á Njáli voru Guðmundur Kristjánsson og Sigurður í Görðunum. Svo virðist sem hásetar á skipinu hafi verið 13-15 í hverjum túr, og var það þó ekki nema 33,81 lest. Hefur því mjög verið setinn bekkurinn, bæði við færin á dekki og í lúkarnum.

Í skipstjórnartíð Jóns í Melshúsum var Njáll stundum gerður út til hákarlaveiða og var svo t.d. bæði 1887 og á vorvertíð 1889. Annars voru stundaðar á honum þorskveiðar með handfærum sem á öðrum skútum og voru ráðningarskilmálar eins og þá gerðist á slíkum skipum, þ.e. „hálfdrætti af öllum fiski, frían kost [nema kaffi], borgar salt og verkun í fisk sinn”, eins og segir í skipshafnarskrá frá 1895.

Njáll er síðast nefndur í eigu Seltirninga árið 1903, og líklega hefur það verið árið eftir, sem Thor Jensen keypti skipið fyrir 3.000 krónur (Thor Jensen: Minningar II,39). Hann lét setja í það 16 hestafla mótor og kostaði sú framkvæmd meira en 13.000 krónur að sögn Thors. Njáll átti fyrir sér langa ævi sem mótorskonnorta, því að með öðrum eignum Thors komst skipið í hendur Milljónafélagsins og þaðan til Bíldudals og Hafnarfjarðar.

Síðast var Njáll gerður út frá Ólafsfirði, en tekinn af skrá 1964. Ekki var skipið þó rifið fyrr en eftir 1970, níu áratuga gamalt. Svo vel hafði enst eikin og furan frá Lálandi og svo traust var smíði Sparres skipasmíðameistara.

Afkoma skonnortuútgerðar fram til 1892

Eftir að Njáll var keyptur árið 1885, varð langt hlé á skútukaupum Seltirninga, því að næstu skip þeirra komu ekki fyrr en árið 1892. Á árunum 1883-85 höfðu þeir keypt fimm skip, allt skonnortur, og þrjár þeirra gerðu þeir út allt tímabilið en tvær um skemmri tíma. Skonnortuskeiðið, sem svo mætti nefna stóð því í u.þ.b. einn áratug, eins og sagt var í upphafi og forvígismennirnir voru að hluta til gamlir útvegsbændur eins og Ólafur í Mýrarhúsum og Sigurður í Hrólfsskála en að hluta til yngri menn eins og Ingjaldur á Lambastöðum, Guðmundur í Nesi og Jón í Melshúsum. Ekki er annað vitað en skútuútgerð Seltirninga hafi á þessu tímabili gengið slysalaust, þó að öðrum hlekktist á. Skipverjar á Clarínu fundu t.d. julluna af Reykjavík Geirs Zoëga, en hún fórst á Faxaflóa í apríl 1889.

Um afkomu skonnortuútgerðarinnar verður lítið fullyrt, en telja má líklegt, að hún hafi yfirleitt verið bærileg og stundum góð. Ekki er þó laust við, að Guðmundur í Nesi berji sér dálítið í bréfi til Eiríks Magnússonar í Cambridge 1886. Hann segir: „ . . . öll þiljuskipin hafa ablað mæta vel enn lítið hefur orðið úr ablanum sökum verzlunar deyfðarinnar sem hefur verið óvanalega mikil þetta ár” (Lbs. 2183b, 4to). Guðmundur er hins vegar nokkru hressari, þegar hann minnist á þilskipaútgerðina árið 1891, en þá átti hann í ritdeilu við Guðmund Guðmundsson í Landakoti á Vatnsleysuströnd. Guðmundur í Nesi gagnrýnir þá Strandarmenn fyrir að eiga ekki nema eitt þilskip:

. . . þar sem þilskipaútgerð er sú eina sjávarútgerð, sem aldrei bregst algerlega, þar sem þilskip geta fiskað hvar í kringum landið, sem fisk er að fá, og þó okkur Seltirningum sé ekki hátt lof haldið, þá höfum við á seinni árum komið upp nokkrum þilskipum, ekki til að hrekja burtu fiskinn, heldr til að tryggja sjávarútveginn (Fjallkonan 8. ár,110.).

Síðar í greininni segir Guðmundur, að helsta bjargráðið til sjávarins sé að fjölga þilskipum. Útgerð þeirra sé tiltölulega ódýrari en opinna skipa og aflinn mun vissari.

Árin 1892-97, Kómet og Hjálmar keyptir

Árið 1892 eignuðust Seltirningar tvö ný þilskip, Kómet og Hjálmar. Það voru útgerðarmenn Njáls, sem keyptu Kómet, en ungir menn undir forystu Runólfs Ólafssonar frá Mýrarhúsum stóðu að kaupunum á Hjálmari.

Kómet var lítill, einsigldur kútter, 36,41 lest, sem áður hafði verið gerður út við Eyjafjörð og um tíma frá Patreksfirði áður en hann var seldur til Seltjarnarness.

Oct14$29
Jóhannes Hjartarson skipstjóri.

Um útgerðarsögu Kómets á árunum 1892-98 er ekki mikið vitað. Þó eru til fjórar skipshafnarskrá frá honum á árunum 1895 og 1896. Í bæði skiptin var Jóhannes Hjartarson skipstjóri og voru stundaðar veiðar „frá skipinu á opnum bátum”. Ráðningarskilmálar voru mismunandi milli manna, og hafði stýrimaðurinn, Pétur Ingjaldsson, t.d. hálfan hlut og frían kost, en borgaði sjálfur salt í afla sinn og „hálfan beituhlut og hálft bátslán”. Hér er sjálfsagt átt við smábátana eða doríurnar, sem notaðar voru við veiðarnar. Annar skipverji átti að fá 40 krónur á mánuði í kaup og auk þess 25 aura í premíu af hverjum 100 fiskum, sem hann aflaði sem formaður á litlu bátunum. Það er athyglisvert, að þessar veiðar á opnum bátum frá Kómet voru stundaðar fram á vetur eða allt til 10. desember seinna árið.

Þau urðu örlög Kómets, að hún fórst með allri áhöfn, 17 mönnum, líklega á Húnaflóa hinn 22. ágúst 1898. Svo virðist sem afar lítið sé vitað um þetta slys. Í sunnanblöðum er þess getið seint í september, að menn séu farnir að óttast um Kómet, en ekkert var unnt að gera og í desember eru mennirnir taldir af (Ísafold 28. ár,51). Þetta er mesta slys í sögu þilskipaútgerðar frá Seltjarnarnesi.

Hitt þilskipið, sem keypt var til Seltjarnarness árið 1892, var galeasinn Hjálmar. Hann var smíðaður hjá sama skipasmið, sem smíðað hafði Njál, F. Sparre í Nysted á Lálandi. Hjálmar var tvímastrað eikarskip með sléttu stefni og sléttur að aftan. Hann var 36,42 lestir og í honum káeta fyrir tvo menn afturí. Skipinu var hleypt af stokkunum árið 1889, og var fyrst gert út frá Nykjöbing á Falstri undir nafninu Frederikke Funder. Ekki var það þó lengi, því að í mars 1890 keyptu þeir Jón Guðmundsson, kaupmaður í Flatey, og Jón Bentsson skipið fyrir 9.800 krónur og nefndu það Hjálmar. Mun skipið m.a. hafa verið notað til flutninga milli Flateyjar og Skarðsstöðvar. Jón Guðmundsson andaðist skömmu eftir að þeir félagar keyptu Hjálmar og var skipið þá selt. Kaupandi var ungur skipstjóri af Seltjarnarnesi, Runólfur Ólafsson frá Mýrarhúsum. Hann hafði m.a. verið skipstjóri á Clarínu og byrjaði með þessum kaupum afskipti sín af þilskipaútgerð, en þau áttu eftir að verða mikil næsta áratug eða lengur.

Það var 18. september 1892, að Björn Sigurðsson, kaupmaður í Flatey, seldi Runólfi helminginn í Hjálmari, þar sem hann lá í Skarðsstöð. Þessi sala var gerð fyrir hönd Jófríðar Guðmundsson, ekkju Jóns Guðmundssonar, sem búsett var í Kaupmannahöfn. Afhenda átti Hjálmar í Reykjavík svo fljótt eftir miðjan nóvember „sem vindur og veður leyfir að það komist suður frá Flatey eða Skarðsstöð”, eins og segir í kaupsamningi(Skipaskjöl Gullbringu og Kjósarsýslu). Jafnframt því að kaupa helming Jófríðar í Hjálmari skuldbatt Runólfur sig til þess að kaupa hlut Jóns Bentssonar á eigi minni upphæð en 4.000 krónur. Þau viðskipti fóru fram á Bogö Navigationskole 15. apríl 1893, en þar virðist Jón Bentson þá hafa verið við nám (Bogö er smáeyja milli Sjálands og Falsturs). Danskir lögfræðingar höfðu milligöngu um kaupin, og þurfti Runólfur Seltirningur Ólafsson að borga heldur meira fyrir skipshelminginn en áður hafði verið talað um eða 4.200 krónur. Ekki virðist Runólfur hafa treyst sér til þess að eiga Hjálmar einn, og kannski hefur það aldrei verið ætlunin. Hinn 4. nóvember þetta sama haust, 1893, seldi hann tveimur samhreppingum sínum, Erlendi Guðmundssyni í Skildinganesi og Pétri Sigurðssyni í Hrólfsskála 2/3 hluta í Hjálmari fyrir 6.266 krónur og 68 aura.

Oct14$30
Hannes Hafliðason skipstjóri.

Næstu fjögur árin, 1893-97, gerðu þeir félagarnir Hjálmar út, og var Runólfur oftast skipstjóri. Fyrir kom þó, að aðrir skipstjórar væru með Hjálmar, t.d. Hannes Hafliðason og Þórarinn Arnórsson. Hannes hafði lokið prófi frá dönskum stýrimannaskóla árið 1877 og þótti lengi með fremstu skipstjórnarmönnum. Hann var síðar formaður Öldunnar og forseti Fiskifélags Íslands. Hannes var t.d. skipstjóri á Hjálmari á sumarvertíð 1894 (28. júní-18. september) og var Gunnsteinn Einarsson þá stýrimaður, 22 ára, en hann varð seinna útgerðarmaður og bóndi í Nesi. Á þessu sumarúthaldi voru 14 hásetar á Hjálmari, og meðal þeirra var 18 ára piltur úr Árnessýslu, Ásgrímur Jónsson að nafni. Hann varð síðar einn kunnasti listamaður þjóðarinnar og hefur lýst skútulífi sínu í æviminningabókinni, Myndum og minningum (58-59. bls.). Þar segir hann:

Sitthvað bar til þess, að ég gat aldrei fellt mig við vistina á sjónum. Ég var óharðnaður unglingur og illa viðbúinn því hvíldarlitla striti, sem oft tíðkaðist á skútunum samfleytt í vikur og mánuði. Sennilega hefði ég þó getað vanizt því, ef ekki hefði þar við bætzt, að allur viðurgerningur var hinn aumasti. Eina tilbreytingin frá daglegri soðningu, rúgbrauði og margaríni, var sætsúpa á sunnudögum, og drykkjarvatnið, sem venjulega var orðið fúlt á bragðið eftir tvo eða þrjá úthaldsdaga, fór því meir versnandi sem lengur var verið í hverri veiðiför. En þó tók sjálf matreiðslan út yfir allan þjófabálk. Það má vel vera að ég hafi verið vandfýsinn að eðlisfari, en eftir að ég kynntist þeirri meðferð, sem maturinn sætti í eldhúsinu, átti ég fjarska bágt með að neyta nokkurs þess, sem „kokkurinn” [hann var aðeins 13 ára] tilreiddi. Ég borðaði því venjulega ekki annað en fisk, sem ég steikti mér sjálfur á pönnu, og þar sem oft gafst lítið ráðrúm til slíkrar eldamennsku fórust æði margar máltíðir fyrir hjá mér. Yfirleitt var allur aðbúnaður á skútunum í lakasta lagi og öll skilyrði til þrifnaðar fjarska bágborin. Ég kunni þessu sérstaklega illa og hefði sennilega aldrei getað vanið mig við það eins og sumir skútufélagar mínir virtust þó hafa gert.

Ásgrímur segir ennfremur, að tómstundir hafi verið sárafáar á skútunum nema þegar skipið var á siglingu eða þegar menn voru á vakt. Hann segist hafa haft með sér blað og blýant og jafnvel liti til sjós, en ekki er kunnugt um, að nokkur þeirra mynda hafi varðveitst. Lýkur svo frá skútulífi Ásgríms Jónssonar að segja, en mikil saga er enn ósögð af galeasinum Hjálmari.

Árið 1897 er tímamótaár í sögu þilskipaútgerðar frá Seltjarnarnesi, því að þá komu tveir fyrstu, enskbyggðu, kútterarnir í eigu Nesbúa. Verður síðar frá þeim sagt, en hér er þetta nefnt vegna þess, að Runólfur Ólafsson keypti annan þessara kúttera og þess vegna hefur hann sennilega þurft að selja hlut sinn í Hjálmari. Það gerðist 7. september 1897 og þeir, sem keyptu, voru meðeigendur Runólfs, Erlendur í Skildinganesi og Pétur í Hrólfsskála. Söluverð á þriðjapartinum var 2.500 krónur, og hefur því skipið verið metið á 7.500 krónur um þessar mundir. Með þessari sölu hefði mátt ætla, að Runólfur væri orðinn afhuga sínu gamla skipi, sem hann hafði sótt vestur í Flatey fyrir löngu og væri algerlega tekinn að hugsa um kúttera, en svo reyndist þó ekki.

Líður nú fram til ársins 1901, en þá verða þau tíðindi í byrjun vetrarvertíðar, að galeasinn Hjálmar strandar við Stafnes. Um það segir í Ísafold 9. mars:

Aðfaranótt sunnudags 3. þ.mán. sigldi fiskiskútan „Hjálmar”, eign þeirra bænda Erlends Guðmundssonar í Skildinganesi og Péturs Sigurðssonar í Hrólfsskála, á Stafnestanga í Rosmhvalaneshreppi. Skipshöfnin komst öll af, gekk frá skipinu á þurru um fjöru, og var það óskemt eða lítt skemt þá, en hefir sjálfsagt bilað síðan og verður eflaust að fullkomnu strandi. Skipstjóri heitir Gunnlaugur Ingimundarson, ungur maður, nýtekinn við formennsku. Skipið var vænt og vandað, keypt frá Danmörku fyrir nokkrum árum [þau voru raunar 11], um 30 smál. Vátryggt var það að nokkru (4.000 kr.) í Þilskipa-ábyrgðarfélaginu hér.

Strandið var 3. mars, og nú kom í ljós, að það tók Runólf Ólafsson aðeins rúma viku að átta sig á því, að einhver von væri í þeim strandaða Hjálmari, því að 11. mars var undirritaður kaupsamningur í Reykjavík um skipið. Þar kemur fram, að þennan dag selur Erlendur í Skildinganesi

herra útvegsbónda Runólfi Ólafssyni í Mýrarhúsum hálft skipið „Hjálmar” 36,42 tons, að stærð í því ásigkomulagi, er það nú fyrir finnst, liggjandi á Stafnesfjörum, með öllu, sem því fylgdi þegar það lagði út til fiskiveiða, að undanskildum forða þeim, er skipið hafði meðferðis [kostur, salt]. Þess skal getið, að skipið strandaði á nefndum Stafnesfjörum 3. þ.m., og skal það tekið fram, að kaupandi á ekkert tilkall til þeirrar borgunar, sem skipaábyrgðar fjelagið kann að borga mjer fyrir strand og skemdir á skipinu, heldur fellur sú upphæð til mín (Skipaskjöl Gullbringu- og Kjósarsýslu).

Það er Erlendur í Skildinganesi, sem svo mælir, en fyrir þessa von í hálfum Hjálmari borgaði Runólfur nú 750 krónur. Ekki átti hann þó þessa nýju eign sína lengi einn, því að einhvern tíma þetta vor seldi hann Þórði Guðmundssyni(Vesturgötu 48 í Reykjavík) helminginn af sínum helmingi í strandaða skipinu. En nú fara hlutirnir að breytast, því að ekki seinna en í ágúst hefur Hjálmar náðst á flot og verið settur upp í Bessastaðatjörn. Þetta má ráða af bréfi, sem eigendurnir, Runólfur, Þórður og Pétur skrifuðu skipaeftirlitinu í Snæfellsnes- og Hnappadalssýslu, þar sem þeir óskuðu eftir því, að Hjálmar yrði fluttur af skipaskrá í þeirri sýslu og á skrá í Gullbringu- og Kjósarsýslu. Það sýnir raunar litla reglusemi hjá útgerðarmönnum Hjálmars, að vera ekki búnir að gera þetta fyrir löngu. Líklega vegna þessarar tafar vildi sýslumaðurinn í Snæfellsnessýslu ekki verða við ósk þeirra þremenninganna og skaut málinu til landshöfðingja. Hann vísaði því til sýslumannsins í Gullbringu- og Kjósarsýslu, Páls Einarssonar.

Oct14$31
Erlendur Guðmundsson í Skildinganesi.

En á meðan þetta skráningarmál fór í gegnum embættiskerfið, höfðu að nýju orðið tíðindi með eignarhald á galeasinum Hjálmari „liggjandi á þurru í Bessastaðatjörn” eins og segir í kaupsamningi, sem gerður var um hann 2. desember þetta sama ár, 1901. Þá seldi Þórður Guðmundsson fjórða part í skipinu fyrir 1.175 krónur eða fyrir 425 kr. hærra verð en helmingurinn hafði kostað í mars. Kaupandi að þessum fjórðaparti var annar meðeigandi Þórðar, Pétur Sigurðsson í Hrólfsskála. Ekki stóð þó meirihlutaeign Péturs lengi í Hjálmari, því að næsta dag, 3. desember, var undirritaður afar vandaður kaupsamningur í Pálsbæ á Seltjarnarnesi, þar sem enginn annar en Runólfur Ólafsson kaupir fjórðapartinn í Hjálmari og undirritar þar með áttunda kaup- eða sölusamning sinn um þetta eina skip. Þeir Pétur Sigurðsson í Hrólfsskála og Runólfur Ólafsson, sem þá bjó í Pálsbæ voru því orðnir tveir eigendur að Hjálmari og 25. febrúar 1902 gat Páll Einarsson sýslumaður skrifað landshöfðingja að „þessari hringferð skipsins milli eigenda” væri lokið. Hefur þá væntanlega verið unnt að skrá skipið í skipaskrá sýslunnar.

Hjálmars er ekki getið í aflaskýrslum áranna 1902 og 1903, en árið 1904 kemur hann aftur fram í dagsljósið og er í Landshagsskýrslum talinn hafa verið gerður út í 12 vikur og sagður eign Runólfs Ólafssonar og fleiri.

Þau urðu endalok galeasins Hjálmars, að hann fórst með allri áhöfn, fimm mönnum, í september 1906. Skipið var þá komið í eigu Thors Jensens kaupmanns, en var í flutningum fyrir Duusverzlun á Faxaflóa (Thor Jensen: Minningar II, 48).

Útgerð Guðmundar í Nesi á Önnu og Gunnu

Helgi Helgason snikkari stundaði nokkuð skipasmíðar og í tilefni af smíði nýs skips átti Ísafold viðtal við hann í mars 1897. Í þessu viðtali ræðir hann kosti þess að kaupa ný skip, þó að þau séu nokkuð dýr í innkaupi. Hann nefnir sem dæmi, að Framnesingar (Seltirningar) hafi keypt nokkur ný eða nýleg skip frá Danmörku og þau hafi reynst afar vel (Njáll, Hjálmar), svo vel að eigendur þeirra hafi fljótlega getað keypt sér ný skip. Líklega á þetta ekki við um Guðmund í Nesi, því að hann virðist fremur hafa keypt eldri skip og þá ódýrari í innkaupi en dýrari í viðhaldi. Svo var um kaup hans á tveimur skipum á árunum 1895-96, Önnu og Gunnu. Anna var skonnorta, 60,05 lestir, og hún var komin í eigu Guðmundar á vetrarvertíð 1895 og var þá undir skipsstjórn Jóns Árnasonar, en sama haust var Anna send til veiða austur á firði. Hinn 3. október gerði mikið óveður eystra og slitnaði skipið þá upp af legufærum sínum á Reyðarfirði. Varð ekki við neitt ráðið og brotnaði skipið í fjöru (Ísafold 22. ár, 338). Í blaðinu Þjóðólfi var því haldið fram, að skipið hafi verið óvátryggt og Guðmundur í Nesi því tapað 8.000 krónum á þessu óhappi (Þjóðólfur 47. ár, 207).

Ekki gafst Guðmundur í Nesi upp á þilskipaútgerð við skipstapann á Reyðarfirði, því að nú réðist hann í kaup á allstórum kútter, Gunnu, sem áður hét Dýrafjörður (Dyrefjord). Að líkindum hafa þessi kaup farið fram um sumarið 1896, því að Gunna var gerð út til veiða frá Seltjarnarnesi á haustvertíð það ár. Skipstjóri á Gunnu var Jón Árnason, sem áður hafði verið með Önnu, og hélt skipið til veiða á Vestfjarðamiðum.

Jan27~06 - Version 2s
Handfæri.

Gunna var smíðuð í Risör í Noregi árið 1882. Hún var tvímastraður kútter úr furu og eik, talin 67,99 lestir að stærð en 71 fet á lengd. Nýtt eða mjög nýlegt komst skipið í eigu Grams kaupmanns á Þingeyri. Það var um tíma gert út frá Stykkishólmi, en síðan keypti Guðmundur í Nesi Gunnu eins og áður sagði.

Kútterinn Gunna var með vissu gerð út frá Seltjarnarnesi allar vertíðirnar þrjár árið 1897, og var Jón Árnason skipstjóri. Síðan kemur ekkert fram um útgerð Gunnu næstu árin, en að öllum líkindum hefur Guðmundur í Nesi haldið áfram útgerð skipsins, þó að þess sjáist ekki getið í skýrslum. Þess má raunar geta, að hann virðist ekki hafa verið hrifinn af skýrsluhaldi eða talið sig þurfa að gera opinberum aðilum grein fyrir athafnasemi sinni. Það kom t.d. í ljós, þegar hann seldi August Flygenring í Hafnarfirði Gunnu hinn 12. júní 1904. Þá var skipið enn á skipaskrá í Snæfellsnes- og Hnappadalssýslu, þó að það hefði verið átta ár á Seltjarnarnesi. Þegar Guðmundur seldi Gunnu, lá skipið í fjörunni neðan við Flensborg í Hafnarfirði og hefur að líkindum verið orðið eitthvað skaddað, því að söluverðið var aðeins 2.200 krónur. Fékk Guðmundur 1.400 krónur út í hönd en 800 krónur voru lánaðar. Gunna var síðan gerð út frá Hafnarfirði, en hún var loks seld til Færeyja árið 1913.

Ensku kútterarnir koma 1897

Hinn 30. desember 1896 sat Guðmundur Einarsson heima í Nesi og samdi blaðagrein um ástand sjávarútvegsmála við Faxaflóa. Og það var ekki fögur mynd, sem hann dró upp. Greinin birtist í Ísafold 2. janúar 1897 og hefst svo:

Að efnahagur manna hjer um sjávarsveitirnar er nú með versta móti, stafar af meira en tveggja ára algerðu fiskileysi, nema það litla, sem nokkrir menn hafa fiskað í net fyrstu dagana af vetrarvertíðunum, og það sem einstaka menn hirtu hjá botnvörpuveiðurunum alræmdu. Þó hefir ný atvinnugrein myndazt á hinum síðustu árum í Reykjavík og á Seltjarnarnesi, sem er þilskipaútvegurinn, og borið hefir mjög góðan ávöxt. Má segja að allir þeir, sem ekki hafa haft not af þilskipum hin síðustu ár, horfi með mjög mikilli áhyggju fram á ókominn tíma, sem eðlilegt er.

Guðmundur nefnir hér nokkur atriði, sem vert er að staldra við. Í fyrsta lagi nefnir hann tveggja ára fiskileysi í Flóanum, sem nær allir á þeim tíma kenndu veiðum Breta með botnvörpu, en þær höfðu einmitt hafist árið 1895. Í öðru lagi nefnir hann, að einstaka menn fari í botnvörpuskipin til þess að fá fisk. Sjálfur lenti hann í slíkum „veiðiskap”, því að 24. apríl sama ár fór hann við níunda mann í enskan botnvörpung til þess að fá fisk og það meira að segja tvær ferðir sama daginn. Fyrir þetta var hann dæmdur í 60 króna sekt í lögreglurétti, en sýslumaðurinn í Gullbringu- og Kjósarsýslu hafði bannað Seltirningum að fara í erlend skip. Í Landsyfirrétti var Guðmundur raunar sýknaður (Landsyfirréttar- og hæstar. dómar í ísl. málum V, 477). Í þriðja lagi kemur svo Guðmundur með það, sem hann telur jákvæðast í þróun sjávarútvegs á þessum árum, en það var vöxtur þilskipaútgerðarinnar, einkum í Reykjavík og á Seltjarnarnesi. Hann bætir því við síðar í greininni, að nú séu ekki gerðir út frá Seltjarnarnesi nema áttungur til fjórðungur þeirra opnu báta, sem áður voru gerðir út. Þetta sé þilskipaútgerðinni að þakka og þeir menn, sem áður voru á opnu bátunum séu nú á þilskipum. Hins vegar vanti nokkuð á, að þilskipin veiti eins mörgum mönnum atvinnu og opnu bátarnir gerðu áður. Þess vegna sé farið að brydda á því, að menn fari í atvinnuleit til Austfjarða og Vestfjarða. Guðmundur bætir því raunar við, að mun betri tekjur séu af því að vera á þilskipi við Faxaflóa en að stunda róðra á opnum bátum frá Austfjörðum. Hann segir, að árið á undan (líklega 1896) hafi skútusjómenn haft 200-500 krónur yfir útgerðartímann auk fæðis og sé það mun betri atvinna en unnt sé að fá annars staðar.

Oct14$32
Langskurður af kútter.

En nú voru tímamót fram undan, því að rúmum mánuði (9. febrúar) eftir að Guðmundur í Nesi skrifaði grein sína í Ísafold, var sveitungi hans, Jón „kapteinn” Jónsson í Melshúsum farinn af stað til Bretlands til þess að kaupa stórt þilskip, kútter (Fjallkonan 14. ár, 23). Og mánuði seinna, 25. mars, skýrði Fjallkonan frá því, að Jón í Melshúsum og Geir Zoëga hafi keypt þilskip í Bretlandi fyrir lágt verð. Nú voru Íslendingar óbeint farnir að hafa hag af því, að Bretar höfðu tekið gufuaflið í þjónustu sína og seldu því gömlu seglatogarana ódýrt. En óneitanlega er miður skemmtilegt til þess að hugsa, að Íslendingar voru greinilega skrefi á eftir Bretum í þróun sjávarútvegsmála.

Skipið, sem Jón Jónsson í Melshúsum festi kaup á í Hull í febrúar 1897 hét Kristófer (Christopher), og var kútter, u.þ.b. 85 lestir að stærð, smíðað í Goole árið 1881 og var stærsta skip, sem Seltirningar höfðu átt til þessa. Það kom nógu snemma til Íslands til þess að komast á vetrarvertíð og var lögskráð á það 29. mars (Skipshafnaskrár Gullbringu- og Kjósarsýslu). Jón í Melshúsum var sjálfur skipstjóri og ráðið var upp á hálfdrætti eins og gert hafði verið á skonnortunum. Á vorvertíðinni var Jóhannes Hjartarson skipstjóri á Kristófer, og er hann af sumum talinn meðal eigenda skipsins í byrjun. Líklega hefur Guðmundur Ólafsson frá Mýrarhúsum einnig verið meðal fyrstu eigenda Kristófers og má ráða það af því, að Sigurður í Görðunum segir, að Guðmundur hafi verið á undan sér að eignast kútter, en Sigurður fór utan þeirra erinda í febrúar 1898 (V.S.V:Sigurður í Görðunum, 132). Guðmundur átti um þessar mundir heima í Melshúsum, en seinna fluttist hann að Nýjabæ. Ljóst er, að Guðmundur var orðinn eigandi að skipinu með Jóni Jónssyni árið 1899, og svo virðist sem nafni þess hafi aldamótaárið verið breytt og það kallað Bergþóra.

Oct14$33
Kútterinn Kristófer, sem síðar nefndist Bergþóra.

Upp úr aldamótum og í síðasta lagi 1902 eignaðist Guðmundur í Nýjabæ Bergþóru einn, og hann átti síðan skipið og gerði það út til 1914. Síðustu árin var Bergþóra eina þilskipið, sem gert var út frá Seltjarnarnesi. Sé það rétt, að Kristófer og Bergþóra hafi verið eitt og sama skipið, varð útgerð þess lífseigasta kútteraútgerð á Seltjarnarnesi. Árið 1902 var Bergþóra aflahæst þilskipa við Faxaflóa og fékk um 160 þúsund fiska. Tveimur árum seinna, 5. september 1904, var skipið á leið á Vestfjarðamið, og hugðist skipstjórinn, Sigurður Guðmundsson, festa kaup á ís til þess að geyma beitu. Hann fór því inn til Patreksfjarðar og fékk loforð fyrir ísnum. En þegar mannskapur af Bergþóru ætlaði að sækja ísinn í land tókst svo hrapalega til, að þeir offylltu skipsbátinn og hann sökk. Fórust þar 13 menn af Bergþóru, og var þetta mesta manntjón á þilskipi frá Seltjarnarnesi, ef frá er talið Kómetslysið.

Svo fór um Bergþóru sem flestar íslensku skúturnar, að hún var seld til Færeyja, og mun það hafa gerst árið 1914.

Kútterinn Karólína

Eins og áður sagði, seldi Runólfur Ólafsson hlut sinn í galeasinum Hjálmari árið 1897, og er það augljóslega gert til þess að afla fjár til kútterakaupa. Hann hefur séð eins og fleiri, að kútterarnir voru betri til fiskjar en skonnorturnar. Þeir voru taldir liggja betur á fiski og þá rak minna. Á kútterunum mátti líka sækja mun lengra. Ekki er ljóst um nánari tildrög að skipakaupum Runólfs Ólafssonar árið 1897, en hinn 14. ágúst var lögskráð í fyrsta sinn á kútterinn Karólínu frá Seltjarnarnesi, sem talin var eign Runólfs. Karólína var smíðuð í Burton Stather árið 1888 og hét fyrst Severn. Hún var tvímastraður kútter úr eik með slétt og upprétt stefni, 86,87 lestir að stærð.

Oct14$34
Kútterinn Karólína.

Runólfur Ólafsson átti Karólínu og gerði hana út frá Seltjarnarnesi allt fram til 1904, en hún var þá seld nokkrum mönnum í Reykjavík, og voru í þeim hópi skútuskipstjórar, sem síðar stofnuðu Alliancefélagið, t.d. Jón Ólafsson, síðar bankastjóri. Árið áður, 8. mars 1903, hafði orðið slys um borð í Karólínu, en þá lenti skipið í miklu ofviðri suður af Grindavík. Verið var að rifa seglin, þegar mikill brotsjór skall á skipinu. Voru þá tíu menn ofanþilja og skoluðust sjö þeirra fyrir borð, tveir komust inn aftur, en fimm drukknuðu, þ.á.m. skipstjórinn, Sigurjón Jónsson. Eftir áfallið lá skipið lengi á hliðinni, en um síðir tókst að rétta það við og halda af stað til heimahafnar á fáeinum seglaslitrum. Sú ferð tók sex sólarhringa.

Karólína hét síðast Hafsteinn og var í eigu Duusverzlunar. Undir því nafni var hún seld til Færeyja.

Jón í Melshúsum kaupir þrjá kúttera

Svo er að sjá sem Jón Jónsson í Melshúsum hafi farið fleiri en eina ferð til Hull árið 1897 til þess að kaupa kúttera. Hann var staddur þar 9. júlí, en þann dag keypti hann kútterinn Corn Flower fyrir 250 pund og viku seinna keypti hann annan kútter, sem hét Bacchante á 325 pund. Bæði þessi skip voru smíðuð í Burton Stather, en Corn Flower var nokkru eldra, smíðað 1877 eða 1879, en Bacchante var smíðuð árið 1885 (Skipaskjöl Gullbringu- og Kjósarsýslu). Hefur verðmunur skipanna sjálfsagt ráðist af þessum aldursmun, en stærðarmunur var þó reyndar nokkur, þar sem Corn Flower var 76,61 lest en Bacchante 85,57 lestir. Þessi skip bæði seldi Jón í Melshúsum í september sama ár og voru það Engeyingarnir Brynjólfur Bjarnason og Bjarni Magnússon auk Andrésar Andréssonar, sem keyptu Corn Flower, en Magnús Sigfússon Blöndahl í Hafnarfirði keypti Bacchante. Engeyjarskipið var nefnt Valdemar, en Magnús nefndi sitt skip eftir konu sinni, og kallaði það Guðrúnu Blöndahl. Verður síðar meira rætt um það skip, því að það átti eftir að komast í eigu Seltirninga undir nafninu Sigurfari.

Oct14$35
Kútterinn Skarphéðinn.

Engeyingarnir keyptu Valdemar á 6.500 krónur, og er svo að sjá sem þeir hafi fengið skipsverðið lánað að fullu og jafnvel meira til. Úr Landssjóði (Viðlagasjóði) fengu þeir 4.400 krónur en 2.500 í Landsbankanum. Þetta má ráða af því, að Andrés Andrésson seldi hlut sinn í skipinu 1. desember 1898 og sá, sem keypti, Otti Guðmundsson, tók við þriðjaparti af fyrrgreindum skuldum. Líklega hefur eitthvað af Landsbankaláninu farið til þess að gera endurbætur á kútter Valdemar, því að við skoðun á skipinu eftir komuna til Íslands, voru gerðar athugasemdir við vistarverur skipsins og þær ekki taldar fullnægjandi. Var lúkarinn sagður lítill, illa lýstur og með lélegri loftræstingu. Loft barst aðeins um lúkarskappa og ljós um einn „skylight” eða þakglugga. Raunar fengu fleiri enskir kútterar svipaða einkunn hjá skoðunarmönnum við komuna til Íslands. Valdemar var gerður út frá Engey að minnsta kosti fram til 1906. Hann lenti í ofviðrinu 8.mars 1903 og var þá staddur suður af Grindavík eins og kútter Karólína, sem áður var rætt um. Valdemar fékk á sig sjó og drukknuðu af honum tveir menn.

Þau urðu endalok Valdemars, að hann var höggvinn upp á Hlíðarhúsasandi, en ekki er ljóst, hvenær það var(Ægir 12. ár, 82.-83). Sveinbjörn Egilson segir í Ægi 1919, að enginn muni þá eftir að hafa séð Valdemar á floti.

Líklega hefur Jón í Melshúsum grætt eitthvað á viðskiptunum með Guðrúnu Blöndahl og Valdemar, því að svo virðist, sem hann hafi bætt u.þ.b. 1.500 krónum við verðið á Valdemar (250 pund = tæpar 5.000 krónur). Þennan gróða hefur hann væntanlega notað til skipakaupa handa sjálfum sér, því að 18. september 1897 er hann enn á ferðinni í Bretlandi og nú í Grimsby. Þar kaupir hann kútterinn James Spurgeon, 12 ára gamalt skip, smíðað úr eik og álmi í Rye árið 1885. Söluverð skipsins var 332 pund og 10 shillingar, og var það því dýrast þeirra skipa, sem Jón í Melshúsum keypti. Hann nefndi skip sitt Skarphéðin, og hófst útgerð þess frá Seltjarnarnesi á vetrarvertíð 1898. Þaðan var hann svo gerður út næsta áratug og ríflega það, síðast árið 1908. Reyndar var Skarphéðinn stundum notaður til flutninga. Hann fór t.d. tvær ferðir til Noregs árið 1906 og sótti þangað timburfarma (Ægir 2. ár, 37).

Portland og Svanurinn

Nú hafa verið nefndir fjórir kútterar breskættaðir, sem byrjað var að gera út frá Seltjarnarnesi árin 1897 og 1898. Þetta voru Kristófer, Karólína, Valdemar og Skarphéðinn. Enn eru þó tveir ótaldir, Portland og Svanurinn. Um útgerð Portlands er lítið vitað, en það virðist hafa verið lítill kútter af breskum uppruna, 67 lestir að stærð. Líklega hefur hann heitið áður St. Andrew, því að skip með því nafni rak upp í Eiðsvík 15. febrúar 1898 og voru eigendur þess skips sagðir vera Runólfur Ólafsson og Jón Árnason skipstjóri, en það voru einmitt sömu mennirnir og áttu Portland (Fjallkonan 15. ár,36). Skipsins er aðeins getið í þrjú ár (1898-1900) í útgerðarskýrslum frá Seltjarnarnesi, og virðist það því fljótlega eftir aldamótin hafa verið selt þaðan burt. Meðal eigenda þess seinna voru Thor Jensen og Milljónafélagið.

Sigurður Jónsson í Görðunum við Skildinganes var um árabil skipstjóri á skonnortum Framnesinga. Hann stýrði t.d. bæði Agnesi og Njáli. Þegar kútteratíminn var að renna upp, hugðist Sigurður gerast útgerðarmaður, og í febrúar 1898 brá hann sér til Bretlands með Lauru til þess að kaupa kútter. Hann tók land í Leith og fór þaðan til Edinborgar, en síðan með lest til Hull. Þegar þangað kom, hringdu þeir Sigurður og félagar hans til Pike Wards fiskkaupmanns í London og báðu hann um hjálp við skipakaupin. Ward kom daginn eftir til Hull og setti auglýsingu í blöð borgarinnar. Þess skal getið, að þarna í Hull voru með Sigurði tveir Íslendingar, annar í skipahugleiðingum, en hinn var Guðmundur Kristjánsson skipstjóri, sem hafði réttindi til þess að stýra skipi milli landa, og hafði Sigurður fengið hann til farar með sér.

Oct14$36
Kútterinn Svanur, ísaður á Reykjavíkurhöfn.

Þeir félagar fengu mörg tilboð um skip, en sum þeirra voru úti á sjó, svo að erfitt var um vik við að skoða þau. Eftir margar ferðir í dokkirnar í Hull, ákvað Sigurður í Görðunum að kaupa skip, sem bar nafnið Svanurinn (the Swan). Sjálfur lýsir hann því svo: ”Svanurinn var áttatíu og sex smálestir að stærð, fallegt skip, djúpskreitt, með stórt stórsegl, en lítið aftursegl.” (V.S.V.: Sigurður í Görðunum,136) Ekki mundi Sigurður, hversu mikið hann borgaði fyrir Svaninn, en taldi það hafa verið „milli fimm og sex þúsund krónur”. Eftir heimkomuna seldi Sigurður Jóni Guðmundssyni á Bakka þriðjunginn í Svaninum og gerðu þeir félagar skipið út næstu ár. Sigurður var sjálfur skipstjóri í fyrstu, en seinna réðu eigendur Friðrik Ólafsson sem skipstjóra á Svaninn. Árið 1902 keyptu þeir Sigurður og Jón á Bakka annað skip, sem hét Haffari, en þess ber að geta, að bæði skipin voru talin til útgerðar Reykvíkinga, þó að bæði Sigurður og Jón ættu heima í þáverandi Seltjarnarneshreppi. Á árunum 1904-08 átti Jón Svaninn einn, en síðan keypti Duusverzlun skipið. Þau urðu endalok Svansins, að hann sökk eftir árekstur fyrir sunnan land árið 1912. Sama ár hætti Sigurður í Görðunum útgerð Haffara og árið eftir var hann seldur til Færeyja (Gils Guðmundsson: Skútuöldin III,121).

Gróði á skútuútgerð og skipum fjölgar

Hér hefur komið fram, að árin 1897 og 1898 voru mikil breytingaár í sögu þilskipaútgerðar frá Seltjarnarnesi. Ný og stærri skip voru keypt. Tryggvi Gunnarsson heldur því fram, að næstu ár þar á eftir hafi verið mestu veltiár þilskipaútgerðarinnar. Um árið 1899 segir hann:

Árið 1899 var skippundið af málsfiski (18”) borgað með 63 kr., smáfiskur með 50 kr. og ýsa með 40 krón.; varð því mikill ágóði á þeim skipum, sem mest öfluðu . . . (Almanak Þjóðvinafél. 1901, 74).

Um árin 1900 og 1901 segir hann:

Tvö síðastliðin ár hafa verið veltiár fyrir þilskipastólinn yfirleitt bæði með aflahæð og fiskverð, þótt nokkrir skipseigendur hafi lítið grætt vegna óhyggilegra ráðningarskilyrða á skipin. Sem betur fer hafa mörg þeirra þegar sýnt, að þau eru arðsöm eign, því að þess eru dæmin, að á aflahæstu skipin hefir gróðinn orðið svo mikill á þrem árum, að meira hefir orðið afgangs kostnaði en það, sem þau kostuðu upphaflega, og þó hafa þau gengið til veiða lítið lengur en helming af tímanum (Almanak Þjóðvinafél. 1902, 60).

Hiklaust má telja, að þessi ummæli Tryggva Gunnarssonar eigi jafnvel fremur við um Seltirninga en ýmsa aðra. Þeir höfðu að vísu sömu ráðningarskilmála og aðrir, en þá taldi Tryggvi of hagstæða sjómönnum. Hins vegar voru þeir í fararbroddi við að afla sér stærri skipa a.m.k. frá 1897, og skipin frá Seltjarnarnesi voru jafnan í hópi hinna aflahærri. Ýmsir útgerðarmenn frá Seltjarnarnesi þóttu líka verka afla sinn sérlega vel. Má í því sambandi nefna Þórð í Ráðagerði, Pétur í Hrólfsskála og Guðmund í Nýjabæ (Ægir 12. ár, 83).

Um aflabrögð þóttu Seltirningar einnig í fremstu röð, og það var einmitt árið 1899, sem þeir fóru fram úr Reykvíkingum í meðalafla á þilskip. Meðalafli Reykvíkinga það ár á vetrarvertíð var 10.000 fiskar á skip (30) en Seltirninga 16.400 á skip (5). (Almanak Þjóðvinafél. 1905, 78). Þessi góði árangur af þilskipaútgerðinni í kringum aldamótin varð þó ekki til þess, að Seltirningar stækkuðu flota sinn mikið á þessum árum. Virðist svo sem þeir hafi aðeins keypt tvö skip á árunum 1899-1903. Þessi skip voru Velocity og Sigurfari.

Velocity var lítill enskur kútter, 65,43 lestir, smíðaður í Plymouth árið 1872. Skipið var selt til Rönne á Borgundarhólmi snemma árs 1898, og sá sem keypti var Friðgeir Hallgrímsson skipstjóri. Hann gæti hafa verið einhvers konar milliliður, því að í ágúst seldi hann Þórði Jónssyni í Ráðagerði skipið. Það var hins vegar ekki afhent fyrr en í ágúst 1899 og þá á Ísafirði. Guðmundur Guðmundsson, líka í Ráðagerði, keypti þá þriðjung skipsins og virðist hafa átt í því a.m.k. fram til 1901. Velocity var gerð út í sjö ár frá Seltjarnarnesi og var Jón, sonur Þórðar í Ráðagerði, lengi skipstjóri á henni. Árið 1906 er hún komin til Reykjavíkur og talin eign Jóhannesar Einarssonar. Velocity sökk fyrir utan Gufunes um 1910 og stóðu masturstoppar upp úr sjónum í mörg ár eftir það (Ægir 12. ár, 83).

Oct14$37
Kútterinn Sigurfari.

Kútterinn Sigurfari (áður Guðrún Blöndahl og þar áður Bacchante) hefur áður verið nefndur vegna þess, að Jón í Melshúsum keypti hann í Hull en seldi síðan Magnúsi Blöndahl í Hafnarfirði. Hinn 28. september 1899 seldi Magnús skipið þeim Pétri Sigurðssyni bónda í Hrólfsskála og Gunnsteini Einarssyni skipstjóra, sem þá bjó í Skildinganesi. Söluverð var 8.500 krónur, sem mátti kallast hátt verð og sýnir, að Sigurfari var talinn gott skip. Pétur átti 2/3 skipsins en Gunnsteinn 1/3, og fór Gunnsteinn með skipsstjórn á því („færði skipið”). Þeir félagar tóku við 5.000 króna skuld við Landsjóð vegna skipakaupanna en borguðu 3.500 krónur út í hönd. Milligöngumaður um kaupin var Valgarður Ó. Breiðfjörð kaupmaður í Reykjavík. Það voru þeir félagarnir Pétur og Gunnsteinn, sem breyttu nafni skipsins í Sigurfari aldamótaárið 1900 með leyfi yfirvalda, en þetta skipsnafn hafði lengi verið til á útvegi Hrólfsskálamanna. Sigurfari var gerður út frá Seltjarnarnesi á árunum 1900-07, en hann var seldur Duusverzlun í janúar 1908. Það fyrirtæki átti Sigurfara til 1920, en þá var hann seldur til Færeyja (Gils Guðmundsson: Skútuöldin V, 294). Á þjóðhátíðarárinu 1974 var Sigurfari keyptur aftur til Íslands, og er nú varðveittur uppi á þurru landi í byggðasafninu á Akranesi.

Skútuútgerð Seltirninga nær hámarki

Árið 1904 nær skútuútgerð frá Seltjarnarnesi hámarki, en svo bregður við, að eftir þetta ár er ekkert þilskip keypt þangað. Svo hratt hrakaði þessari útgerð, að árið 1909 var ekkert þilskip gert út frá Seltjarnarnesi, en þau höfðu verið 10 árið 1904. Síðar verður nánar greint frá þessari öru hnignun en víkum fyrst að metárinu 1904.

Oct14$38
Kútterinn Björn Ólafsson, stærsti kútter Íslendinga.

Á árinu 1904 hófst útgerð tveggja síðustu þilskipanna, sem Seltirningar eignuðust, en bæði virðast þau raunar hafa verið keypt fyrr. Þetta voru kútterarnir Milly og Björn Ólafsson, sem báðir voru smíðaðir í Bideford á Englandi og það af sama skipasmiðnum, einhverjum H.M. Restarick, en með árs millibili, 1884 og 1885. Kútterinn Björn Ólafsson (áður Clulow) var eldri en Milly (áður Edward Birkbeck), og hann komst líka fyrr í eigu Seltirninga. Það var Björn Ólafsson (síðar Ólafs) skipstjóri frá Mýrarhúsum, sem keypti skipið í Lundúnum í október 1902 fyrir 850 pund. Var það mun hærra verð en Seltirningar höfðu áður greitt fyrir enska kúttera, en þess ber að gæta, að Björn Ólafsson var 99,16 lestir að stærð og því stærstur allra íslenskra þilskipa. Fyrir söluna virðist skipið hafa legið í Great Yarmouth, því að þar var undirrituð yfirlýsing um, að Björn Ólafsson skipstjóri væri danskur þegn, en slíka yfirlýsingu þurfti hann að hafa til þess að hann mætti sigla skipinu á brott. Þegar heim kom, reyndist Björn frá Mýrarhúsum ekki eiga skipið einn og voru meðeigendur hans þrír, Guðmundur Ólafsson (2/9), Jón Jónsson í Melshúsum (2/9) og Guðmundur Guðmundsson í Ráðagerði (2/9).(Skipaskjöl Gullbringu- og Kjósarsýslu) Sjálfur átti Björn svo 3/9 skipsins og hann var skipstjóri. Ef til vill hefur kútter Björn Ólafsson verið í flutningum fyrsta ár sitt á Íslandi, því að hans er ekki getið í aflaskýrslum fyrr en á árinu 1904 eins og áður sagði. Skipið var gert út frá Seltjarnarnesi í fimm ár eða til 1908, en ekki er þó getið afla þess síðasta árið og má vera, að það hafi aftur verið tekið til flutninga. Milljónafélagið eignaðist kútterinn Björn Ólafsson á árunum 1908-09 og aðaleigandi hans og skipstjóri gerðist um sömu mundir afhuga skútum og varð togaraskipstjóri. Seinna var skipið selt til Færeyja.

Pétur Sigurðsson í Hrólfsskála var orðinn gamalreyndur við útgerð þilskipa, þegar hann keypti kútterinn Milly, því að í framtölum til lausafjártíundar er hans fyrst getið sem skútueiganda árið 1890. Pétur keypti Milly 24. nóvember 1903, og seljandi var Ásgeir Sigurðsson kaupmaður eða fyrirtæki hans Sjávarborg. Ekki virðist skipið hafa verið gert út frá Seltjarnarnesi nema í tvö ár, en það var í eigu Péturs Sigurðssonar í fimm ár eða þangað til í október 1908. Þá seldi hann Duusverzlun skipið, en löngu seinna var það svo selt til Færeyja.

Seltirningar stóðu framarlega í skútuútgerð

Skútu- eða þilskipaútgerð frá Seltjarnarnesi náði hámarki árið 1904 eins og áður sagði. Skal nú reynt að athuga hlut Seltirninga þetta ár með samanburði við aðra útgerðarstaði þilskipa. Ef við lítum fyrst á skipafjöldann, kemur í ljós, að Seltirningar voru þetta ár í 8. sæti með 9 þilskip (Valdemar frá Engey er ekki talinn með, hvorki í þessari tölu né þeim, sem síðar koma). Á þessum stöðum voru fleiri þilskip: Reykjavík með 31, Akureyri 26, Ísafjörður 16, Patreksfjörður 13, Bíldudalur 12, Þingeyri 11 og Hafnarfjörður með 10. Næst skal litið á stærð skipanna í lestum og kemur þá í ljós, að Seltirningar voru í 5. sæti með skip upp á 593 lestir. Á undan voru aðeins Reykjavík með 2.443 lestir, Akureyri 812, Hafnarfjörður 630 og Patreksfjörður 616. Augljóst er af þessum samanburði milli skipafjölda og lestatölu, að Seltirningar hafa átt mun stærri þilskip en Vestfirðingar og Eyfirðingar. Þetta stafaði auðvitað af því, að Seltirningar voru í fararbroddi við að taka í notkun enskbyggða kúttera í stað skonnortanna. Á skútunum 9 frá Seltjarnarnesi voru árið 1904 taldir í skiprúmi 166 hásetar og taldist það í 5. sæti eins og með lestatöluna, og sömu staðir voru líka á undan. Ef við gerum ráð fyrir, að hver þessara 166 háseta hafi haft þrennt á framfæri sínu, kemur í ljós, að þeir hefðu framfleytt 664 persónum. Það er líklega um tvöfalt fleira fólk en íbúar Framnessins og Skildinganess voru um þessar mundir. Þó að taka beri með í reikninginn, að skútuvinnan stóð í mesta lagi níu mánuði á ári, verður að telja framboð atvinnutækifæra í Seltjarnarneshreppi þetta ár mun meira en hreppsbúar gátu annað. Því varð að ráða háseta úr öðrum byggðarlögum, og kemur það raunar víða fram, að utanhreppsbúar voru fjölmennir á útvegi Seltirninga.

Oct14$39
Kútterinn Milly.

Ljóst er af ýmsum heimildum, að Seltirningar voru góðir aflamenn. Ýmsar af skútum þeirra voru oft meðal hinna aflahæstu, t.d. Bergþóra. Ef litið er á tölur ársins 1904 í þessu sambandi, kemur í ljós, að í þorskafla eru þeir í 3. sæti með 216.300 þorska. Hér er átt við málfisk, 18” eða lengri. Það eru aðeins Reykvíkingar (1.103.900) og Hafnfirðingar (234.100), sem standa Seltirningum framar við þorskveiðar á skútur þetta árið. Þessi mikli afli Faxaflóamanna af stórþorski stafaði auðvitað af því, að þeir voru næstir hrygningarstöðvum þorsksins. Ef hins vegar er litið á smáfiskinn, kemur í ljós, að Seltirningar detta niður í 4. sæti með 148.700 smáfiska. Nú eru bæði Patreksfirðingar og Bílddælir komnir upp fyrir auk Reykvíkinga. Þegar röðin kemur að ýsunni, batnar hlutur Seltirninga að nýju og þeir drógu næst flestar ýsur úr sjó árið 1904 eða 110.700. Aðeins Reykvíkingar stóðu þeim framar í ýsudrætti, en þeir drógu 316.200 ýsur.

Ekki er getið hákarlsafla á Seltjarnarnesi þetta ár, og líklega hafa þeir verið alveg hættir þeim veiðum um þetta leyti. Síld veiddu Seltirningar ekki, en vitað er til þess, að þeir keyptu síld til beitu á skútur sínar. Auðvitað fékkst töluverður lifrarafli úr öllum þeim vertíðarfiski, sem aflaðist og hafa Seltirningar víst brætt hann heima að verulegu leyti. Árið 1904 fengu þeir 103 tunnur af þorskalifur og voru í þriðja sæti yfir allt landið.

Lok skútuútgerðar á Seltjarnarnesi

Ef litið er á hagskýrslur, sýnist hnignun skútuútgerðar frá Seltjarnarnesi hafa verið furðulega hröð. Árið 1904 voru gerð þaðan út níu þilskip eins og áður var sagt, en á næsta ári, 1905, voru þau komin niður í sex. Árið 1906 teljast þau aðeins vera tvö og 1907 þrjú. Síðan kemur árið 1908 og þá eru þilskipin aðeins tvö Þetta er líka síðasta árið í samfelldri sögu skútuútgerðar á Seltjarnarnesi frá 1883, því að árin 1909-11 er ekkert þilskip gert út þaðan. Á árunum 1912-14 er svo talið, að Guðmundur Ólafsson geri út kútter Bergþóru frá Seltjarnarnesi og eru það síðustu fjörbrot þessa atvinnuvegar. Við þetta má svo bæta, að Pétur Sigurðsson hélt áfram þilskipaútgerð frá Reykjavík með Milly á árunum 1906-08, en sjálfur var hann ávallt búsettur í Hrólfsskála. Þá mun Guðmundur Ólafsson í Nýjabæ ekki hafa hætt útgerð á árunum 1909-11, heldur gert Bergþóru út frá Reykjavík.

Oct14$40
Skútusjómenn af kútternum Bergþóru um 1910.

Ástæður þess, að skútuútgerð Seltirninga fékk svo skjótan endi, eru eflaust ýmsar. Athygli vekur, að það eru stór verslunarfyrirtæki í Reykjavík, sem kaupa skútur Seltirninga og halda áfram útgerð þeirra. Á Nesinu var hins vegar ekkert slíkt fyrirtæki og seldu útgerðarmenn saltfisk sinn verkaðan eða hálfverkaðan til fyrirtækja eins og Duusverzlunar („Duus kaupir af þeim málfiskinn”) og Edinborgarverzlunar í Reykjavík. Svo virðist sem ágóði hafi verið meiri af fiskverkun og fiskverslun en útgerð undir lok skútutímans og því lentu skipin hjá þeim, sem stunduðu verslunina. Tryggvi Gunnarsson nefnir oft í skrifum sínum um þilskipaútgerð, að hálfdrættisreglan hafi ávallt verið mjög óhagstæð útgerðarmönnum þilskipa. Þeir hafi borið lítið úr býtum, en hásetar hafi fengið of mikið. Þetta getur auðvitað hafa spillt hag útgerðarmanna á Seltjarnarnesi eins og annars staðar.

Árið 1906 fóru ýmsir sjómenn og útgerðarmenn á Suðvesturlandi að hugsa til þess að ráðast í togaraútgerð í stað skútuútgerðar. Meðal þeirra voru Seltirningarnir Björn Ólafsson og Gunnsteinn Einarsson. Gunnsteinn var meðeigandi í Íslandsfélaginu, sem keypti togarann Mars til Íslands árið 1907, en Björn varð skipstjóri á einum togara Milljónafélagsins og seinna eignaðist hann hlut í Maí, sem var þriðji togari Íslandsfélagsins.

Að lokum skal á það minnt, að hafnleysi og annað aðstöðuleysi í landi var útgerð frá Seltjarnarnesi ávallt erfitt en auðvitað því erfiðara sem skipin urðu stærri. Það kann því að hafa verið nokkuð tvíbent, þegar Seltirningar hættu að gera út litlar og léttar skonnortur en fóru glíma við útgerð stórra kúttera.

Mýrarhúsaskóli

Árin 1875-1883

Upphaf skólahalds á Seltjarnarnesi

Í grein í Þjóðólfi 8. maí 1876 segir frá skólahaldi við Faxaflóa nýliðinn vetur. Nefndir eru skólar í Vatnsleysustrandarhreppi, að Hákoti í Njarðvík og á Akranesi. Ennfremur segir: „Í Mýrarhúsum á Seltjarnarnesi hefur og hinn velmetni barnakennari hra Sigurður Sigurðsson haldið skóla fyrir 20 unglinga”. Frásögn blaðsins af skólahaldinu lýkur með hrósyrðum um Sunnlendinga. Þar segir: ”Í þessari framfaratilraun virðist sem Sunnlendingar séu fyrstir og fremstir af landsbúum, en þó er sannast að þessar barnaskólastofnanir og skólatilraunir eru bæði fáar enn, enda þessar fáu enn þá í barndómi. En mjór er mikils vísir.”

Heimildum ber saman um, að Ólafur Guðmundsson, útvegsbóndi í Mýrarhúsum, hafi haft forystu um að koma á reglulegu skólahaldi í Seltjarnarneshreppi. Hann hafði sem fleiri Seltirningar stundað sjó frá Suðurnesjum og því verið kunnugur skólahaldi Suðurnesjamanna, t.d. á Vatnsleysuströnd. Því má vel ætla, að þaðan sé hugmyndin komin að skólahaldi í Mýrarhúsum. Heimakennsla var þá sú aðferð, sem flestir beittu til uppfræðslu barna sinna, og skólar voru sárafáir í landinu. Jafnvel í Reykjavík hafði skipuleg barnakennsla verið stopul eða eingöngu á árunum 1830-1849 og frá 1862. Nokkrir Seltirningar höfðu stundað skóla í Reykjavík og má meðal þeirra telja Pétur Sigurðsson, síðar bónda í Hrólfsskála, en var talinn listaskrifari. Þá hafði Guðmundur Einarsson frá Bollagörðum, síðar bóndi í Nesi, verið í kvöldskóla hjá Jóni Ólafssyni í Reykjavík.

Fyrsta skólahúsið

Mýrarhúsaskóli tók til starfa 30. september 1875 og fyrstu sjö starfsárin eða til vors 1882 var hann hýstur í litlu timburhúsi, sem Ólafur Guðmundsson lagði honum til. Hús þetta stóð á hlaðinu í Mýrarhúsum. Í fjögur ár veitti Ólafur skólanum ókeypis afnot af húsinu, en í fjárhagsáætlun fyrir Seltjarnarneshrepp 1879-80 eru veittar 200 kr. til þess að kaupa það (Hreppsbók Seltjarnarneshrepps). Skyldi þetta vera fyrsta afborgun af húsinu, sem átti að kosta 600 krónur og greiðast á þremur árum. Hreppurinn hefur því að öllum líkindum verið búinn að eignast húsið að fullu árið 1882.

Árið 1878 sótti hreppsnefnd Seltjarnaneshrepps um leyfi sýslunefndar til þess að mega setja á stofn fastan skóla í hreppnum. Í þeirri umsókn var sagt, að Mýrarhúsaskóli hefði þá um skeið verið rekinn „án ábyrgðar eða þyngsla fyrir hreppssjóðinn, en þó getað átt sér stað og þrifist allvel, að miklu leyti fyrir áhuga og óeigingirni einstaks manns” (Bréfabók sýslunefndar Kjósarsýslu). Þarf víst ekki að fara í grafgötur um, að þessi maður var Ólafur í Mýrarhúsum. Sýslunefnd veitti hreppsnefnd Seltirninga leyfi til þess að taka við eign og rekstri Mýrarhúsaskóla. Árið 1878 telst því upphafsár skólahalds á Seltjarnarnesi fyrir almannafé.

Við styrkinn úr sveitarsjóði bættist styrkur frá Alþingi. Svo hittist á, að Mýrarhúsaskóli var stofnaður um sama leyti og Alþingi fékk löggjafarvald. Ekki var áhugi alþingismanna mikill á skólamálum og síst á skólaskyldu, en þingið tók nú að setja fjárlög, og frá og með árinu 1878 var veittur styrkur til nokkurra barnaskóla, sem starfandi voru í landinu. Meðal þeirra fimm barnaskóla, sem fyrstir nutu góðs af fjárveitingarvaldi Alþingis var Mýrarhúsaskóli, sem fékk 200 krónur. Þrátt fyrir styrk úr sveitarsjóði og frá Alþingi, greiddu foreldrar kennslueyri með börnum sínum í Mýrarhúsaskóla, og mun hann hafa numið u.þ.b. 20 krónum á barn á ári.

Sigurður Sigurðsson, fyrsti kennari Seltirninga

Meðal þess, sem Ólafur Guðmundsson gerði fyrir Mýrarhúsaskóla, var að útvega honum kennara. Það var Sigurður Sigurðsson, sem síðar fékk þessa lýsingu af sér: „Samvizkusamt valmenni, er í engu mátti vamm sitt vita, prýðisgóður kennari og bezti uppeldisfaðir og ráðunautur hinna mörgu unglinga, er falin var forsjá hans”(Ísafold, 14. apríl 1915). Ekki er ljóst, hvernig fundum útvegsbóndans og kennarans bar saman, en Sigurð hafði þá nýlega borið suður á land, og hann var heimiliskennari í Borgarfirði veturinn 1874-75. Að uppruna var Sigurður Eyfirðingur, fæddur í Reykhúsum í Hrafnagilshreppi árið 1837. Ekki hafði hann lært til kennslustarfa, enda enga menntun að hafa á því sviði um þær mundir. Búskap stundaði Sigurður framan af ævi, en eftir veikindaskeið sneri hann sér að heimiliskennslu, fyrst á Melrakkasléttu en síðar í Eyjafirði. Hann var um tíma heimiliskennari hjá séra Arnljóti Ólafssyni og Pétri Hafstein amtmanni. Sýnir það traust manna á Sigurði, að höfðingjar þessir skyldu trúa honum fyrir fræðslu barna sinna.

Oct15$01
Sigurður Sigurðsson.

Öllum heimildum ber saman um það, að Sigurður Sigurðsson hafi verið duglegur og stjórnsamur kennari. Í þá þrjá áratugi, sem hann stjórnaði Mýrarhúsaskóla, litu Seltirningar á hann sem sannan höfðingja skóla síns, og lifði sú minning langt fram á þessa öld (frásögn Þuríðar Helgadóttur). Það er til marks um stjórnsemi Sigurðar, að baldnir piltar úr Reykjavík voru sendir í skóla hans til ögunar. Meðal þeirra var Ágúst H. Bjarnason, síðar prófessor, sem var í skólanum um 1885, en hann segir um Sigurð: „Hann hafði slíkt ljómandi lag á okkur krökkunum. Okkur var því öllum heldur hlýtt til hans „ (Óðinn, 5.ár).

Ágúst segir, að Sigurður hafi einkum beitt sér gegn „ótuktarskap og óþrifum”, og segir sögu af því, hvernig kennarinn sneri lærisveini frá óþrifum munntóbaks: „Einu sinni hafði einn Reykjavíkursnáðinn fengið okkur nokkra af strákunum til þess að tyggja tóbak. Þannig gekk nokkra daga. Svo var jeg einn dag að lesa upp einkunnir þær, er jeg hafði gefið krökkunum í neðsta bekk og angaði náttúrlega út úr mjer tóbakslyktin. Sigurður rendi þá til mín raunalegum alvöruaugum og sagði ofur stillilega: „Og þú líka, Ágúst minn.”” Þetta dugði til þess að venja Ágúst af munntóbaksnotkun.

Athyglisverð eru þau ummæli Ágústs H. Bjarnasonar, að hann hafi verið að gefa krökkunum í neðri bekk einkunnir. Hér kemur fram aðferð Sigurðar við að kenna mismunandi aldurshópum eða bekkjum í einni skólastofu. Hann lét semsagt krakkana kenna hvert öðru. Fólkið í efsta bekknum var látið kenna til skiptis skrift og reikning í neðsta bekknum, á meðan kennarinn hlýddi miðhópnum yfir kverið, landafræði eða sögu. Þannig voru tveir hópar látnir vinna að verkefnum í hljóði, á meðan einn hafði eitthvað yfir upphátt. Sigurður kennari hafði líka einhvers konar röðunarkerfi á nemendum, svipað og í Latínuskólanum, en hann beitti því á þann hátt að láta efstu nemendurna í hverjum aldurshópi segja hinum lakari til, t.d. í reikningi. Sigurði kennara hefur þannig verið einkar lagið að virkja nemendur til starfa, en það þykir nú lykill að góðu skólastarfi.

Sigurður Sigurðsson skrifaði á hverju ári skýrslu um hið helsta, sem gerðist í skóla hans og er fjallað þar um fjölda nemenda, námsbækur, hegðun, próf og fleira. Eru þessar skýrslur aðalheimild að því, sem hér er sagt, um innra starf skólans. Arftakar Sigurðar héldu áfram þessari skýrslugerð og eru skýrslur varðveittar, sem ná til áranna 1875-1921.

Á meðan Mýrarhúsaskóli var í elsta skólahúsi sínu, var nemendafjöldi oftast á bilinu 25-30. Fæstir voru nemendurnir fyrsta árið, 1874-75, aðeins 18, en flestir voru þeir síðasta árið, 1882-83, eða 32. Kennsla stóð yfir í sjö og hálfan mánuð á ári, frá októberbyrjun og fram í miðjan maí. Kenndar voru fjórar stundir á dag. Skemmtilegt dæmi um samband skólahalds og atvinnulífs í byggðarlaginu kemur fram í söngkennslunni, en hún hófst á 3. ári skólans, 1877-78. Guðmundur Einarsson, útvegbóndi í Nesi, annaðist þessa kennslu, og hann fór jafnan með skip sín og menn á vertíð suður í Leiru í byrjun mars. Þess vegna stóð söngkennsla Guðmundar til febrúarloka. Hann var eini aukakennari við skólann á þessu tímabili. Alla aðra kennslu annaðist Sigurður Sigurðsson.

Kennslugreinar og kennslubækur

Fyrsta skólaár Mýrarhúsaskóla voru aðalkennslugreinar fjórar, þ.e. barnalærdómsbók(kverið), lestur, skrift og reikningur. Auk þess höfðu 13 nemendur (af 18) biblíusögur, 3 lærðu réttritun og 1 hafði dönsku og landafræði. Hafa það væntanlega verið elstu nemendurnir,sem fengu viðbótarverkefni í nýjum greinum. Um árangur skólastarfsins segir Sigurður kennari í skýrslu sinni: „Þegar skólanum var sagt upp, voru 8 börnin búin að læra alla barnalærdómsbókina og 3 þeirra einnig allar biblíusögurnar. Í reikningi voru þau komin mjög mislangt; voru sum búin með 4 höfuðgreinar bæði í heilu og brotnu, en sum höfðu ekki lokið við eins konar tölur. 15 börnin lærðu Balles lærdómsbók en 3 Balslevs.” Kennari gaf einkunn fyrir hegðun og fengu 15 „ágætlega”, 1 „ágætlega -” og 2 „dável +”.

Á öðru skólaári urðu ekki miklar breytingar á námsefni, en kunnátta hafði aukist, t.d. í reikningi. Um það segir kennarinn: „ Í reikningi voru sum börnin búin með heilar tölur, brot og þríliðu, sum höfðu ekki lokið við margskonar tölur, og 1 var ekki búið með einskonar tölur.”

Á þriðja skólaári, 1877-78, er í fyrsta sinn getið um sögukennslu, og var kennd saga Melsteðs „hin minni”. Þá hófst einnig kennsla í söng eins og áður sagði, og var sú kennsla tvisvar í viku, ein stund á dag. Auk söngsins var kennd söngfræði. Af kennslubókum eru nú nefndar í fyrsta sinn landafræði Erslevs í þýðingu Páls Melsteðs og Wulffs Læsebog í dönsku.

Oct15$02
Úr skýrslu skólans 1891.

Ákveðin bekkja-eða flokkaskipting eins og það var þá kallað, kom fyrst til sögunnar á fjórða skólaári Mýrarhúsaskóla, 1878-79. Í neðra flokki voru þessar greinar kenndar: Lestur, barnalærdómsbókin, biblíusögur, skrift, reikningur og söngur ásamt söngfræði. Í efra flokki voru kenndar allar sömu greinar sem í neðra flokki, en auk þess eftirfarandi: Réttritun, sagnfræði,landfræði og danska.

Í efra flokki luku allir við barnalærdómsbók Balles og biblíusögur Balslevs að einum undanskildum. Í neðra flokki höfðu börnin þessar sömu bækur, en eitt lærði þó Helgakver. Sú þróun hefst raunar með næsta skólaári, að æ fleiri lærðu Helgakver, en þeim, sem lærðu bók Balles fækkaði að sama skapi. Skólaárið 1882-83 voru þeir orðnir fleiri, sem lærðu Helga eða 21 á móti 10 Ballemönnum. Tveimur árum seinna voru hlutföllin orðin 43 á móti 1 Helgakveri í vil. Kennslubók Balles er síðast nefnd í Mýrarhúsaskóla veturinn 1889-90 og var þá orðin nær hundrað ára gömul, því að hún kom fyrst út í Danmörku árið 1791. Bókin er kennd við höfundinn, danska biskupinn Nicolai Edinger Balle og nefndist í íslenskri þýðingu séra Einars Guðmundssonar Lærdómsbók í evangeliskum kristilegum trúarbrögðum handa unglingum. Þetta var spurningakver í stíl fræða Luthers hinna minni og Ponta (Pontoppidans sannleika guðhræðslunnar), en Balle var í anda skynsemistrúar aldamótanna 1800. Skynsemistrú Magnúsar Stephensens hefur því enst nær alla 19. öld á Seltjarnarnesi. Því má við bæta, að kverlærdómurinn var auðvitað til undirbúnings fermingunni.

Síðustu ár skólans í elsta skólahúsinu, 1879-83, var skólahald í þeim skorðum, sem það hafði mótast í fyrstu árin. Helstu breytingar voru þær, að nokkrar nýjar kennslubækur voru teknar í notkun. Meðal þeirra voru dönskubók Steingríms Thorsteinssonar og Íslandssaga séra Þorkels Bjarnasonar á Reynivöllum. Sögubók séra Þorkels var fyrsta kennslubók í Íslandssögu, sem notuð var í skólanum. Sú bók kom fyrst út árið 1880 og var notuð í Mýrarhúsaskóla veturinn eftir, 1880-81.

Eftir aðeins fimm ára notkun elsta skólahússins eða upp úr 1880 þótti það vera orðið of lítið og er kvartað bæði um „plássleysi” og „loftleysi”. Kom þar í ársbyrjun 1882, að hreppsnefnd taldi ekki lengur svara kostnaði að halda skólahúsinu við. Er nú talað um að leggja verði í mikinn kostnað við að lagfæra leka, sem beri á í húsinu. Hreppsnefndin ákvað að boða til sérstaks fundar um byggingu nýs skólahúss á Seltjarnarnesi. Var sá fundur haldinn í Mýrarhúsum 27. febrúar 1882 og markar hann þáttaskil í skólamálum Seltirninga.

Árin 1883-1906

Rætt um að reisa skólahús úr steini

Oddviti Seltjarnaneshrepps árið 1882 var Magnús Stephensen, bóndi í Viðey. Hann boðaði til fundar í Mýrarhúsum um byggingu nýs skólahúss á Seltjarnarnesi hinn 25. febrúar, en vegna veðurs fórst fundarhald fyrir þennan dag og varð ekki fyrr en tveimur dögum seinna, 17. febrúar (Fundargerðabók Seltjarnarneshrepps I). Fimmtán búendur í hreppnum komu til fundar og varð alger samstaða um að reisa nýtt skólahús úr steini á næsta sumri. En hvers vegna úr steini. Jú, um þessar mundir lögðu menn sig eftir þessum byggingarmáta í höfuðstað landsins, Reykjavík.Nota skyldi íslenskan stein til bygginganna og fengnir voru danskir steinsmiðir til þess að sjá um hleðslu og til þess að kenna Íslendingum aðferðir við smíðina. Einna elst slíkra húsa er þinghúsið og hegningarhúsið við Skólavörðustíg (Steinninn), sem reist var á árunum 1872 og 1873. Steinsmiður við þá byggingu var Daninn Luders, sem síðan settist að í Reykjavík og átti þar heima í allmörg ár (Árbækur Reykjavíkur). Hann átti eftir að koma við sögu í skólabyggingarmálum Seltirninga.

Um 1880 kom fjörkippur í byggingu hlaðinna steinhúsa í Reykjavík og bar hæst byggingu alþingishússins, sem lokið var árið 1881. Árið eftir var hafin bygging barnaskóla fyrir bæinn, og var hann reistur úr höggnum steini við Hafnarstræti upp af Bæjarbryggjunni, þar sem síðar mættust Hafnarstræti og Pósthússtræti. Byggingu þessa skólahúss, sem síðar var gert að pósthúsi, landssímastöð og lögreglustöð, lauk sumarið 1883, og var opnuð þar iðnsýning í ágúst. Til þessara steinbygginga hafa Seltirningar án efa leitað um fyrirmyndir að skólabyggingu sinni, og er augljóst, að þeir vildu ekki hafa hann í lakara húsnæði en því, sem tíðkaðist inni í Vík.

Eins og áður sagði, var á fundi Seltirninga 27. febrúar 1882 ákveðið að byggja barnaskólahús úr steini. Skyldi það vera 14 álnir á lengd að innan máli og 10 álnir á breidd. Fram kom á fundinum, að jarðeigandi í Mýrarhúsum lofaði að láta fjórðung úr dagsláttu eða 225 ferhyrningsfaðma undir skólann (ca. 60 m2) og skyldi land þetta vera leigulaust „um aldur og ævi”. Til þess að létta undir með hreppnum við byggingu skólahússins gáfu fundarmenn loforð fyrir 675 kr., sem þeir ætluðu að leggja fram afborgunarlaust í fimm ár. Sumir lofuðu peningum strax og framkvæmdir hæfust, aðrir hugðust greiða framlag sitt með innskrift í verslanir, og þriðji hópurinn lofaði vinnu við bygginguna. Helsta vandamálið við undirbúning og síðar eina ágreiningsefnið í sambandi við skólann var staðarvalið.

Deilur um skólastað

Land Mýrarhúsa náði upp eftir Valhúsahæð og lá báðum megin við götuna fram á Nes. Til þess að ráða fram úr vandamálum staðarvalsins var skipuð fimm manna nefnd, og sátu í henni eftirtaldir menn: Ingjaldur Sigurðsson á Lambastöðum, Brynjólfur Bjarnason í Engey, Ólafur Guðmundsson í Mýrarhúsum (landeigandinn), Guðmundur Einarsson í Nesi og Þórður Jónsson í Ráðagerði. Við staðarval sitt átti nefndin að taka tillit til þess, að kálgarðsstæði væri gott við væntanlegan skóla, og hún átti einnig að sjá til þess, að stutt væri í vatnsból. Síðasta ákvörðun fundarins 27. febrúar var að fela Guðmundi í Nesi umsjón með væntanlegum byggingarframkvæmdum. Er hann raunar titlaður söngkennari í fundargerðinni.

Svo virðist sem staðarvalsnefndin, eða a.m.k. meirihluti hennar, þ.e. allir nema Ingjaldur Sigurðsson hreppstjóri, hafi fljótlega komist að niðurstöðu um, hvar skólinn væntanlegi ætti að rísa. Það var neðan við götuna fram á Nes í vestur frá Mýrarhúsum. Ljóst er, að oddvitinn, Magnús Stephensen, var fylgjandi þessu staðarvali og auk hans annar hreppsnefndarmaður, Brynjólfur Bjarnason, sem raunar var bæði í hreppsnefnd og staðarvalsnefnd. Hins vegar var Ingjaldur á móti og með honum tveir hreppsnefndarmenn, Þorlákur Guðmundsson í Hvammkoti og Sæmundur Sæmundsson á Elliðavatni. Meirihluti hreppsnefndar eða þrír af fimm var því á móti fyrrgreindu staðarvali. Eftir hreppsnefndarfund, 17. júní, fóru þremenningarnir í skoðunarferð um Nesið og völdu skólanum nýjan stað, „nefnilega uppí Valhúsinu fyrir sunnan veginn” (Fundargerðabók Seltjarnarneshrepps I). Var nú komin upp allflókin staða í málinu, þar sem meirihluti hreppsnefndar var á móti tillögum staðarvalsnefndar.

Um það leyti, sem ágreiningurinn kom upp, ritaði Magnús Stephensen oddviti bréf til sýslunefndar Gullbringu- og Kjósarsýslu og bað um meðmæli með lánsumsókn til Landssjóðs vegna skólabyggingarinnar. Bað Seltjarnarneshreppur um lán að upphæð kr. 2.500 og vildi fá það til 28 ára með 6% vöxtum. Svo virðist sem vilyrði hafi fljótlega verið gefið fyrir þessu láni, því að skömmu seinna var hafist handa um framkvæmdir við skólabygginguna. Það er a.m.k. ljóst, að 2. júlí var grjótnám hafið og menn teknir til við að draga grjót að byggingarstað. Deginum áður, 1. júlí, hafði verið haldinn fundur í hreppsnefnd um staðarvalið, og var á honum ákveðið að kalla til tvo byggingarfróða menn, sem áttu að lýsa skoðun sinni á staðarvalinu. Þessir menn voru Luders múrmeistari, sem áður var nefndur og Einar Jónsson snikkari. Lýstu þeir því yfir, hvor í sínu lagi, að byggingarstaður neðan götu „væri í alla staði betri og haganlegri”. Sagði múrmeistarinn, að grjótverk, aðflutningur á kalki, sandi og vatni yrði 200 kr. dýrari á efri staðnum. Þá var á það bent, að mun auðveldara væri um aðdrætti sjóleiðis á eldivið og vatni að skólanum á neðri staðnum. Á hinum efri gæti hins vegar verið „yfir snjóskafl að fara að vetrarlagi”, sem auðvitað ylli erfiðleikum. Eftir að oddviti hafði fengið álit sérfræðinganna, ákvað hann að láta halda framkvæmdum áfram og virða álit meirihluta hreppsnefndar að vettugi. Hann styrkti síðan stöðu sína í málinu með því að boða til almenns hreppsfundar 20. júlí, og reyndust allir fundarmenn vera hlynntir neðra skólastæðinu.

Hreppsnefndarmennirnir þrír, Ingjaldur, Þorlákur og Sæmundur sátu ekki fyrrnefndan hreppsfund, en þeir fylgdust með málum, og daginn eftir fundinn sendu þeir oddvita harðort bréf. Í því leggja þeir „blátt bann fyrir að áfram sje haldið byggingunni . . . „. Þremenningarnir létu ekki við það sitja að kvarta heima fyrir, heldur skrifuðu þeir sýslumanni bréf hinn 22. júlí, þar sem þeir telja sig ofurliði borna og vilja sinn fótum troðinn af minnihluta hreppsnefndar. Kristján Jónsson sýslumaður (síðar ráðherra) tók málið upp þrem dögum síðar með bréfi, sem hann skrifaði Magnúsi Stephensen oddvita. Sýslumaður brýnir alvarlega fyrir oddvitanum að fara ekki í þessu máli „fram yfir eða utan við löglegar ákvarðanir nefndarinnar”. Að lokum biður sýslumaður um skýrslu frá oddvita um þetta mál.

Magnús oddviti tók nú saman skýrslu um skólabyggingarmálið, og er hún dagsett í Viðey 12. ágúst. Þar setur hann fram röksemdir sínar fyrir því að halda áfram byggingu skólahússins. Þessar röksemdir eru eftirfarandi:

1. Þar sem hreppnum - fremur fátækum - sparaðist 200 kr. við bygginguna. 2. hússtæðið álitið langtum haganlegra, og húsið betur sett, eptir áliti byggingarfróðra manna, sem vit höfðu á, og 3. þar sem hreppst. og hreppsnefndarmaður I. Sigurðsson sagðist þá ekki vera mótfallinn neðri staðnum, en sem nú eptir á hefur skipt um meiningu sína (Fundargerðabók Seltjarnarneshrepps I).

Auk þessa dregur oddviti það fram í skýrslu sinni, að hreppstjóri hafi neitað að kaupa teikningu að húsinu af Luders múrmeistara fyrir 10 krónur og því sé harla einkennilegt, að þessi sami maður vilji láta fátækan hreppinn byggja hús, sem yrði 200 krónum dýrara en nauðsynlegt væri. Enn ein röksemd oddvita fyrir því að halda sínu striki var sú, að umsjónarmaður byggingarframkvæmda, Guðmundur Einarsson í Nesi, tæki ekki í mál að starfa við húsið á efri staðnum.

Skólinn var reistur neðan við veg

Svo er að sjá sem sýslumaður hafi tekið gildar skýringar oddvita, því að frekari bréfaskriftir urðu ekki milli þeirra, og málið virðist hafa verið látið niður falla af hálfu sýslumannsembættisins. Byggingaframkvæmdum var haldið áfram og í desember 1882 var þeim að mestu lokið.

Oct15$03
Það var „neðan við götuna fram á Nes í vestur frá Mýrarhúsum“,
sem nýi skólinn var reistur.

Hinn 27. desember var haldinn í Mýrarhúsum sérstakur fundur í hreppsnefnd Seltjarnarneshrepps, og var tilgangur hans tvíþættur. Skyldi annars vegar setja niður deilur þær, sem verið höfðu í hreppsnefndinni um staðarval nýs skóla og hins vegar gera eins konar úttekt á byggingunni. Á þennan fund var boðaður sem sáttasemjari Kristinn bóndi Magnússon í Engey, en hann hafði verið fyrsti oddviti hreppsins, 1875-81, og naut mikils álits. Á þessum fundi viðurkenndi minnihluti hreppsnefndar, að „formlega” hefði ekki verið rétt að setja skólahúsið á þann stað, þar sem það nú var risið. Meirihlutinn setti það skilyrði fyrir sáttum, að minnihlutinn ásamt Kristni í Engey sæi til þess, að ekki minna en 1.000 kr. fengist fyrir gamla skólahúsið að viðbættum „hreinum gjöfum”. Er því svo að sjá sem minnihlutamenn hafi orðið að láta eitthvert fé af hendi rakna til þess að ná samkomulagi. Víst er, að gamla skólahúsið var rifið og viðir þess fluttir út í Engey (Frásögn Önnu Sigurðardóttur 1980). Þar voru þeir notaðir í bátaskýli, sem verið var að reisa í eynni og Kristinn bóndi hefur sennilega átt. Hann hefur því til þess að ná sáttum keypt gamla skólahúsið til niðurrifs.

Eftir að nefndin var sátt orðin að kalla, tóku nefndarmenn til við að skoða nýja skólahúsið og virtist mönnum það vera „sæmilega vandað” og „fullnægja þörfum að stærðinni til”. Af þessum orðum virðist mega ráða, að engin teikning hafi verið gerð og húsið því reist eftir auganu, ef svo mætti segja. Sammála voru menn um þrjá galla, sem á húsinu mætti finna og voru þeir þessir:

1. Að það er enginn kjallari undir húsinu, sem þó var upphaflega tilætlað. 2. Að uppá loptinu er ekkert port, sem gjörir loptið afnota minna. 3. Eldhúsið hefði mátt vera minna, en kjennarastofan stærri, og virðist þörf á að laga það ef kringumstæður leyfðu framvegis (Fundargerðabók Seltjarnarneshrepps I).

Hreppsnefndarmenn voru sammála um það, að gallar á skólahúsinu nýja væru Guðmundi Einarssyni, umsjónarmanni með byggingunni, að kenna. Nefndin var einnig þeirrar skoðunar, að reikningar þeir, sem hann hefði lagt fram vegna byggingarinnar væru ófullnægjandi. Var oddvita falið að skrifa Guðmundi og biðja hann um fylgisskjöl með reikningunum. Það tók þó meira en ár að greiða úr þeim reikningsflækjum, sem upp komu við byggingu annars Mýrarhúsaskólans, því að á hreppsnefndarfundi 11. janúar 1884 var enn kvartað yfir því, að reikningar væru ógreinilegir. Að líkindum hefur Guðmundi í Nesi þótt gagnrýni hreppsnefndarinnar óréttmæt, því að hann hætti söngkennslu við skólann eftir þennan vetur. Hann hefur þó stundað nokkra kennslu í nýja húsinu, því að hann er sagður hafa kennt að venju út febrúar, en skólahúsið var formlega tekið í notkun 5. janúar 1883.

Skólagildið 1883

Þó að Seltirningar deildu um uppgjör við byggingu skólahúss síns, spillti það ekki ánægju þeirra með það. Þeir ákváðu að halda hátíð í tilefni af því að hafa fengið þetta nýja hús og byrjuðu á því að halda tombólu í skólahúsinu á milli jóla og nýárs. Hagnaður af henni var 800 krónur, og voru þær látnar renna til byggingarinnar. Síðan var haldið „kvöldgildi” 5. janúar „sumpart í minningu ins nýja húss, er skólinn nú er fluttur í, sumpart til að heiðra kennara skólans”, segir í Suðra 20. janúar 1883.

Oct16$01
Steingrímur Thorsteinsson.

Til gildisins voru boðnir allmargir „heiðursgestir” úr Reykjavík. Meðal þeirra var Steingrímur Thorsteinsson skólakennari og skáld, en hann færði samkomunni frumsamið ljóð eða minni eins og þá tíðkaðist við slík tækifæri. Þetta ljóð telst ekki til hinna fremstu í skáldskap Steingríms, en í því má þó finna nokkur athyglisverð atriði, a.m.k. sögulega séð. Í fyrstu þremur vísunum lofsyngur skáldið þekkinguna og vitnar til orða Francis Bacon „knowledge is power” eða „þekkingin er veldi” og tengir síðan „sæmdarbændur” á Seltjarnarnesi þeirri viðleitni að miðla þekkingu til ungs fólks. Upphafsvísurnar eru svona:

Um aldur þökk sé þeim, er kvað,
að „þekkingin er veldi”,
því þekking einni auðnast það.
sem enginn gjörlegt héldi.
Hún sældum fyllir snauðust lönd,
og sönnun reynslan færir,
að æ því meira orkar hönd,
sem andinn meira lærir.

Og þennan hafið sannleik séð,
þér sæmdarbændur líka,
er hreinum rausnar huga með
þér hófuð stofnun slíka.
Og frægjast skal sú framför merk
til fróðleiks hinum ungu,
þó meðvitund um mannkært verk
sé meira en lof á tungu.

Þér óskað hafið öllu meir,
að ungir mættu fræðast,
sem alast nú - og einnig þeir,
sem enn þá munu fæðast.
Og alltaf kvað hin innri raust
og ýtti drengjum beztu.
Því stendur þetta steinhús traust
og stofnun veitir festu.

Í fjórðu vísunni snýr Steingrímur ávarpi sínu til Sigurðar barnakennara og segir:

Og þú, sem vannst af alúð æ,
þú uppfræðarinn þarfi.
Að græða það hið góða fræ,
hve gladdi þig sá starfi.
Svo ítra köllun áttu hér,
að æðri þú ei finnur,
í húsi nýju heill sé þér
og hverjum, sem þar vinnur.

Í lokavísunni fjallar skáldið um atvinnuhætti Seltirninga með þessum orðum:

Þér ýtar knáir æginn við,
sem erjið djúpið kalda,
þér glæðið mennt og góðan sið
og girnist áfram halda.
Og blessist ykkar byggðin fríð
með blómaríkum arði
og eflist skólinn alla tíð
sem ykkar heiðursvarði.

Samkomugestir sungu ljóð Steingríms, en því miður er ekki vitað, við hvaða lag sungið var. Að því loknu flutti Hallgrímur Sveinsson dómkirkjuprestur og prestur Seltirninga ræðu fyrir minni skólans. Hann sagði frá upphafi stofnunarinnar og viðgangi hennar til þessa. Steingrímur Thorsteinsson talaði næstur og bar lof á kennarana Sigurð og Guðmund í Nesi. Kristján Ó Þorgrímsson, kaupmaður í Reykjavík, mælti fyrir minni hreppsnefndarinnar á Seltjarnarnesi, en Þorlákur Guðmundsson í Hvammkoti (síðar Fífuhvammi) þakkaði fyrir hennar hönd. Steingrímur talaði enn og nú fyrir minni Íslands, en séra Hallgrímur bað menn minnast Ólafs bónda í Mýrarhúsum „sem á næstliðnum árum hefir léð skólanum húsrúm ókeypis og gert allt sitt til að efla hann”, eins og segir í áðurnefndri frétt Suðra af gildinu.

Suðri lýkur svo frásögn sinni:

Auk þessa voru drukkin mörg fleiri minni; veitingar voru hinar ágætustu og skemmtun hin bezta með söng og ræðum og hélzt gildið til kl. 11 um kvöldið. Munu allir, sem þar voru, ljúka því orði á, að þeir hafi ekki lifað margar kvöldstundir jafnánægjulegar og þessa, eða verið annarstaðar þar sem betri andi var en á þessum gleðifundi.

Atvinnuhættir kölluðu á skóla

Blaðið Suðri gerir meira en að greina frá skemmtilegum mannfagnaði Seltirninga 1883. Það setur fram kenningu um nauðsyn þess, að á Nesinu sé barnaskóli og segir:

Það liggur í augum uppi, hve brýn nauðsyn það er fyrir nesið, þar sem allir lifa á sjóföngum, að koma sér upp barnaskólahúsi; feðurnir eru optast á sjó og mæðurnar hafa nóg að vinna heima og allri barnauppfræðingu háski búinn, nema fastur grundvöllur sé lagður undir hana, en það er að vorri hyggju vænt og varanlegt barnaskólahús.

Hér er bent á þá staðreynd, að sjómenn eigi örðugra með að annast kennslu barna sinna en bændur. Húsfreyjur geti heldur ekki sinnt uppfræðsluhlutverki vegna mikilla umsvifa á heimilum, enda voru þau mannmörg og oft var stunduð allumfangsmikil fiskverkun heima fyrir.

Nýja skólahúsið í Mýrarhúsum varð mönnum hvatning til átaka í félags- og fræðslumálum í byggðarlaginu. Á næstu árum var tekin upp kennsla í kvenlegum fræðum, stýrimannafræði og settur var á laggirnar sunnudagaskóli í nokkrum almennum námsgreinum. Öll þessi fræðslustarfsemi tengdist Framfarafélagi Seltirninga.

Eins og áður sagði var það í ársbyrjun 1883, sem nýtt skólahús var vígt á Seltjarnarnesi, en undir lok sama árs komu menn sér saman innan veggja þess til að stofna félag um framfaramál. Það var 6. desember, sem Framfarafélag Seltirninga var stofnað, og var markmið þess talið að vekja áhuga félagsmanna til framfara. Þetta skyldi gert með því að gefa þeim kost á að láta hugsanir sínar í ljós bæði í ræðu og riti. Allt átti þetta að stefna að aukningu menntunar, þekkingar og félagslyndi í hreppnum og meðal félagsmanna.

Kennsla fyrir stúlkur

Oct16$02
Stúlkur á Seltjarnarnesi, Halldóra Ólafs
frá Mýrarhúsum og vinkona hennar.

Þess var ekki langt að bíða, að umræður um skólahald í byggðarlaginu hæfust í Framfarafélaginu, því að strax á 3. fundi bar þau mál á góma. Kom fram tillaga um að hefja kennslu fyrir ungar stúlkur í hannyrðum. Nokkuð voru skiptar skoðanir um málið, og voru þeir Ingjaldur hreppstjóri og Kristinn í Engey á móti skólastofnun fyrir stúlkur vegna peningaskorts í byggðarlaginu. Þórður Guðmundsson sagði, að kennsla fyrir kvenfólk yrði til þess, að „engin vinnukind fengist”. Niðurstaða umræðnanna varð þó sú, að fengnar voru sex konur til þess að kenna á þriggja mánaða námskeiði fyrir stúlkur. Kennt var á Lambastöðum um vorið (1884), og voru kennslugreinar þessar: „Fatasaumur og lérepta”, krosssaumur, hekling og söngur. Allmargar stúlkur sóttu námskeiðið, og voru þær á aldrinum 15 til 25 ára. Ætlunin var að halda annað námskeið fyrir stúlkur árið eftir, en ekki varð af því vegna þátttökuleysis.

Söngkennsla

Athyglisvert er, að haldið var uppi söngkennslu á stúlknanámskeiðinu. Er það í samræmi við þá sterku sönghefð, sem myndaðist á Seltjarnarnesi á síðustu áratugum 19. aldar.Virðist ekki vafi, að þetta má rekja til ágætrar söngkennslu í Mýrarhúsaskóla, fyrst hjá Guðmundi í Nesi og frá 1883 til 1898 hjá Jónasi söngkennara Helgasyni. Jónas tók við, þegar Guðmundur hætti vegna deilna um skólahúsbygginguna eins og áður gat. Varðveitst hefur lofleg frásögn af söngmennt Seltirninga frá því skömmu eftir söngkennaraskiptin, því að hinn 28. desember 1884 héldu skólabörn á Nesinu samsöng. Af honum segir svo í Þjóðólfi:

Mjer veittist því sönn ánægja, er jeg hinn 28. Des. f.á. hlustaði á hinn snotra og smekklega söng barnanna á Seltjarnarnesi - barnaskóla, sem bar ljósan vott um ágæta tilsögn og kennslu söngkennarans. Þegar jeg heyrði hinn smekklega söng barnanna, varð mjer ljóst, hvernig á því stendr, að menn almennt á Seltjarnarnesi eru allvel að sjer í söng og söngfræði og að þeir hafa stofnað söngfjelag, sem svarar fullkomlega til þess, sem með sanngirni má af þeim heimta og sem jafnvel hefir haldið samsöng hjer í höfuðstaðnum [átt er við konsert, sem söngfélagið Freyja hélt árið 1882]; því það er næsta auðskilið, að þegar börnin hafa fengið mætur og ást á sönglistinni, þá mun þeim smátt og smátt takast, að opna augu hinna eldri fyrir fegurð hennar og er þannig rudd braut fyrir framförum í sönglistinni. Ef að allstaðar á Íslandi væri sami áhugi í sönglega stefnu eins og hjá eldri og yngri á Seltjarnarnesi, þá mundi þekking í sönglistinni vera komin á hærra stig hjer á landi, en hún er enn sem komið er, enn fyrsta stigið til þess er að kenna sönglistina vel og rækilega í skólum landsins, og sjerstaklega í barnaskólunum.

Undir þetta ritar „Söngvinur”, og verður að telja þessa frásögn hina merkustu heimild um góðan árangur af söngkennslu í Mýrarhúsaskóla og jafnframt vitnisburð um gott sönglíf á Seltjarnarnesi.

Sjómannafræðsla

Haustið 1884 varð enn frekari umræða um skólamál á Seltjarnarnesi. Á fundi í Framfarafélaginu 25. október bauðst Sigurður kennari til þess að halda námskeið á sunnudögum. Félagsmenn töldu þetta ágæta hugmynd og sérlega gott fyrir vinnufólk að notfæra sér hana, en ekki er ljóst, hvort orðið hefur úr framkvæmdum að því sinni. Hins vegar mun hafa verið stofnað til sjómannafræðslu í hreppnum þennan vetur. Umræða um það mál hófst í Framfarafélaginu 1. nóvember, en þá kom fram, að skortur væri á mönnum til þess að „færa skip”. Ræddu menn þetta fram og aftur og kom saman um það, að nauðsyn bæri til að stofna sjómannaskóla. Guðmundur í Nesi taldi einkum þörf á að kenna verklega þáttinn svo sem að sauma segl og annað, er lyti að dekkskipum. Jón Jónsson í Melshúsum mun hafa talið að frekar þyrfti að kenna bóklega þáttinn, þ.e. siglingafræði. Niðurstaða fundarins varð sú að fela Jóni að kanna undirtektir við því að koma upp námskeiði í sjómannafræði. Þeirri könnun var lokið 22. nóvember, og reyndust umsækjendur um sjómannafræðslu vera fimm. Svo stóð þó á fyrir þeim, að einungis tveir gátu greitt kennslueyri. Því ákvað Framfarafélagið að styrkja þrjá umsækjendur til náms og skyldu þeir á móti lofa að vera í „forþjenustu á dekkskipum í hreppnum”. Jón Jónsson mun hafa kennt „sjómannafræði” þennan vetur og einnig hinn næsta, 1885-86. Til er reikningur frá honum fyrir kennslu seinni veturinn og er hann dagsettur 27. febrúar 1886. Þá hafði hann kennt 3 tíma á dag í 61 dag og tók 30 aura fyrir tímann eða 54.90 alls. Á reikningnum eru dregnar frá 10 krónur, sem Jón lagði persónulega til skólahaldsins. Ekki er getið frekari sjómannafræðslu í Seltjarnarneshreppi en þessa tvo vetur, enda áttu menn kost á að sækja sjómannafræðslu til Markúsar Bjarnasonar í Reykjavík, og þar var stofnaður stýrimannaskóli 1891. Þess má raunar geta, að Jón í Melshúsum er talinn fyrsti nemandi Markúsar Bjarnasonar og hefur að líkindum numið fræðin af honum á árunum 1881-82. Í 50 ára afmælisriti Stýrimannaskólans í Reykjavík er því haldið fram, að eftirtaldir menn hafi numið stýrimannafræði af Jóni í Melshúsum: Runólfur Ólafsson frá Mýrarhúsum, Magnús Hjartarson, Pétur Þórðarson frá Gróttu, Jón Árnason, Jón Ólafsson í Bygggarði og Loptur Loptsson. Væntanlega er hér um að ræða sömu menn og námið stunduðu á námskeiði Framfarafélagsins.

Oct16$03
Nóta frá Jóni í Melshúsum.

Sunnudagaskóli í reikningi, skrift o.fl.

Haustið 1886 var aftur til umræðu að taka upp sunnudagaskólahald á Seltjarnarnesi fyrir þá, sem litla eða enga menntun hefðu hlotið en væru komnir á fullorðinsaldur. Á fundi í Framfarafélaginu 16. október bauð Sigurður kennari hjálp til þess að koma upp „frískóla fyrir unglinga og vinnufólk” í byggðarlaginu og yrði þar kennd skrift, réttritun og reikningur. Að þessu sinni var ákveðið að hrinda hugmyndinni í framkvæmd, og voru valdir tveir félagsmenn til þess að annast kennslu með Sigurði. Þessir menn voru Pétur Sigurðsson í Hrólfsskála og Guðmundur Ólafsson. Þá var samið um afnot af skólahúsinu á sunnudögum og um greiðslu fyrir aukahreinsun á því (48 aurar). Kennslan hófst 21. nóvember og stóð fram að vertíð eða til 6. mars. Kennnt var 16 sunnudaga og tvær stundir í senn og voru kennslugreinar þær, sem áður voru nefndar, þ.e. skrift, reikningur og réttritun. Nemendur voru 25 í byrjun, en 33 þegar flest var, allir af Seltjarnarnesi. Í sex ár samfellt var sunnudagaskóli rekinn með því sniði, sem hér hefur verið lýst og má raunar vera, að það hafi verið enn lengur. Á fundi 1890 er talað um framhald sunnudagaskólans og ákveðið að halda honum áfram, ef næg þátttaka fengist. Árið eftir, 1891, var enn rætt um skólann og kom þá fram að „í fyrra var mikið úr Reykjavík, sem ekki gerir annað en glápa og taka ekkert eftir og þetta er fólk, sem hvergi fær aðgang annars staðar”. Síðast er skólans getið með vissu veturinn 1891-92 og voru þá í honum 19 nemendur. Haustið 1895 er minnst á slíkt skólahald í Framfarafélaginu, en ekki er ljóst, hvort nokkuð varð úr framkvæmdum.

Oct16$04
Ein af nemendaskrám sunnudagaskólans.

Síðustu kennsluár Sigurðar Sigurðssonar

Skólaárið 1896-97 var síðasta árið, sem Sigurður Sigurðsson hafði einn með höndum alla kennslu í Mýrarhúsaskóla aðra en söngkennslu. Þá voru nemendur 41 og var þeim skipt í fjórar deildir eftir aldri og þroska. Sigurður hefur vafalaust látið hina eldri segja yngri nemendum til eins og venja hafði verið. Sjálfur átti hann nú orðið nokkuð erfitt með kennslu vegna sjóndepru. Kennslugreinar voru þessar í öllum deildum: Lestur, skrift, kverið, biblíusögur, reikningur og söngfræði. Í þremur efri deildunum var auk þess kennd réttritun og landafræði og í tveimur efstu deildunum sagnfræði, náttúrufræði og danska. Öll þessi fræði kenndi Sigurður nema söngfræðina, sem Jónas Helgason sá um. Veturinn eftir, 1897-98, fékk Sigurður í fyrsta sinn aðstoðarmann til almennrar kennslu, og var það Sigurður Þórólfsson, sem síðar stofnaði lýðskólann á Hvítárbakka. Hann hafði lokið kennaraprófi í Flensborgarskóla, og er því fyrsti kennaraskólalærði kennari á Seltjarnarnesi. Ekki stóð kennsla Sigurðar Þórólfssonar í Mýrarhúsaskóla þó nema tvö ár og kenndi hann aðeins réttritun og reikning. Löngu seinna eða árið 1920 fluttist Sigurður Þórólfsson að Ráðagerði og bjó þar í þrjú ár.

Oct16$05
Guðmundur í Nesi býður Sigurði kennara í heimboð.

Í sex vetur, 1897-1904, hélt Sigurður Sigurðsson uppi kennslu við Mýrarhúsaskóla með aðstoðarfólki. Auk Sigurðar Þórólfssonar voru Anna Guðmundsdóttir frá Nesi, Ásgrímur Magnússon, sem síðar rak einkaskóla í Reykjavík og Helga Ólafsdóttir meðal stundakennara hjá Sigurði þessi ár. Þau urðu lok kennslu hans og jafnframt skólastjórnar á Seltjarnarnesi, að það var borið undir vilja hreppsbúa á almennum fundi 18. júní 1904, hvort hann skyldi halda áfram kennslu eða hætta vegna þeirrar sjóndepru. sem hrjáði hann. Um það segir svo í fundargerðabók hreppsins:

Hreppsnefndin vildi því ekki ráða þessu máli til lykta fyrr en það væri borið undir hreppsbúa til þess að fá álit þeirra, og var sá fundur haldinn áður nefndan dag. Það var eindreginn vilji fundarins að Sigurður hætti nú allri kennslu við skólann, því sá starfi væri honum nú ofvaxinn hvað sjónina snerti, og lét fundurinn í ljós sitt alúðarfyllsta þakklæti fyrir kennsluna við skólann í 29 ár er hann hefur haft hana á hendi (Fundargerðabók Seltjarnarneshrepps III).

Oct16$06
Kveðja til Sigurðar kennara frá skólabörnum.

Undir þetta rituðu fjórir hreppsnefndarmenn: Ingjaldur Sigurðsson, Sigurður Ólafsson, Guðmundur Ólafsson og Bjarni Magnússon. Þeir ákváðu einnig á þessum sama fundi að setja auglýsingu í Ísafold, þar sem óskað væri eftir umsóknum um kennarastöðuna á Seltjarnarnesi. Ekki munu allir hreppsbúar hafa verið ánægðir með þá ákvörðun hreppsnefndar og hreppsfundar að láta Sigurð kennara fara, en við það varð að sitja.

Einar G. Þórðarson kennari og skólastjóri frá 1904

Oct16$07
Einar G. Þórðarson kennari.

Átta kennarar sóttu um kennslustarfið við Mýrarhúsaskóla, þegar það losnaði haustið 1904. Ákvað hreppsnefndin að velja Einar Guðmund Þórðarson úr þeim hópi. Hann var fæddur árið 1863 í Kirkjuvogi í Höfnum og lauk kennaraprófi frá Flensborg árið 1894. Hann hafði starfað sem kennari í Njarðvík, Höfnum og Reykjavík, en við Mýrarhúsaskóla starfaði Einar frá 1904 til 1914. Hann var einhleypur maður eins og Sigurður kennari hafði verið. Því var íbúð í skólahúsinu lögð til skólahaldara, sem sá um viðhald og hreingerningar, en kennari hafði aðeins eitt herbergi fyrir sig. Við manntalið 1901 bjó Oddbergur Oddsson í skólahúsinu. Hann var vefari góður og stundaði þá iðju á vetrum, en sjómennsku á þilskipum á vertíðum.

Lestrarfélagið vill stækka skólahúsið

Ekki verður annað séð en Framfarafélag Seltirninga hafi lognast út af í janúar árið 1900 og síðan hafi liðið þrjú ár án þess að slíkt félag starfaði á Nesinu. Þá var stofnað Lestrarfélag Seltirninga, 3. janúar 1903, og voru félagar þess um 40. Þetta félag skipti síðan um nafn árið 1907 og kallaðist Framfarafélag Seltirninga stofnað 1883. Það var á fundi í Lestrarfélaginu í febrúar 1905, sem umræða hófst um það að stækka skólahúsið til þess að fá aukið húsrými fyrir félagsstarfsemi í byggðarlaginu. Umsvif Lestrarfélagsins urðu því svo mikil á tveimur árum, að gamli skólinn dugði ekki til starfseminnar. Hins vegar er þess hvergi getið, að þörf hafi verið á stækkun vegna þrengsla í barnaskólanum. Það var því ekki að frumkvæði hreppsnefndar, sem nýtt skólahús reis á Seltjarnarnesi.

Umræddur fundur í Lestrarfélaginu var haldinn 4. febrúar 1905. Á honum kom fram tillaga frá Jóni Jónssyni í Melshúsum þess efnis, að Lestrarfélagið þyrfti að eignast samkomuhús. Ræðumaður taldi, að þetta yrði helst framkvæmt með því að byggja ofan á skólahúsið, þar sem skólastofan væri of lítil „til fundahalda og skemtana”. Jón vildi, að hreppsnefndin og Lestrarfélagið legðu fram fjármuni til helminga, sem varið yrði til stækkunarinnar. Hreppsnefndin skyldi sjá um að halda byggingunni við, enda kæmi hreppsfélagið til með að eignast húsið að fullu, ef félagið yrði lagt niður. Runólfur Ólafsson varð fyrstur til þess að taka undir málflutning Jóns í Melshúsum og bætti því við, að naumast væri rétt að hafa væntanlegt „templarafélag” með, „þar það mundi verða mjög fámennt hjer á nesinu”. Jón Friðriksson studdi einnig hugmyndir um stækkun skólahússins. Hann sagði, að á síðustu tombólu hefðu ekki allir komist inn, sem vildu. Einar G. Þórðarson, hinn nýi kennari, sagðist vera hlynntur því, að Lestrarfélagið fengi sérstakan stað til fundahalda og skemmtana. Bæði væri skólastofan of lítil og svo væri loft þungt í henni eftir skemmtanir. Umræðunni lauk með því, að samþykkt var tillaga frá Jóni í Melshúsum um að kjósa þriggja manna nefnd í málið. Var svo gert, og hlutu kosningu þeir Jón, Runólfur Ólafsson og Björn Ólafsson. Þessi nefnd skrifaði síðan hreppsnefndinni bréf, þar sem málið var reifað á þeim grundvelli, sem lagður hafði verið á Lestrarfélagsfundinum. Hreppsnefndin brást þannig við, að hún boðaði til almenns hreppsfundar, sem halda skyldi 25. febrúar 1905. Sjálfsagt hefur málinu verið hraðað, svo að unnt væri að fá botn í það fyrir vertíð.

Það var eitt af síðustu embættisverkum í oddvitatíð Ingjalds Sigurðssonar að bera undir almennan hreppsfund að stækka skólann. Undirtektir við þessari tillögu voru svo góðar, að hún var samþykkt með 22 samhljóða atkvæðum. Verður ekki séð, að nokkur hafi mælt í móti. Jafnframt var samþykkt eftirfarandi tillaga frá Guðmundi Ólafssyni: „Að hreppsnefndinni sje veitt heimild til að taka lán upp á hreppsfjelagið til skólastækkunarinnar, með svo góðum kjörum sem henni er hægt að komast að.”(Fundargerðabók Seltjarnarneshrepps III) Þessi tillaga var einnig samþykkt samhljóða og nú með 23 atkvæðum. Loks ákvað fundurinn að fela hreppsnefnd og Lestrarfélagsmönnum að sjá um byggingarmálið og fyrirkomulag hússins eftir breytingu.

Gamla skólahúsið kvatt

Á hreppaskilaþingi í júní 1905 var kosin ný hreppsnefnd og hún valdi sér nýjan oddvita, Pétur Sigurðsson í Hrólfsskála. Það hefur ef til vill verið vegna þessara mannaskipta, sem skólastækkunarmálið dróst á langinn og tók síðan nýja stefnu. Á fundi í Lestrarfélaginu, 18. nóvember, bar formaður fram þá spurningu við Jón í Melshúsum, hvað liði væntanlegum byggingarframkvæmdum. Jón sagði, að hreppsnefndarmenn og lestrarfélagsmenn hefðu orðið sammála um að athuga betur kostnaðarhliðina, áður en ráðist yrði í framkvæmdir. Næst kemur málið upp í hreppsnefnd, en þar var samþykkt 14. desember að reyna „að fá reglulegan gang í því máli”. Nú var sú leið valin að kjósa tvo hreppsnefndarmenn til þess að hafa forgöngu. Þessir menn voru séra Ólafur Stephensen, sem þá var útvegsbóndi í Skildinganesi og Þórarinn Arnórsson skipstjóri. Jafnframt var Guðmundur Ólafsson í Nýjabæ beðinn um að starfa með hreppsnefndarmönnum og lestrarfélagsmönnum í þessu máli. Játaðist hann undir það. Á þessum sama hreppsnefndarfundi var ákveðið að segja Oddbergi Oddssyni skólahaldara upp störfum frá 14. maí 1906 vegna þeirra breytinga, sem væntanlega yrðu á skólahaldi.

Oct16$08
Oddbergur Oddsson skólahaldari og fjölskylda hans.

Það tók nýju skólabyggingarnefndina ekki nema u.þ.b. mánuð að komast að þeirri niðurstöðu að selja bæri gamla skólahúsið og byggja nýtt frá grunni. Þessi skoðun kom fram á hreppsnefndarfundi 19. janúar 1906. Hreppsnefndarmenn lýstu sig allir sammála skólabyggingarnefndinni, og var sú ákvörðun tekin á fundinum að auglýsa gamla húsið til kaups og íbúðar frá og með 14. maí 1906. Þá var samþykkt, að lágmarkssöluverð gamla skólahússins væri 2.500 krónur. Daginn eftir hreppsnefndarfundinn, 20. janúar, var auglýsing um húsið birt í Ísafold, en svo er að sjá, sem ekki hafi verið mikill áhugi á því, og það seldist ekki. Er það talið til eigna hreppsins í fardögum 1908 og nú metið á 2.000 krónur (Reikningabók Seltjarnarneshrepps II). Virðist húsið þá vera leigt. Síðast er það nefnt í reikningum Seltjarnarneshrepps fyrir árið 1910-11, en þá er talað um eftirstöðvar af andvirði gamla skólans að upphæð kr. 278. Upp úr þessu var hætt að búa í húsinu og það stóð í nokkur ár sem gapandi tóft. Um 1920 var það tekið niður og grjótið flutt á Öldugötu og notað í íbúðarhús.

Fáeinum árum áður en kennslu var hætt í steinhúsinu í Mýrarhúsum, var Guðmundur Finnbogason þar á ferð í yfirreið sinni um landið til þess að skoða skólahúsnæði. Hann lýsir því svo: „Húsið úr höggnum grásteini, þiljað, járnþak; lekur nokkuð í stórrigningum. Uppi á lofti svefnherbergi kennarans m.m. Umhverfis er holt. Treiniofn. 6 tveggja, 1 þriggja og 4 fimm manna borð.” (Reikningabók Seltjarnarneshrepps III). Guðmundur birtir einnig í töfluformi fleiri upplýsingar um skólahúsið. Getur þar t.d. að líta stærð hússins og var það talið 20 fet á lengd og 19,7 fet á breidd, en lofthæð var 8,8 fet. Að forstofu meðtalinni var rúmmál neðri hæðar hússins 3.222 rúmfet. Þegar Guðmundur kom í skólann, voru nemendur 31 og töldust því vera 104 rúmfet á hvern þeirra. Um loftræstingu segir, að ein rúða sé á hjörum og að hún sé opnuð þegar þurfi. Fataklefi er í bakdyraskúr og salerni voru 3, að sjálfsögðu útisalerni án vatns. Loks segir Guðmundur um gólfþvott, að húsið sé þvegið einu sinni í viku en sópað sex sinnum.

Nýr skóli reistur 1906

Hreppsnefnd lét sér ekki nægja að taka sjálf ákvörðun um byggingu nýs barnaskóla, heldur boðaði hún almennan fund um málið í hreppnum. Var sá fundur haldinn 20. febrúar 1906. Á honum urðu langar umræður, og var samþykkt með 21 atkvæði gegn 2 að byggja nýtt hús í samvinnu við Lestrarfélagið. Ingjaldur Sigurðsson hreppstjóri var valinn til þess að sjá um verkið. Í fundargerð hreppsfundar er ekki getið lóðar undir nýja skólann, en vitað er, að Thor Jensen kaupmaður, þáverandi eigandi Pálsbæjar hafði lofað 400 ferfaðma lóð undir bygginguna. Var raunar ekki gengið frá gjafabréfi og lóðarmælingu fyrr en árið 1908. Mun Thor Jensen og kona hans þá hafa verið búin að selja Pálsbæ.

Ef dæma má eftir reikningum hreppsnefndar, hófst grjótnám fyrir undirstöður nýja skólans þegar á miðjum vetri 1905-06. Er fyrsti reikningurinn, „vinnulaun á að kljúfa grjót í grunninn”, dagsettur 27. nóvember 1905. Næsti reikningur kemur hins vegar ekki fram fyrr en 17. maí 1906, og er hann fyrir „grunnhleðslu”. Um mánaðamótin maí-júní hefur síðan smíði hússins hafist, og var fyrsta afborgun af „samningsvinnu” við Sv. Kristjánsson greidd 29. maí. Þessi samningsvinna var langdýrasti hluti framkvæmdanna, því að þessi verktaki fékk 7. 800 kr. fyrir sinn verkþátt, sem mun hafa verið öll trésmíði og efni til hennar. Heildarkostnaður við húsið var um 11.000 krónur. Lestrarfélagið greiddi 2.850 kr, en hreppurinn fékk 3. nóvember lán í Íslandsbanka að upphæð 6.500 kr., sem varið var til verksins. Var lán þetta til 25 ára. Sjálfur hefur hreppurinn greitt mismuninn eða 1 500 kr. Ekki var þó fjárhagur hans betri en svo um þessar mundir, að hann varð að taka lán hjá einstaklingum til þess að komast yfir þennan örðuga hjalla. Þannig lánaði Jón Þórðarson í Ráðagerði hreppnum 700 kr. til eins árs með 6% vöxtum og Gísli Þórðarson, einnig í Ráðagerði 450 kr. til sama tíma, en með 5% vöxtum.

Þegar nýi Mýrarhúsaskóli var reistur, hafði enn ekki verið lögð vatnsveita um Seltjarnarnes og átti það mál raunar langt í land. Þess vegna varð að grafa brunn fyrir skólann. Guðmundur Pétursson í Bakkakoti hafði umsjón með því verki og vann raunar að því sjálfur með öðrum fyrir 25 aura á tímann, Hann virðist hafa varið 19 klukkustundum í gröft, 41 stund við að hlaða brunninn upp og 23 stundum í að grafa fyrir vatnsleiðslunni. Dæla var keypt fyrir þetta vatnsveitukerfi og kostaði hún 56 krónur, en vatnskassi með krana kostaði 30 krónur. Í októberlok 1906 var skólinn fullbyggður, sem m.a. má ráða af því, að 29. dag þess mánaðar voru keyptir til hans tveir hengilampar í Thomsensmagasíni og kostuðu þeir 33.75. Sama dag voru einnig keyptar 15 álnir af „rúllugardínutaui” til skólans og var verðið á því 55 aurar alinin. Það hefur því verið rétt um mánaðamótin október-nóvember, sem barnsraddir fóru að berast um stofur og ganga hins nýja húss Mýrarhúsaskóla.

Litlu seinna en skólinn tók til starfa gátu Lestrarfélagsmenn hafið starfsemi í húsnæði sínu uppi á lofti. Kom fram á fundi í félaginu 17. nóvember, að það væri tilbúið. Þá var á fundi nokkru seinna eða 4. desember skýrt frá því, að félagið hefði veitingarétt á samkomum þeim, sem það héldi sjálft. Ekki vildu félagar þó taka slíkt að sér, heldur var samþykkt eftirfarandi tillaga: „Félagið eftirlætur skólahaldaranum þennan veitingarétt sinn, en fær aftur á móti helming þess ágóða, er veitingar gosdrykkja og vindla gefa af sér, að ófrádregum kostnaði við veitingarnar.” (Fundargerðabók Lestrarfélagsins) Þessi skipan kom til framkvæmda á fyrstu jólatrésskemmtun félagsins, sem haldin var á milli jóla og nýárs. Þær skemmtanir einkenndu mjög félagið, meðan það var og hét.

Myrarhusaskóli bls250
Skólahúsið frá 1906.

Árin 1906-1922

Lýsing húss og kennslu

Í skýrslu sinni fyrir skólaárið 1906-07, fyrsta ár Mýrarhúsaskóla í þriðja húsi sínu, segir Einar G. Þórðarson um nýja húsið:

Síðast liðið sumar kom hreppurinn sér upp nýju skólahúsi, sem jafnframt er fundahús hreppsins. Það er að utanmáli 21x16 álnir og einlyft með útbyggingu. Niðri í húsinu er kenslustofa 11 3/4x9x5 álnir með gluggum á suðurhlið. Í henni er stór og góður ofn, og loftbreytingar útbúnaður (Ventilation). Ennfremur er niðri í húsinu samkomusalur 15 3/4x11 álnir og anddyri 9x3 3/4 álnir. Í útbyggingunni er uppgangurinn upp á loftið, og er hún niðri 7 1/2x6 álnir(innanmál); uppi í húsinu sjálfu er íbúð fyrir skólahaldara, 3 herbergi og eldhús í norðurenda og fundasalur og bókaherbergi fyrir lestrarfélag hreppsins í suðurenda. Í útbyggingunni uppi á lofti er 1 herbergi, sem kennarinn hefur til íbúðar.

Því má við bæta, að í kjallara undir útbyggingu var kolageymsla hússins og uppi í risi var einnig nokkurt geymslurými fyrir skólagögn og fleira. Þrír útikamrar voru undir vegg útbyggingarinnar.

Á tímabili því, sem hér er rætt um, voru 20-30 börn í Mýrarhúsaskóla á hverjum vetri. Þau voru á aldrinum 10-14 ára og var skipt í þrjár deildir eftir aldri. Kennt var frá klukkan níu á morgnana til þrjú síðdegis sex daga vikunnar á tímabilinu 1. október til 15. maí. Kennsla var heldur styttri í yngsta bekk, en þar á móti kom, að eldri nemendur hjálpuðu hinum yngri í hádegishléi. Auk bóklegra greina var kennd handavinna, söngur og leikfimi. Þá var reynt að halda uppi einhverri sundkennslu og mun það hafa verið gert í sundlaugunum í Reykjavík. Aðalkennarinn kenndi að sjálfsögðu bóklegu greinarnar og jafnvel eitthvað fleira, en ýmsir aukakennarar kenndu leikfimi, sund og handavinnu. Meðal leikfimikennara á þessu tímabili má nefna Steindór Björnsson frá Gröf, en handavinnu kenndu t.d. þær Guðrún Pétursdóttir í Hrólfsskála og Guðrún Guðmundsdóttir frá Nesi. Hinn kunni söngstjóri og organisti Hallgrímur Þorsteinsson kenndi um tíma söng í Mýrarhúsaskóla.

Fyrsta skólanefndin

Oct16$09
Jóhann Þorkelsson dómkirkjuprestur,
fyrsti formaður skólanefndar.

Eftir setningu fræðslulaga og gildistöku skólaskyldu á Íslandi, 22. nóvember 1907, breyttist sem vænta mátti ýmislegt í Mýrarhúsaskóla. Kennslugjald fyrir nemendur féll nú niður nema með þeim börnum, sem yngri voru en 10 ára, og foreldrar vildu senda í skóla. Hvíldi nú kostnaður við skólahaldið að mestu á hreppssjóði, en Landssjóður greiddi áfram nokkurn styrk. Skólaárið 1918-19 var t.d. styrkurinn 600 krónur, en framlag úr hreppssjóði var 2.500 krónur. Í fræðslulögunum voru ákvæði um skólanefndir og skyldu þær skipaðar fimm mönnum. Fyrsta skólanefnd Seltjarnarneshrepps eftir nýju lögunum var kosin á hreppsnefndarfundi 10. september 1908 og sátu í henni þessir menn: Jóhann Þorkelsson dómkirkjuprestur, Guðmundur Ólafsson í Nýjabæ, Björn Ólafsson í Mýrarhúsum, Páll Stefánsson á Vatni og Eggert Guðmundsson í Hólmi. Nefndin kom saman til fyrsta fundar síns 11. október, og var séra Jóhann þá kjörinn formaður og Páll Stefánsson skrifari (fundargerðir allar eru varðveittar og hafa verið notaðar hér sem heimildir). Meðal umræðuefna á þessum fyrsta fundi voru beiðnir um undanþágu frá skólagöngu og stundatafla, sem kennari hafði lagt fram. Þá var ákveðið að bjóða því fólki 50 aura á tímann, sem taka vildi að sér leikfimi- og handavinnukennslu. Lögð var fram á fundinum Reglugerð fyrir barnaskóla Seltjarnarneshrepps. Skólanefndin kom aftur saman til fundar 22. október, og var þá ákveðið að hækka laun kennarans um 50 krónur á kennslutímabilinu, úr 600 krónum í 650. Samþykkt var að láta reisa girðingu í kringum skólahúsið.

Oct16$10
Úr gjörðabók fyrstu skólanefndinnar.

Aðalkennarar 1906-1922

Á tímabilinu 1906 til 1922 voru þrír menn aðalkennarar við Mýrarhúsaskóla. Þeir báru ekki starfsheitið skólastjórar, en augljóst er af ráðningarsamningum þeirra, að þeir gegndu skólastjórastörfum. Í samningi Einars G. Þórðarsonar sagði t.d.: „Hann ber ábyrgð á störfum skólans og hefir aðalumsjón og eftirlit með skólanum og öllu, sem honum tilheyrir, geymir bækur skólans og áhöld, heldur þeim í röð og reglu og sér um að eigi skemmist fyrir handvömm neitt af munum skólans. Lögskipaðar bækur heldur hann, eins og krafist verður.”

Eins og áður sagði, tók Einar G. Þórðarson við aðalkennarastarfinu í Mýrarhúsaskóla haustið 1904. Verður ekki annað séð en skólahald hafi verið með ágætum í hans tíð. Kemur það t.d. fram í loflegum ummælum prófdómenda um kunnáttu nemenda í skólanum og siðferði. Til dæmis segir Ögmundur Sigurðsson, skólastjóri Flensborgarskóla, sem var prófdómari vorið 1910:

Mér virtist börnin vel að sér, einkum í lestri, skrift, réttritun og málfræði. Svo góðum framförum höfðu þau tekið í þessum greinum, að eigi hefi ég jafngóð þekt við aðra barnaskóla, eigi jafngóðar og þroskaðar ritgjörðir á því sviði, er börnin þektu.

Árið eftir segir séra Þorsteinn Briem, þáverandi aðstoðarprestur í Görðum, að börnin í Mýrarhúsaskóla séu sérlega vel að sér í náttúrusögu, kristindómi og reikningi. Þrátt fyrir þennan góða árangur nemenda skólans kom upp þykkja með skólanefnd og kennara og ætlaði nefndin að segja kennaranum upp vorið 1913. Uppsögnin barst þó of seint og varð að samkomulagi, að Einar kenndi enn einn vetur, þ. e. 1913-14, og varð hann því síðasti kennsluvetur Einars G. Þórðarsonar við Mýrarhúsaskóla.

Oct16$11
Sigurður Heiðdal.

Þriðji aðalkennari Mýrarhúsaskóla var Sigurður Þorláksson Johnson, sem síðar tók upp ættarnafnið Heiðdal. Hann var fæddur 16. júlí 1884 í Saurbæ á Kjalarnesi og lauk kennaraprófi frá Flensborg 1906. Síðan varð hann kennari á Vopnafirði. Vegna uppruna síns var Sigurður vel kunnugur mönnum og málefnum á Seltjarnarnesi og frétti af því, veturinn 1913-14, að skólanefndin hefði áhuga á að ráða nýjan aðalkennara að Mýrarhúsaskóla. Hann skrifaði því Þórarni Arnórssyni, sem þá bjó á Þormóðsstöðum, formanni skólanefndar, og óskaði eftir að fá kennarastöðuna. Bauðst Sigurður til þess að taka hana að sér fyrir 18 krónur á viku. Auk þess vildi hann fá að hafa unglingakennslu í skólahúsinu fyrir eigin reikning. Samningar tókust, og var ákveðið, að Sigurður kæmi til starfa 1. október 1914. Hann var með fjölskyldu og hafði því þörf fyrir íbúð þá, sem skólahaldari hafði haft í skólahúsinu til þessa. Ingjaldur Sigurðsson hreppstjóri gegndi síðastur skólahaldarastarfinu og var honum nú sagt upp bæði starfi og húsnæði. Fór Ingjaldur úr húsinu haustið 1914.

Oct16$12
Reglugerð frá 1908.

Í fyrstu skýrslu sinni um skólann hefur Sigurður þetta að segja um börnin: „Börnin voru mjög námfús en óvön að leggja áherzlu á annað en muna. Fór því allmikill tími í að kenna þeim samanburðar athugun, að hugsa.” Má af þessu ráða, að nokkuð hafi verið breytt um kennsluhætti frá því, sem áður hafði verið. Þetta ætti að hafa komið vel fram í stafsetningarkennslu, en þar segist kennarinn hafa bannað þululærdóm og reynt að fá börnin til þess að beita skilningi og dómgreind. Þó var reynt að koma inn hjá þeim helstu stafsetningarreglum með því, sem Sigurður kallar „ítrekun munnlega”. Í tíð Sigurðar hófst hver starfsdagur skólans með bænagerð og söng. Á fyrsta ári hans var ákveðið að kaupa nýtt harmóníum til skólans.

Upphaf skólahalds í Viðey

Á árunum í kringum 1910 var byggð mjög farin að aukast í Viðey. Þar hóf fyrirtækið P. J. Thorsteinsson & Co. hf. eða hið svonefnda Milljónafélag starfsemi árið 1906, og smám saman fór fjölskyldufólk að flytjast til eyjarinnar. Vorið 1912 skrifaði Ólafur Briem, fram kvæmdastjóri í Viðey, hreppsnefnd Seltjarnarneshrepps bréf og bað um styrk til skólahalds í eynni. Sagði hann, að þar væru nú sex börn á skólaskyldualdri og tíu börn yngri en 10 ára. Aðstandendur barnanna buðust til þess að sjá fyrir húsnæði, ljósi, hita og ræstingu, ef hreppurinn greiddi kennslueyri.

Ekki verður sagt, að hreppsnefnd hafi tekið málaleitun Viðeyinga vel, en varð þó við óskum þeirra, eftir að Viðeyingar höfðu skrifað Stjórnarráðinu og farið þess á leit að mega stofna sérstakt skólahérað. Til þessa mátti hreppsnefndin greinilega ekki hugsa og veitti því 150 króna styrk til skólahalds í Viðey og hófst það haustið 1912. Má líta á það sem útibú frá Mýrarhúsaskóla. Kennsluna annaðist Oddný Tómasdóttir, en hún var starfandi hjá Milljónafélaginu. Þessi skipan var óbreytt í fimm vetur, en þá urðu ytri atvik til þess, að breyting var gerð á skólahaldinu í Viðey.

Oct16$13
Ásmundur G. Þórðarson.

Veturnir 1917-18 og 1918-19 voru allsérstæðir í sögu skólahalds í Seltjarnarneshreppi. Vegna dýrtíðar, kolaskorts og spönsku veikinnar var skólahald mun styttra en venjulega, og kenndi Sigurður Heiðdal til skiptis í Mýrarhúsum og Viðey. Hafði hann einn alla bóklega kennslu á báðum stöðum. Fyrri veturinn var kennt í Mýrarhúsum frá 15. október til 1. nóvember, þá var kennt í Viðey í eina viku, síðan í Mýrarhúsum fram að jólum. Í janúar, febrúar og fram til 10. mars var síðan kennt í Viðey og þar tóku börnin vorpróf í mars. Eftir 10. mars var kennsla í Mýrarhúsum og vorpróf fóru þar fram 11.-13. maí. Þennan vetur voru 25 börn í Mýrarhúsaskóla og 17 í Viðeyjarskóla. Veturinn 1918-19 var skólahald með svipuðu móti og árið áður að því undanskildu, að öll kennsla féll niður þrjár vikur í nóvember vegna spönsku veikinnar, sem þá herjaði í skólahéraðinu. enginn nemandi dó úr veikinni, en kennari segir í skýrslu sinni, að heilsufar nemenda hafi allan veturinn verið með lakasta móti og sé eftirköstum spönsku veikinnar um að kenna.

Þorsteinn G. Sigurðsson aðalkennari

Þessi erfiðu ár urðu síðustu ár Sigurðar Heiðdals í Seltjarnarneshreppi. Hann sagði starfi sínu lausu vorið 1919, og voru þá ráðnir tveir kennarar til starfa í skólahéraðinu, Þorsteinn G. Sigurðsson og Ásmundur G. Þórðarson. Skyldi Þorsteinn vera forstöðumaður alls skólahalds í hreppnum og kenna í Mýrarhúsaskóla, en Ásmundur átti að annast kennslu í Viðey. Báðir voru kennararnir ráðnir eftir nýjum launalögum og settir til eins árs.

Þorsteinn G. Sigurðsson.

Þorsteinn G. Sigurðsson, fjórði aðalkennari Mýrarhúsaskóla og forstöðumaður skólahalds í Seltjarnarnesskólahéraði var fæddur 14. maí 1886 á völlum í Saurbæjarhreppi í Eyjafirði. Hann lauk kennaraprófi 1912 og hafði verið kennari á Akureyri og skólastjóri í Ólafsvík, áður en hann tók við Mýrarhúsaskóla.

Þau þrjú ár, sem Þorsteinn G. Sigurðsson veitti Mýrarhúsaskóla forstöðu, virðist skólahald hafa komist í aftur í svipað horf og verið hafði fyrri ár Sigurðar Heiðdals. Í Viðey var rekið eins konar útibú áfram með sérstökum kennara. Sjálfur sá Þorsteinn um alla bóklega kennslu í Mýrarhúsaskóla, en kona hans, Steinunn Guðbrandsdóttir, kenndi handavinnu og Hallgrímur Þorsteinsson kenndi söng. Þorsteinn virðist hafa gert það nýmæli í skólahaldinu að hafa miðsvetrarpróf og fékk prófdómara til þess að meta með sér árangur barnanna.

Árin 1922-1959

Sigurður Jónsson tekur við stjórn skólans

Fimmti aðalkennari Mýrarhúsaskóla og sá fyrsti, sem af yfirvöldum menntamála var skipaður skólastjóri, var Sigurður Jónsson frá Stöpum á Vatnsnesi. Hann var fæddur árið 1893, dvaldist í heimabyggð sinni fram um tvítugt og hóf ekki skólalærdóm, fyrr en hann var kominn á þrítugsaldur. Sigurður fór þá suður í Flensborgarskóla og brautskráðist þaðan árið 1917. Næstu tvo vetur stundaði hann farkennslu í Kirkjuhvammshreppi og kom þá í ljós, að kennsla féll honum mjög vel.Var aðstaða þó erfið, enda kennt á fimm stöðum um veturinn. Að fenginni þessari reynslu ákvað Sigurður að gera kennslu að ævistarfi og innritaðist því í Kennaraskólann í Reykjavík haustið 1919. Þaðan lauk hann síðan kennaraprófi vorið1921 og varð þá að ráði, að hann ílentist syðra og gerðist fyrst kennari við farskóla Mosfellssveitar.

Oct16$15
Sigurður Jónsson.

Vorið 1922 fékk Þorsteinn G. Sigurðsson kennarastarf í Reykjavík og var þá auglýst eftir kennara til þess að veita Mýrarhúsaskóla forstöðu. Sex umsækjendur voru um stöðu þessa, og var Sigurður Jónsson frá Stöpum einn þeirra. Meðal umsækjenda var Ásmundur Þórðarson, sem verið hafði kennari í Viðey. Skólanefnd kom saman í Nesi hinn 16. júlí til þess að ræða umsóknirnar, og varð hún sammála um að mæla með því við stjórnarráðið, að Sigurði yrði veitt staða aðalkennara við Mýrarhúsaskóla, en Ásmundur yrði aukakennari og starfaði í Viðey. Formaður skólanefndar á þessu ári var Sigurður Þórólfsson, sem áður hafði verið skólastjóri á Hvítárbakka, en bjó um þessar mundir í Ráðagerði. Með honum í nefndinni voru Björn Ólafs, Árni Árnason, Gunnsteinn Einarsson og Guðmundur Jónsson. Það sýnir auðvitað, að Sigurður Jónsson þótti snemma álitlegur kennari, að skólanefndin undir forystu reynds skólamanns, skyldi mæla svo eindregið með honum.

Oct16$17
Skólabörn í Mýrarhúsaskóla um 1930, meðal þeirra eru: Ásta Gunnsteinsdóttir Nesi, Eiríkur, Ingólfur og Jón Ólafssynir í Grænumýri, Eiríkur A. Jónsson Sæbóli, Guðríður Magnúsdóttir Melshúsum, Hákon Loftsson Hjallalandi, Hjörleifur Baldvinsson Eiði, Ingibjörg Magnúsdóttir Hrólfsskála, Júlíana Hinriksdóttir Brekku, Karl B. Guðmundsson Vegamótum, Pétur Hjaltesteð Vatnsenda, Stefán Guðmundsson Hrólfsskála.

Á þeim tímamótum, þegar Sigurður Jónsson tók við stjórn í Mýrarhúsaskóla, var kostnaður við skólahaldið rúmlega 3.200 krónur á ári. Voru kennaralaunin af því um helmingur eða 1.650 krónur, þá kom viðhald hússins upp á 600 krónur og síðan upphitun, en til hennar fóru 19 skippund af kolum og kostuðu þau 227 krónur. Þessi kostnaður var að langmestu leyti greiddur úr hreppssjóði, en þaðan komu 2.600 krónur. Síðan komu tekjur vegna skólagjalda, sem foreldrar yngri barna en 10 ára greiddu. Var gjald þetta 35 krónur á barn á ári. Skólinn hafði einnig leigutekjur af húsnæði á efri hæð, sem leigt var skólahaldara, þ.e. manni, sem hafði umsjón með kyndingu og viðhaldi skólahússins. Sigurður kennari greiddi einnig leigu fyrir herbergi, sem hann hafði fyrstu árin, en eftir að hann kvæntist 1928, tók hann við íbúðinni, sem skólahaldari hafði áður haft og greiddi þá leigu fyrir hana. Þess ber að gæta, að í áðurnefndri heildarupphæð, 3. 200 krónum, er innfalinn nokkur kostnaður við skólahald í Viðey.

Sigurður Jónsson átti eftir að vera skólastjóri í Mýrarhúsaskóla í tæplega 37 ár, og af þeim gegndi hann nær allan tímann margvíslegum trúnaðarstörfum fyrir hreppsbúa í Seltjarnarneshreppi. Hann var kosinn í hreppsnefnd eftir tveggja ára dvöl í hreppnum og sat í nefndinni áratugum saman. Oddviti var hann í 12 ár og síðan hreppstjóri. Þá var hann póstafgreiðslumaður og umboðsmaður Brunabótafélags Íslands. Sigurður varð formaður Framfarafélags Seltirninga og tók síðan við starfi sem bókavörður félagsins. Vegna þessara mörgu trúnaðarstarfa skólastjórans varð Mýrarhúsaskóli enn frekar en áður miðstöð hreppsfélagsins. Áttu menn tíðar ferðir úr hinum ýmsu hlutum hreppsins til fundar við skólastjóra, oddvita, hreppstjóra, póstafgreiðslumann eða bókavörð, sem bjó í Mýrarhúsaskóla.

Oct16$18
Sigurður Þórólfsson, formaður skólanefndar.

Fyrsta áratug skólastjórnar Sigurðar Jónssonar voru nemendur Mýrarhúsaskóla fáir eða á bilinu 25-40, enda var skólaskylda aðeins fimm ár, 10-14 ára. Var börnunum skipt í tvo hópa, eldri og yngri deild, en þeim var kennt í sömu stofu. Sá munur var þó á, að yngri nemendur voru skemur í skólanum. Sigurður annaðist kennsluna að mestu einn, en fékk þó stundum fólk til að kenna söng, leikfimi og handavinnu. Má meðal þess nefna Benedikt Jakobsson, sem kenndi leikfimi einn vetur, en annars stýrði Sigurður sjálfur ýmsum leikfimiæfingum barnanna, staðæfingum, æfingum í rimlum eða jafnvel að fara yfir hestinn, sem var eina umtalsverða leikfimitæki skólans.

Oct16$19
Skólastelpur um 1930.

Nemendum Sigurðar Jónssonar frá fyrstu árum hans á Seltjarnarnarnesi ber saman um það, að hann hafi þá þegar verið mildur en ákveðinn stjórnandi. Virðist jafnan hafa verið góður friður um skólann í hans tíð. Skólahald hvers dags hófst með morgunsöng og spilaði skólastjóri þá undir á orgel en nemendur sungu. Var ávallt lögð mikil áhersla á það, að nemendur lærðu utan að ættjarðarkvæði og sálma, sem sungnir voru við morgunsönginn.

Skólahús reist í Viðey

Þegar Sigurður Jónsson kom í Seltjarnarneshrepp var skólahald fyrir löngu hafið í Viðey eins og áður sagði, en skólinn þar var í húsnæðishraki og var ljóst að úr því þyrfti að bæta. Á skólanefndarfundi sumarið 1924 lýsti þáverandi forstjóri útgerðarfélagsins í Viðey yfir því, að félagið gæti ekki lengur lánað húsnæði fyrir skólann. Ákvað þá skólanefndin að láta gera uppdrátt að skólahúsi í eynni og var sá uppdráttur lagður fram á skólanefndarfundi 24. júlí 1924. Uppdráttinn gerði Guðjón Samúelsson, húsameistari ríkisins, og var hann af byggingu úr steinsteypu fyrir um 30 börn. Skyldi nú hreppsnefnd Seltjarnarneshrepps sjá um framkvæmdir. Til þeirra kom þó ekki að sinni, þar sem úr rættist með húsnæði fyrir skólann næstu vetur.

Oct16$20
Viðeyjarskóli á síðasta skólaslitadegi, vorið 1941. Lengst til vinstri er kennarinn, Pálmi Ágústsson. Fremri röð f.v.: Trausti Skúlason, Ellert Skúlason, Hreinn Bergþórsson, Konráð Bergþórsson, Sigurður Björnsson. Aftari röð f.v.: Einar Hafberg, Örlygur Hálfdanarson, Ásgeir Skúlason, Björn Kr. Björnsson, Olga Hafberg, Ragnhildur Bergﬂórsdóttir, Hulda Hafberg.

Hinn 22. maí 1928 var aftur tekið til umræðu í skólanefnd að byggja yfir Viðeyjarskóla. Var einum nefndarmanna, Ólafi Gíslasyni, falið að útvega teikningu að skóla fyrir 25-30 börn og mátti hann kosta allt að 10.000 krónum. Ekkert var minnst á teikninguna frá 1924. Næsta skref í skólabyggingarmálinu hlaut að koma frá hreppsnefnd og var það stigið 21. júlí sama ár. Ákvað hreppsnefndin að láta reisa skólann samsumars og fól þeim Viðeyingunum Ólafi Gíslasyni og Hallgrími Jónssyni að hafa umsjón með verkinu. Þeir fengu teikningu hjá húsameistara ríkisins, sem Einar Erlendsson hafði gert og keyptu 1.400 fermetra lóð undir skólann af Eggert Briem, landeiganda í Viðey. Síðan var Þorleifur Ófeigsson húsasmíðameistari fenginn til þess að reisa húsið. Það gerðist á undraskömmum tíma og var tilbúið til kennslu í október.

Barnaskólahúsið í Viðey var 13,8x10,7 m að ummáli, ein hæð með lágu risi. Þar var stór og rúmgóð kennslustofa, leikfimissalur, baðklefi með steypiböðum, anddyri og afdrep fyrir kennara. Í húsinu voru vatnssalerni, og það var hitað upp með kolamiðstöð. Þetta var því skólahús af bestu gerð og mun fullkomnara en skólahús Mýrarhúsaskóla, því að þar var enn ekki miðstöðarhitun eða vatnssalerni. Vakti þetta nokkra öfund á Seltjarnarnesi og voru þess dæmi, að foreldrar neituðu að senda börn sín í Mýrarhúsaskóla, meðan þar voru enn útikamrar (frásögn Láru Kolbeins1988). Skólahúsið í Viðey varð líka mun dýrara en gert hafði verið ráð fyrir og kostaði uppkomið um 22.000 krónur. Af því borgaði ríkið þriðjung en hreppurinn tvo þriðju.

Við vígslu skólahússins í Viðey flutti Sigurður Jónsson ræðu fyrir hönd hreppsnefndar Seltjarnarneshrepps og fjallaði þá m.a. um klaustrið, sem í kaþólskum sið var í Viðey og sagði þá :

Klaustrið er að nokkru leyti endurreist með skólastofnun og byggingu þessari. Svo sem ungir menn völdust til læringar í klaustrið gamla og iðkunar þjóðlegra fræða svo á og þetta skólahús að verða vermireitur æskulýðsins, borins og óborins, hér á eyjunni, þar sem gróðursetjast eiga vísar til þekkingar í fræðigreinum þeim, sem öllum ungmennum er nú gert að skyldu að nema. Hingað eiga öll börn, sem hér upp alast nú og næstu áratugi að sækja hina lögskipuðu fræðslu sina. Eg óska og bið af alhug, að þau megi öll sækja hingað mannvit mikið, því að það er auði betra.

Svo fór, að skólahúsið góða í Viðey var aðeins notað í hálfan annan áratug, því að upp úr 1940 var fólk að mestu horfið úr eynni. Það lenti síðan í niðurníðslu.

Skólahald í Skildinganesi

Forráðamenn skólamála og hreppsmála á Seltjarnarnesi höfðu varla náð áttum eftir það átak að koma upp skólahúsi í Viðey, þegar nýr vandi steðjaði að. Þetta var mikil fjölgun skólabarna í Skildinganesþorpi, sem þá var farið að kalla svo. Foreldrum þar þótti of langt að senda börn sín í Mýrarhúsaskóla, enda engir strætisvagnar og einkabílar sárafáir og þeir síst notaðir til þess að keyra krakka í skóla. Mál þetta komst jafnvel inn í umræður á Alþingi, en þar nefndi Jónas Jónsson frá Hriflu, þáverandi kennslumálaráðherra þessa erfiðleika í ræðu, sem hann flutti 10. apríl 1930. Þá var til umræðu frumvarp til laga um stækkun lögsagnarumdæmis Reykjavíkur, þ.e. innlimun Skildinganess í Reykjavík. Jónas var hlynntur þessari innlimun og nefndi skólamálin sem rök fyrir sínu máli og sagði:

Í Skildinganesi eru auðvitað mörg börn á skólaskyldualdri, og þeim er ætlað eftir skólalögunum að ganga vestur að Melshúsum [á að vera Mýrarhúsum] í skóla. Það. er hægt að láta þau sækja skóla þangað, en það er mjög óeðlilegt og erfitt. Af þessu fyrirkomulagi leiðir svo vanræksla í barnakennslunni.

Magnús Guðmundsson kallaði þá fram í ræðu Jónasar og sagði, að Skildinganesbúar ætluðu að hefjast handa um að reisa skólahús. Kennslumálaráðherrann svaraði því til, að þetta væri nú ekki orðið að veruleika (Alþt. 1930, 247).

Sumir foreldrar í Skildinganesi leystu þetta skólavandamál með því að koma börnum sínum í barnaskóla Reykjavíkur, en það var ekki vel séð af bæjaryfirvöldum. Sú krafa var því sett fram, að yfirvöld Seltjarnarneshrepps kæmu upp skóla í Skildinganesi. Þetta mál var fyrst rætt í skólanefnd Seltjarnarness 27. maí 1930, og varð sú niðurstaða nefndarinnar, að „óhjákvæmilegt” væri, að komið yrði upp barnaskóla í Skildinganesi næsta vetur. Var Önnu Guðmundsdóttur, formanni nefndarinnar, falið að „rannsaka um húsnæði” þar til skólahalds. Sigurði skólastjóra var falið að leggja mat á, hversu mörg börn yrðu þar skólaskyld á næsta vetri. Á fundi 15.júlí var enn rætt um skólahald í Skildinganesi, en ekki hafði þá enn fengist húsnæði. Menn voru samt svo bjartsýnir, að einum nefndarmanni var falið að útvega stóla, borð og önnur áhöld til skólahaldsins. Þessi bjartsýni skilaði þeim árangri, að húsnæði fékkst og ráðinn var kennari, Böðvar Pétursson frá Selsskerjum til þess að kenna börnunum í Skildinganesþorpi veturinn 1930-31. Þau reyndust vera 31 eða aðeins fjórum færri en sátu í Mýrarhúsaskóla þennan vetur.

Haustið 1931 var aftur hafið skólahald í Skildinganesi á vegum skólanefndar Seltjarnarneshrepps, og var tekið tilboði Sigurjóns Jónssonar um húsnæði í húsi hans. Það var á annarri hæð, fjögur herbergi og eldhús. Böðvar kennari gat ekki sinnt kennslu þennan vetur vegna heilsubrests. Var Guðrún Jóhannsdóttir ráðin í hans stað. Forræði Seltirninga yfir þessum skóla lauk síðan 1. janúar 1932, en þá var Skildinganes innlimað í Reykjavík samkvæmt lögum frá Alþingi. En skólinn hélt áfram og starfaði þar til Melaskólinn kom til sögunnar.

Mýrarhúsaskóli síðustu árin fyrir stríð

Eftir að skólahús var komið upp í Viðey 1928 og Skildinganes hafði verið skilið frá Seltjarnarnesi1932, gat skólanefnd og hreppsnefnd Seltjarnarneshrepps beint orku sinni að því að bæta ýmislegt, sem bæta þurfti í Mýrarhúsaskóla. Var ekki vanþörf á þessu, en eins og fram hefur komið voru sumir foreldrar orðnir gramir yfir slæmri aðbúð í skólahúsinu. Þar þótti kalt og stundum var jafnvel ekki unnt að kveikja upp í kolaofni, sem var eina upphitunin í kennslustofunni. Þá voru útisalerni kvörtunarefni, vatnsskortur og fleira. Eina, sem gert hafði verið lengi, var að steypa garð í kringum lóð skólann haustið 1928.

Mynd1 á bls 263
Börn í Mýrarhúsaskóla 1936-'37. Fremri röð f.v.: Halldór Gunnsteinsson Nesi, Jón Grétar Sigurðsson Skólanum, Guðmundur Hinriksson Brekku, Eyjólfur Kolbeins Bygggarði, Ásgeir Ólafsson Grænumýri. Aftari röð f.v.: Gyða Steindórsdóttir Teigi, Anna Hinriksdóttir Bakkakoti, Þórunn Árnadóttir Útskálum, Lilja Hjartardóttir Klöpp, Sigurborg Einarsdóttir Bjargi, Unnur Andrésdóttir Breiðabliki, Hulda Sigfúsdóttir Sætúni, Gyða Einarsdóttir Vegamótum, Lilja Kolbeins Bygggarði, Arnfríður Ísaksdóttir Bjargi.

Mynd2 á bls 263
Í skólastofu veturinn 1938-'39. F.v.: Jón Hjaltesteð Vatnsenda, Magnús Ólafsson Grænumýri, Adda Bára Sigfúsdóttir Sætúni, Jóhanna R. Magnúsdóttir Melshúsum, Valborg og Þuríður Einarsdætur Skálavík, Þórey Kolbeins Bygggarði, Guðrún Hjartardóttir Klöpp.

Mynd3 á bls 263
Skólabörn um 1936. Á myndinni eru m.a.: Hafsteinn Einarsson, Egill Strange, Þórdís Tryggvadóttir, Björg Ísaksdóttir, Guðrún Haraldsdóttir, Ragnhildur Jónsdóttir, Þuríður og Valborg Einarsdætur.

Sumarið 1930 var fyrsta skrefið stigið til endurbóta á skólahúsinu, en þá var sett kolakynt miðstöð í kjallarann og síðan miðstöðvarkerfi um allt húsið. Einnig voru settir „innri gluggar” og varð húsið nú hlýrra og betra til íveru. Næst var ráðist í að dæla vatni um húsið og var það gert frá brunni, sem gerður var norðaustan við húsið, en vatnsveita var ekki á Seltjarnarnesi. Vatnið kom í húsið haustið 1936 og voru þá sett upp vatnssalerni, þannig að útikamrarnir við vesturgaflinn hurfu. Fleiri endurbætur voru gerðar á húsinu um leið og urðu framkvæmdirnar til þess, að kennsla hófst mánuði seinna en vant var haustið 1936.

Oct16$22
Þuríður Helgadóttir.

Segja má, að ekki hafi mátt seinna vera, að hús Mýrarhúsaskóla væri endurbætt, því að nú fóru í hönd breytingar á skólakerfi landsmanna, sem kölluðu á betra og raunar einkum stærra skólahúsnæði. Hér var um að ræða lengingu skólaskyldu, sem skyldi frá skólaárinu 1936-37 vera frá 7 til 14 ára aldurs. Á Seltjarnarnesi höfðu raunar 8-9 ára börn lengi verið tekin inn í skólann, en gegn vægu gjaldi. Skólaskylda var síðan færð niður í 8 ára aldur frá hausti 1933.

Oct16$21
Stúlkur í handavinnutíma úti við, f.v.: Blaka Arnórsdóttir Lambastöðum, Björg Ísaksdóttir Bjargi, Ása Björgúlfsdóttir Árnesi, Svava Sigurjónsdóttir Geirlandi, Sigríður Björnsdóttir Árnesi, ﬁórunn Árnadóttir Útskálum, Ragnhildur Jónsdóttir Nýjabæ, Gyða Einarsdóttir Vegamótum.

Lækkun skólaskyldunnar og þar af leiðandi fjölgun nemenda hlaut að leiða til fjölgunar í kennararliði. Þetta gerðist haustið 1937, en þá var ráðinn til starfa ungur stundakennari, Páll S. Pálsson, sem síðar varð hæstaréttarlögmaður. Hann kenndi 14 stundir á viku smábörnum og hafði einnig alla leikfimikennslu. Páll kenndi aðeins við skólann í tvo vetur, 1937-38 og 1938-39.

Á árunum fyrir stríð var Þuríður Helgadóttir, eiginkona skólastjóra, eini stundakennarinn, sem kenndi um lengri tíma. Hún hóf kennslu haustið 1932 og kenndi hvern vetur til ársins 1942 stúlkum hannyrðir og saumaskap, ávallt tvær stundir á viku. En hlutur Þuríðar var auðvitað miklu meiri en að vera stundakennari. Hún var húsmóðir í skólahúsinu og tók stundum börn í nokkurs konar heimavist, t.d. börn frá Vatnsenda í Upphreppnum.

Mynd á bls 265a
Páll S. Pálsson og nemendur hans árið 1938.

Auk Þuríðar var venjulega stundakennari, sem kenndi söng (Hallgrímur Þorsteinsson kom aftur um tíma) eða smíðar 2 stundir á viku. Sjálfur kenndi skólastjóri ávallt um 40 stundir á viku. Þegar Páll S. Pálsson hóf kennslu, varð nauðsynlegt að taka leikfimisalinn til almennrar kennslu, og síðar var honum svo skipt í tvær stofur.

Skólinn á stríðsárunum

Hernámsvorið 1940 luku aðeins 4 börn fullnaðarprófi frá Mýrarhúsaskóla, en nemendur skólans um veturinn höfðu verið um 60. Lengst af um sumarið leit ekki vel út um skólavist þeirra næsta vetur, þar sem breski herinn lagði Mýrarhúsaskóla undir sig nær strax eftir komu hersins til Íslands 10. maí. Hafði herdeild sú, er settist að á Nesinu, bækistöðvar sínar í kennslustofu og leikfimissal, en skólastjóri og fjölskylda hans bjó áfram á efri hæð. Tókst raunar allgott sambýli með henni og liðsmönnum hersins, sem í skólahúsinu dvöldust. Þóttu hermennirnir hinir ljúfustu í viðkynningu og lausir við alla áreitni. Helst mátti undan því kvarta, að ýmsar hindranir voru settar á ferðir fólks um Nesið og einnig var ónæði af skotæfingum.

Mynd á bls 266
Skólakrakkar hlaða snjókerlingu.

Hernámsliðið mun síðla sumars hafa gefið vilyrði fyrir því, að skólahúsið yrði rýmt um haustið. Það dróst þó allan september og nokkuð fram í október, að liðið færi út. Þurfti þá að ræsta allt húsið og lagfæra ýmislegt, áður en kennsla gæti hafist. Byrjaði kennsla ekki fyrr en 22. október haustið 1940. Varð skólaárið með alstytsta móti, því að í febrúar féll kennsla niður í 16 daga vegna inflúensufaraldurs og síðan var hætt í lok apríl, þar sem mörg börn á Reykjavíkursvæðinu voru send í sveit af ótta við loftárásir.

Sigríður Arnlaugsdóttir var stundakennari við skólann veturinn 1939-40 og Una Sveinsdóttir1940-41, en skólaárið 1941-42 kom í fyrsta sinn til starfa annar fastur kennari við Mýrarhúsaskóla en skólastjóri. Þetta var Magnús Einarsson frá Laxnesi, sem lokið hafði kennaraprófi 1937, þá liðlega tvítugur. Hann var valinn úr hópi 24 umsækjenda. Magnús og skólastjóri skiptu með sér bóklegu kennslunni, en Magnús tók einnig að sér leikfimikennslu. Virðist hann, enda ungur maður, hafa innleitt nýja siði á „leiksviði” eða leikvelli skólans. Segir svo um það í skýrslu til íþróttafulltrúa. „Leikur með fótknött á leiksviði skólans fer oft fram, sömul. með handknött ásamt fleiri leikjum”. Einnig er talað um „risaleik” og „parís”, sem fari fram á leiksvæðinu.

Oct16$23
Fullnaðarprófsnemendur 1942. Meðal þeirra sem sjást á myndinni eru f.v.: Þórunn Árnadóttir, Guðrún Haraldsdóttir, Lilja Kolbeins, Helgi Hjálmsson, Ásgeir Ólafsson, Einar Flygenring, Pétur Hjálmsson, Guðmundur Hinriksson og Gunnar Árnason.

Magnús Einarsson kenndi aðeins í tvo vetur, 1941-42 og 1942-43. Bar brottför hans að með þeim hætti, að hann setti fram ósk um að fá mánaðarfrest á launum frá því að hefja kennslu haustið 1943. Hreppsnefndin vildi ekki verða við þessari ósk nema að hluta og sagði þá Magnús lausu starfi sínu. Var þá svo áliðið, að ekki var unnt að auglýsa starfið, en Guðfinna Guðbrandsdóttir frá Viðvík(fædd 1909) var fengin til kennslunnar. Kenndi hún síðan við skólann í tvo vetur, 1943-44 og 1944-45. Guðfinna óskaði eftir því haustið 1945 að hverfa frá skólanum vegna húsnæðisvandræða og varð þá enn að finna kennara í skyndingu. Fræðslumálastjóri benti á Þorbjörgu Jónsdóttur (f.1920), en hún var ættuð úr Norður-Þingeyjarsýslu. Þorbjörg kenndi aðeins einn vetur við skólann, 1945-46, en fór síðan til framhaldsnáms í Winnipeg og ílentist vestan hafs. Fór því svo, að Mýrarhúsaskóli fékk ekki á stríðsárunum nýjan kennara til frambúðar.

Vorið 1941 var ákveðið að hætta skólahaldi í Viðey, enda íbúar þar orðnir sárafáir. Skólanefnd Seltjarnarnesskólahéraðs gat þó ekki lengi einbeitt sér að Mýrarhúsaskóla, því að nú tók að kræla á vandamálum þeirra barna, sem bjuggu í „sumarbústaðahverfinu á Digraneshálsi”. Fyrst í stað leystust þessi mál með því, að börnin af Digraneshálsi fóru með Hafnarfjarðarvagni til Reykjavíkur og sóttu skóla þar. Þetta má lesa út úr skýrslum, sem segja, að skólaskyldum börnum á svæði Mýrarhúsaskóla hafi fjölgað um 21 frá haustinu 1941 til hausts 1942, en börnum í skólanum fjölgaði á sama tíma aðeins um 6. Haustið 1943 hafði skólanefndin orðið verulegar áhyggjur af börnunum á „Hálsinum”, og segir svo í fundargerð:

Rætt um aðstöðu barna í Fífuhvammi, Kópavogi, Geirlandi og víðar til að sækja skóla. Taldi skólanefnd nauðsynlegt að greiða fyrir því, að öll börnin á skólasvæðinu nytu kennslu, og kæmi til mála að greiða styrk til barna frá Geirlandi, ef þeim verður komið fyrir á heimilum í Reykjavík eða hér á Nesinu.

Ekkert var þó gert næsta vetur og sóttu fáein börn úr Kópavogi skóla á Seltjarnarnesi, en flest voru í Reykjavík.

Veturinn 1944-45 hélst svipað ástand í skólamálum Kópavogsbúa, en sumarið 1945 var loks tekið af skarið í skólanefnd Seltjarnarness og ákveðið að hefja kennslu í leiguhúsnæði að Hlíðarvegi í Kópavogi þá um haustið og jafnframt var hafinn undirbúningur að byggingu skóla í Kópavogi. Var gert ráð fyrir fjárveitingum til þessa í fjárhagsáætlun Seltjarnarneshrepps fyrir árið 1946. Í henni var reyndar í fyrsta sinn gert ráð fyrir peningum til stækkunar Mýrarhúsaskóla. Voru þetta síðustu ákvarðanir skólanefndar þeirrar, sem þeir skipuðu Björgúlfur Ólafsson, Gunnar M. Magnúss og Jóhannes Ólafsson, en þeir voru allir Framnesingar. Í næstu skólanefnd, sem skipuð var haustið 1946, réðu Kópavogsbúar ferðinni og lögðu þeir að vonum mesta áherslu á að leysa skólamál í því nýja byggðarlagi og síðan frá 1948 nýja hreppsfélagi.

Skólinn eftir stríð - Síðustu ár Sigurðar skólastjóra

Árið 1948 má kallast tímamótaár í skólasögu Seltjarnarness. Frá því ári áttu aðeins börn af Framnesinu sókn í Mýrarhúsaskóla. Frá þessu voru þó nokkrar undantekningar og sýna þær væntanlega traust fólks á skólanum. Þannig voru systkini frá Gunnarshólma í skólanum á árunum 1949-50, börn frá Jófríðarstöðum við Kaplaskjólsveg og börn frá Eiði og úr braggahverfinu við Hæðarenda, en þessir tveir staðir voru í lögsagnarumdæmi Reykjavíkur(frásögn Ólafar Pétursdóttur 1989). En þessir aukanemendur, ef svo mætti segja, voru fáir og því gat skólanefnd, skólastjóri og aðrir velunnarar skólans einbeitt sér að því verkefni að láta skólann gegna því hlutverki sínu að vera skóli þeirra, sem bjuggu í hinum nýja Seltjarnarneshreppi.

Oct16$24
Sigurður skólastjóri með Dóru, dóttur sinni, um 1950.

En hver var þá staða skólamála í hreppnum á þessum tímamótum. Jú, hún var sú, að rúmlega 60 nemendur sóttu skóla í fjörutíu ára gömlu timburhúsi, þar sem aðeins var ein skólastofa, en auk þess var almenn kennsla í leikfimisal. Engin aðstaða var til sérkennslu. Þetta var á sama tíma, sem reistur hafði verið glæsilegur skóli í vesturbæ Reykjavíkur, Melaskólinn. Hefði mátt ætla að einhverjir Nesbúar litu þangað nokkrum öfundaraugum og vildu gjarnan senda börn sín þangað. Svo var þó ekki og aðeins örfáar fjölskyldur höfðu áhuga á að senda börn sín í Melaskóla(frásögn Páls Guðmundssonar 1989). En gátu þá Seltirningar ekki byggt nýjan skóla fyrir fé hreppsfélagsins og með styrk frá ríkinu, eins og farið var að tíðkast. Sá kostur var auðvitað fyrir hendi, en til þess þurfti ýmis leyfi og heimildir, sem ekki voru auðfengnar á haftatímanum eftir stríð. Menn voru orðnir of seinir til þess að nota uppsveiflu stríðsáranna til þess að reisa nýjan Mýrarhúsaskóla. Orkan hafði farið í að leysa skólamál Kópavogsbúa.

Eins og áður kom fram, var þegar á árinu 1946 lagt fram fé úr hreppssjóði til viðbyggingar við Mýrarhúsaskóla. Ekkert gerðist þó í málinu, og var féð lagt í húsbyggingarsjóð. Á fundi skólanefndar haustið 1948 var samþykkt eftirfarandi tillaga:

Fundurinn ályktar að fela skólanefndarformanni að láta fara fram athugun á skólahúsi hreppsins, með tilliti til þess að það fullnægi sem mest kröfum, sem gera þarf til skólahúsnæðis og útvegi teikningar og áætlun um viðbótar eða nýbyggingu eftir því sem athugun leiddi í ljós að hentaði bezt.

Á fundi rúmlega ári seinna, í september 1949, kom fram, að skólanefndarformaðurinn, Magnús F. Jónsson, hafði haldið fund með fræðslumálastjóra og námsstjóra um húsnæðismál Mýrarhúsaskóla, en ekkert hafði verið ákveðið.

Mynd2 á bls 269
Ólafur Gunnarsson frá Vík í Lóni og nemendur hans 1946-47. Fremri röð f.v.: Sigurður Jónsson, Garðar Steinarsson Dvergasteini, Elín Jónsdóttir Nýjabæ, Herdís Óskarsdóttir Sunnuhvoli, Björn Björnsson Kolbeinsstöðum. Aftari röð f.v.: Anna K. Hafsteinsdóttir Stóra Bjargi, Erla G. Erlendsdóttir Lundi, Kolbrún Þorláksdóttir Skaftafelli, Hanna S. Hálfdánardóttir, Olgeir Friðgeirsson Brekku, Jón Björnsson Kolbeinsstöðum, Kristinn B. Þorsteinsson og Hörður Viktorsson..

Af umræðum í skólanefnd á árunum 1950-53 er ljóst, að nokkur ágreiningur var í henni um húsnæði skólans. Formaðurinn, Magnús F. Jónsson vildi fara hægt í sakirnar og helzt reisa einhvers konar viðbyggingu. Hann bað t.d. húsameistara um tillögu að slíku haustið 1950. Aðrir nefndarmenn, þ.e. Gunnar Guðmundsson og Jón Guðmundsson í Nýjabæ vildu fremur byggja nýtt hús. Sigurður Jónsson skólastjóri vildi einnig nýtt hús og hann vildi raunar um leið byggja skólakapellu sem kölluð var, en endurreisn kirkju á Seltjarnarnesi var Sigurði mikið hjartans mál. Töluvert fé var í svokölluðum Kapellusjóði eða um 250.000 kr. í ágúst 1952, en þá voru 240.000 í skólabyggingarsjóði hreppsfélagsins.

Mynd1 á bls 270
Tíu og ellefu ára börn 1952-53. Fyrsta röð f.v.: Birna Friðgeirsdóttir, Edda Ágústsdóttir, Elísabet Stefánsdóttir, Guðrún Helgadóttir, Dóra Sigurðardóttir. Önnur röð f.v.: Díana Ágústsdóttir, Sólrún Steindórsdóttir, Steinunn Felixdóttir, Guðlaug Konráðsdóttir, Edda Sigurðardóttir. Þriðja röð f.v.: Halldór Þorsteinsson, Sigurður frá Elliða, Jón Hildiberg, Haukur Kjartansson, Björn Ingi Björnsson, Geir Viðar Vilhjálmsson.

Hinn 3. apríl 1950 var haldinn sérstæður fundur á þeim stað, sem þá var kallaður Melagerði eða stundum Skólablettur, þ.e. tún- og kálgarðasvæði austan leiksvæðis Mýrarhúsaskóla. Á þessum fundi, sem virðist hafa verið haldinn undir berum himni, voru biskup Íslands, tveir arkitektar frá skipulagsstjóra, oddviti Seltjarnarneshrepps, Björn Ólafs og Jón í Nýjabæ frá Kapellusjóði og Sigurður Jónsson skólastjóri. Sigurður, sem að öllum líkindum hefur átt hugmyndina að fundinum, segir í bréfi um hann til hreppsnefndar:

Á þessum fundi eða móti var það samþykkt, að vísu ekki skriflega, að væntanlega kapellu og barnaskóla skyldi reisa í beina stefnu austur frá núverandi skólahúsi, rétt austan við skólalóðina eða jafnvel enn þá nær þessum skóla.

Hér hafði verið ákveðinn staður fyrir Mýrarhúsaskóla framtíðarinnar og raunar einnig skólakapellu, sem aldrei reis. Þetta bréf, sem vitnað var til, skrifaði Sigurður árið 1953, en þá hafði komið fram skipulagsuppdráttur, sem gerði ráð fyrir, að Melabraut næði til norðurs að Nesvegi og því yfir væntanlegt skólastæði. Þessu mótmælti Sigurður og raunar einnig skólanefndin harðlega og var því hætt við þau áform, en brautin látin sveigja upp á Skólabraut sunnan Mýrarhúsaskóla.

Mynd2 á bls 270
Leikendur í skólaleikriti 1955. Fremri röð f.v.: Guðmundur Stefánsson, Álfheiður Steindórsdóttir, Hrafnhildur Ágústsdóttir. Aftari röð f.v.: Jónína Helgadóttir, Þórunn Hafstað, Kristín Kjartansdóttir..

Árið 1954 tók ný skólanefnd til starfa á Nesinu, og það var þessi nefnd ásamt Sigurði Jónssyni skólastjóra, sem beitti sér fyrir því að reisa nýjan Mýrarhúsaskóla. Formaður nefndarinnar var Jón Guðmundsson í Nýjabæ, en aðrir í henni voru Erlendur Einarsson, Lundi og Kjartan Einarsson á Bakka. Á fyrsta fundi hinnar nýju skólanefndar ítrekaði skólastjóri enn fyrri áskoranir sínar um að byggður yrði nýr skóli og þá í Melagerði, austan skólahússins gamla. Fram kom á fundinum, að næsta vetur, 1954-55, yrðu nemendur um 120. Hafði nemendafjöldi því tvöfaldast frá 1948. Ekki gerðist þó annað þetta skólaár en það, að skólanefnd skoraði á hreppsnefnd að leita stuðnings menntamálaráðuneytis til þess að fá byggðan nýjan skóla. Komst nú sá skriður á málið, að embætti húsameistara ríkisins fékk það verkefni sumarið 1956 að teikna skólabygginguna. Þá var einnig ákveðin 200.000 króna fjárveiting til skólans á fjárlögum fyrir árið 1957. Skólabyggingarsjóður hreppsfélagsins nam þá um 750.000 krónum, og hafði heldur rýrnað síðustu ár vegna verðbólgu í landinu.

Oct16$25
Nemendur úr Mýrarhúsaskóla síðasta veturinn í gamla skólahúsinu, 1959-60. Fremri röð f.v.: Guðríður Guðbjartsdóttir, Kristín Lára Magnúsdóttir, Ásdís Kjartansdóttir, Anna Felixdóttir, Hrafnhildur Guðmundsdóttir, Olga Hafberg, Kristjana Stefánsdóttir. Aftari röð f.v.: Steinþór Þorsteinsson, Sveinn Karlsson, Hafþór L. Jónsson, Sæþór Jónsson, Ingibjörg Hafstað, Ólöf H. Pétursdóttir kennari, Hrönn Ágústsdóttir, Rúnar Hafdal Halldórsson, Jóhann Geirsson, Pétur Breiðfjörð Indriðason..

Á skólanefndarfundi 23. ágúst 1957 voru lagðar fram til kynningar fyrstu teikningar að Mýrarhúsaskóla hinum nýja. Guðmundur Guðjónsson, arkitekt hjá húsameistara ríkisins, teiknaði skólann. Í aðalbyggingu, sem var tveggja hæða og meðfram Nesvegi, var gert ráð fyrir sex kennslustofum, þremur á hvorri hæð. Auk þess var álma vestan við húsið og skyldu þar vera kennaraherbergi, skrifstofa skólastjóra o.fl. Kjallari var ráðgerður undir aðalbyggingunni. Á næsta fundi nefndarinnar, 16. september, samþykkti hún teikningar Guðmundar Guðjónssonar fyrir sitt leyti og skoraði á hreppsnefnd að hefjast handa um byggingaframkvæmdir. Til þess þurfti þó samþykki menntamálaráðuneytis samkvæmt lögum um skólakostnað frá árinu 1955. Ráðuneytið mátti ekki gefa þetta leyfi nema fyrir lægju lóðaheimildir, teikningar og kostnaðaráætlun. Samþykki ráðuneytisins var síðan forsenda þess, að Alþingi legði fram stofnkostnaðarframlag. Allt mun þetta hafa smollið saman seint á ári 1957.

Jan29~01S
Nýi Mýrarhúsaskólinn í byggingu.

Framkvæmdir við byggingu nýs Mýrarhúsaskóla hófust á árinu 1958, en þá hafði teikningum enn verið breytt nokkuð til stækkunar. Var nú gert ráð fyrir sjö skólastofum, og skyldi skólinn vera 554 m2 og 3863 m3. Byggingaframkvæmdir stóðu í tvö ár, og hófst kennsla í nýja skólanum í október 1960.

Á árunum 1948-60 mótaðist skólahald í Mýrarhúsaskóla að sjálfsögðu töluvert af þeim húsnæðisvandræðum, sem við var að glíma. Leikfimikennslu í skólahúsinu var hætt og fengin aðstaða í ÍR húsinu við Túngötu til þeirrar kennslu, sem ýmsir íþróttakennarar önnuðust. Smíðakennsla var í Handíðaskólanum á hverjum vetri. Unglingar,13-15 ára, sóttu skóla í Gagnfræðaskóla Vesturbæjar og urðu þannig að gegna hluta af skólaskyldu sinni utan heimasveitar.

Jan29~02S
Skólinn fullbyggður með 7 kennslustofum.

Eins og áður hefur komið fram var fyrst ráðinn fastur kennari með skólastjóra að Mýrarhúsaskóla árið 1941. Sá starfaði aðeins við skólann í tvo vetur, en starfið var þó ekki auglýst eða ráðið í það til frambúðar næstu árin, heldur var fengið fólk til þess að gegna því til skamms tíma. Hafa áður verið nefndir kennararnir Guðfinna Guðbrandsdóttir og Þorbjörg Jónsdóttir. Síðan komu þeir Ólafur Gunnarsson frá Vík í Lóni, 1946-47 og Þórður Magnússon 1947-48. Sumarið 1948 bárust skólanefnd þau tilmæli frá námsstjóra og fræðslumálastjóra, að kennarastaðan við Mýrarhúsaskóla yrði auglýst laus til umsóknar. Var það gert og bárust 16 umsóknir. Við umræður í skólanefnd var þeirri spurningu beint til skólastjóra, hvort hann teldi heppilegra að ráða konu eða karl til þessa eina kennarastarfs við skólann. Hann svaraði því til, að henn teldi konu heppilegri og færði fram þau rök, að nauðsynlegt væri að fá konu til þess að kenna handavinnu stúlkna. Auk þess taldi skólastjóri, að kvenmaður væri „að hans áliti öllu heppilegri við smábarnakennslu”. Í samræmi við þessa skoðun skólastjóra, ákvað skólanefnd að raða þremur konum efstum á óskalista sinn um kennara til ráðuneytisins. Efst þessara þriggja var Ólöf Pétursdóttir frá Bergsstöðum á Vatnsnesi. Var hún ráðinn kennari við skólann haustið 1948 og starfar þar enn (1988). Þegar hún hóf störf, var skipulag skólans með þeim hætti, að 72 börnum var skipt í fjórar bekkjardeildir. Í 1. deild voru 7 ára börn, í 2. deild voru 8 ára börn og seinfær 9 ára börn, í 3.deild voru dugleg 9 ára, öll 10 ára og slök 11 ára börn og í 4. eða elztu deildinni voru dugleg 11 ára, öll 12 ára og slök 13 ára börn.

Jan29~03s
Úr kennslustofu.

Sumarið 1953 var nemendafjöldi orðinn slíkur, að leyfilegt var auglýsa eftir öðrum föstum kennara við Mýrarhúsaskóla. Var það gert og sóttu nú aðeins 4 um. Mælt var með Birgi Einarssyni frá Breiðdalsvík og hlaut hann stöðuna. Hann kenndi í tvö ár eða til vors 1955, en sagði þá stöðunni lausri. Var hún auglýst og sóttu enn 4 um. Ráðinn var Ásgeir Sigurgeirsson frá Sauðárkróki. Hann starfaði sem kennari við skólann til hausts 1959 og var eftir skyndilegt andlát Sigurðar skólastjóra, þ.e. frá því í febrúar og fram í september þetta ár settur skólastjóri. Hann sagði starfi sínu lausu vegna óánægju með veitingu skólastjóraembættisins.

Jan29~06
Páll Guðmundsson skólastjóri Mýrarhúsaskóla.

Árið 1957 hafði nemendum skólans enn fjölgað svo, að heimilt var að bæta við föstum kennara, sem þá yrðu þrír auk skólastjóra. Um þessa stöðu sóttu sjö kennarar og var mælt með Margréti Guttormsdóttur frá Hallormsstað. Fékk hún starfið, en gegndi því aðeins í tvo vetur. Kom þá Ásta Thorstensen í hennar stað. Síðasti fasti kennarinn, sem ráðinn var til starfa að skólanum í gamla húsinu var Valgeir Gestsson, en hann hóf störf haustið 1959, síðasta árið í Mýrarhúsaskóla eldri.

Jan29~04
Afmælisblað á 100 ára afmæli Mýrarhúsaskóla.

Sigurður Jónsson skólastjóri varð bráðkvaddur á heimili sínu í Mýrarhúsaskóla aðfaranótt 18. febrúar 1959. Hann var þá 65 ára og hafði gegnt skólastjórastörfum við skólann í tæp 37 ár. Síðdegis þennan sama dag kom skólanefndin saman til þess að gera ráðstafanir vegna andláts skólastjóra. Var farið fram á það við Ólöfu Pétursdóttur, elzta starfandi kennara skólans, að hún tæki við skólastjórastörfum, en hún baðst undan því. Var Ásgeiri Sigurgeirssyni því falin „forysta skólans” fyrst um sinn. Var hann síðan settur skólastjóri í marz. Allir kennarar skólans skiptu með sér kennslu Sigurðar heitins fyrstu dagana eftir andlát hans, en síðan kom Frank M. Halldórsson cand. theol. til starfa við skólann það sem eftir var skólaársins.

Með fráfalli Sigurðar Jónssonar voru tímamót orðin í sögu Mýrarhúsaskóla.

Nýr Mýrarhúsaskóli - Valhúsaskóli

Jan29~07
Ólafur H. Óskarsson skólastjóri Valhúsaskóla.

Eins og áður hefur sagt verið, var nýr Mýrarhúsaskóli í byggingu, þegar Sigurður Jónsson féll frá og hófst skólahald í honum í október 1960. Um haustið 1959 hafði Páll Guðmundsson (f.1926) tekið við skólastjórn og hefur hann gegnt henni síðan (1991). Er hann 6. forstöðumaður stofnunarinnar á 116 árum. Árið 1975 hélt Mýrarhúsaskóli með veglegum hætti upp á 100 ára afmæli sitt og sama ár lauk þeirri skipan, að allir skyldunámsnemendur á Seltjarnarnesi væru í sömu skólabyggingunni. Þetta gerðist með stofnun Valhúsaskóla, en hann tók til starfa í nýreistri byggingu og var ætlaður þremur efri bekkjum skyldunáms. Þar hefur Ólafur H. Óskarsson (f.1933) verið skólastjóri frá byrjun.

Jan29~08
Boltaleikur við gafl nýja skólans.

Framfarafélagið og annað félagsstarf

Framfarafélagið

Upphaf

Það var 6. desember 1883, að 28 Seltirningar komu saman til þess að stofna félag í þeim tilgangi, „að æfa menn í ræðuhaldi”, eins og segir í fundargerð stofnfundarins. Félag þetta, Framfarafélag Seltirninga, átti eftir að starfa í 60 ár, en lestrarfélag, sem stofnað var innan þess, varð vísir að bókasafni því, sem nú heitir bókasafn Seltjarnarness.

Stofnfundur Framfarafélagsins var haldinn í nýreistu barnaskólahúsi Seltirninga, en það var gert af steini og tekið formlega í notkun 1883. Má gera ráð fyrir, að þessi nýreista bygging hafi orðið mönnum hvatning til átaks í félagsmálum, enda átti nær öll starfsemi félagsins eftir að fara þar fram fyrstu árin. Fyrstu félagar Framfarafélagsins voru einkum útvegsbændur og skipstjórar á Seltjarnarnesi, og því bar ákaflega mikið á umræðu um sjávarútvegsmál fyrstu tvo áratugina, sem félagið starfaði. Félagslífið mótaðist líka af lífsháttum Nesbúa á þessum árum, en þeim gafst helst tími til félagsstarfa milli vertíða. Fundir voru haldnir á tímabilinu október-febrúar eða frá því að haustvertíð lauk og fram að vetrarvertíð, sem hófst í marsbyrjun.

Jan29~10
Jón í Melshúsum, fyrsti formaður Framfarafélagsins.

Í fyrstu fundargerð Framfarafélagsins kemur fram, að samþykkt var sérstök skuldbindingarskrá og síðan voru einstakar lagagreinar samþykktar hver um sig. Eftir það var gengið til stjórnarkjörs og fékk Ingjaldur Sigurðsson á Lambastöðum flest atkvæði eða 17. Jón Jónsson skipstjóri í Melshúsum fékk 16 en Ólafur M. Stephensen í Viðey og Guðmundur Einarsson í Nesi fengu13 hvor. Varpað var hlutkesti milli Ólafs og Guðmundar og vann Ólafur það. Stjórnin skipti síðan með sér verkum og varð Jón fyrsti formaður, Ólafur skrifari og Ingjaldur gjaldkeri.

Umræða í Framfarafélaginu um sjávarútvegsmál

Á sjálfum stofnfundi Framfarafélagsins vakti Ólafur Guðmundsson í Mýrarhúsum máls á því, hvaða veiðarfæri skyldi nota á opnum bátum. Síðan má segja, að hvert viðfangsefnið á sviði sjávarútvegsmála hafi rekið annað og ber þessi hæst: Veiðarfæra- og beitunotkun, öryggismál á sjó og jafnvel útgerð á vegum félagsins.

Strax á fyrsta starfsári komu fram skiptar skoðanir um lóðabrúkun og þorskanet. Friðrik í Bakkakoti vildi takmarka lóðabrúkun og alls ekki nota lóðir á vetrum. Guðmundur í Nesi var á móti. Árið eftir vildi sami maður afnema þorskanetalínuna í Garðsjónum. Menn mættu um þessar mundir ekki fara með net sín nema rétt út fyrir „vararkjaptana”. Guðmundur Þorbergsson sagðist vera viss um „að þessar djúplagnir í Garðsjónum væru til þess að spilla fiskiríinu á grunninu” og þorskanetalínan væri til þess að vernda rétt fátækra manna, sem ekki gætu aflað sér útbúnaðar til veiða á dýpri miðum.´

Jan29~11
Fyrsta fundargerð Framfarafélagsins með undirskriftum.

Tveimur árum seinna sagði Þórarinn Arnórsson, að fiskur væri hættur að ganga á grunnmið vegna netalagna. Sigurður Ingjaldsson var á móti afnámi netabrúkunar og taldi ýsulóðirnar hættulegar. Fram kom hjá fundarmönnum, að hvergi væri eins mikil örbirgð og þar, sem þorskanet væru mest brúkuð, en það væri í Strandar- og Rosmhvalaneshreppum. Árið 1895 vildi Runólfur Ólafsson breyta fiskveiðisamþykktinni við Faxaflóa, þ.e. fá að leggja net fyrr en verið hefði og nota lóðir á vetrarvertíð. Vildi hann senda 2-3 menn suður með sjó til þess að kynna þetta mál. Fleiri tóku í sama streng, en fram kom, að talið var vonlaust að ræða við þá á Vatnsleysuströnd. Sagt var, að nudda þyrfti og nudda í þessu máli á hverjum sýslufundi.

Um beitu var rætt í nokkur skipti og fyrst 1883 um smokkfiskveiðar og samþykkt að skipa nefnd til að kynna sér þær. Tíu árum seinna voru menn farnir að ræða um síld til beitu og þá sagði Þórarinn Arnórsson, að síldbeita væri skaðlegasta beita, sem hægt væri að fá á þilskipum og vildi, að hætt yrði að nota hana við Faxaflóa. Guðmundur í Nesi var á sama máli og sagði síldina vera of dýra.

Jan29~12
Friðrik Ólafsson í Bakkakoti, formaður 1885.

Jón í Melshúsum ræddi 1887 um siglingar á opnum bátum og taldi segl vera of lítil á bátum við Faxaflóa. Áður hafði Þórður í Ráðagerði rætt um það, hvaða bátalag væri best og vildi „panta upp bát frá útlöndum” eins og hann komst að orði. Nefndi hann Leirvík á Hjaltlandi í því sambandi.

Vitinn á Valhúsinu var auðvitað helsta öryggistæki sjómanna á Nesinu og 1892 taldi Jóhannes Hjartarson að hann þyrfti að laga og endurbæta.Vitinn bæri ekki nógu góða birtu og of seint væri kveikt á honum. Sigurður Einarsson sagði, að fyrst eftir að vitinn var reistur, hefði hann sést vestur á Kambsleiru.

Einu sinni var því hreyft á Framfarafélagsfundi, hvort sjómönnum væri ekki nauðsynlegt að læra sund til þess að geta bjargað sér, ef þeir lentu í sjónum. Þetta var strax á öðru ári félagsins, 1884, en málið var kæft í fæðingunni og það gerði Jón í Melshúsum með því að minna á hið fornkveðna, að ekki yrði feigum forðað né ófeigum í hel komið. Var svo fellt með 17 atkvæðum gegn 12 að veita styrk til sundkennslu á Nesinu.

Hinn 15. janúar 1898 lagði Jón Árnason til, að Framfarafélagið gerði út bát. Hann gæti gengið til fiskjar fjóra mánuði að sumrinu. Kostnaður yrði um 1.300 krónur og þyrftu að aflast um 50 skippund til þess að hafa upp í hann. Báturinn ætti að ganga frá Vesturlandinu, Hornvík eða Ólafsvík og gætu þilskipin frá Nesinu greitt fyrir útgerðinni á þessum stöðum, því að þau kæmu þangað oft. Jón Friðriksson sagði „að eigi mundu tiltök að hafa uppsátrið í Ólafsvík og margt megi að því finna, en því síður í Hornvík og það þekktu sumir félagsmenn, að sjóstór verður hann þar og svo er helvítis ísinn, sem skaðræði væri að vera nálægt”. Jón bjóst við því, að lítið sæist eftir af leiðangrinum, ef farið yrði til Hornvíkur. Þórður Jónsson sagði, að alls ekki væri illt að hafa uppsátur í Ólafsvík. Hann gæti ekki hugsað sér betri lendingu og þar væri fiskisælt. Ófær sjór væri, ef ekki væri lendandi í Ólafsvík.

Í desember sama ár sagðist Jón Árnason hafa kynnt sér aðstæður til útgerðar frá Hornvík. Þar mætti fá uppsátur fyrir 30 krónur yfir sumarið og væri innifalin þjónusta mannanna og öll aðhlynning. Menn mættu fara í bjargið og hirða egg og fugl. Jón Friðriksson taldi, að lítið væri um bjargsigsmenn á Nesinu.

Í janúar 1900 var rætt um það í alvöru að félagið keypti þilskipið Eininguna.

Lestrarfélag

Framfarafélag Seltirninga hafði aðeins starfað í tæpt ár, þegar raddir heyrðust um það, að félagsmenn þyrftu á bókakosti að halda til þess að geta rætt af þekkingu um hin ýmsu mál, sem á góma bar á fundum. Í október 1884 sagði einn ræðumaðurinn, að það væri rétt að koma upp lestrarfélagi, t.d. til þess að eignast Alþingistíðindin; „það æfði menn í að tala líka, þegar þeir heyrðu ræður eftir töluga þingmenn”. Hinn 14. febrúar 1885 var málið rætt að nýju og þá kom Jón Jónsson með uppástungu til félagsmanna, hvort þeir vildu ekki íhuga, hvaða stefnu félagið ætti að hafa eftirleiðis, nefnilega að koma á fót dálitlu bókasafni eða lestrarfélagi. Hann taldi, að jafnvel mætti fá bækur úr Landsbókasafni og endurlána síðan og kaupa bestu dagblöðin. Án þessarar stefnu áliti hann, að félagið gæti ekki blómgast eins og tilgangurinn hefði verið í fyrstunni. Guðmundur Þorbergsson tók undir þessa tillögu og taldi upp ýmsar bækur, sem væru mjög fróðlegar og gagnlegar fyrir félagsmenn. Hann vildi láta félagið eignast bækur árlega eftir kringumstæðum. Þórarinn Arnórsson mælti líka með stofnun bókasafns. Hann var á móti því að félagið tæki bækur að láni, því að þær gætu skemmst og þá yrði að borga þær.

Leið nú fram á haustið 1885, en þá gerði Þórarinn Arnórsson öðru sinni tillögu um, að stofnað yrði lestrarfélag og vildi, að félagsmenn leggðu peninga til þess eftir efnum og ástæðum. Guðmundur Þorbergsson studdi tillöguna og lagði til, að keypt yrðu Alþingistíðindi, Bókmenntafélags- og Þjóðvinafélagsbækur. Friðrik Ólafsson vildi ekki kaupa Alþingistíðindin.

Jan29~13
Bókakaupanóta frá 1889.

Lestrarfélagsmálinu var síðan hrundið í framkvæmd á októberfundum þetta ár1885, og voru fyrstu lög Lestrarfélags Seltirninga samþykkt 31. október það ár. Í þeim sagði, að allt að 30 krónum úr félagssjóði skyldi varið til bókakaupa. Þá skyldu félagsmenn lána bækur, er þeir ættu sjálfir, og svo útsjónarsamir voru Seltirningar árið 1885, að þeir settu í fyrstu lög lestrarfélags síns, að skipuð skyldi fimm manna nefnd til þess að fá lánaðar bækur í Landsbókasafni og skyldu þær síðan lánaðar öðrum félagsmönnum til lesturs. Ekki mun þó þessi hagsýni hafa enst lengi, því að skaðabætur fyrir skemmdar bækur úr Landsbókasafni þóttu of miklar. Nánar tiltekið voru fyrstu lög „bókasafns Framfarafjelags Seltjerninga” með þessu móti:

1. gr. Stofnað skal lestrarfjelag af Framfarafjelagi Seltjerninga og kýs fjelagið sjer bókavörð, en alla ábyrgð á fjelaginu hefur stjórnarnefnd fjelagsins. 2. gr. Allt að 30 kr af fjelagssjóði skal varið til bókakaupa og ákveður stjórnarnefndin hverjar þær bækur skulu vera. 3.gr. Fjelagsmenn láni safninu bækur eftir því, sem þeir framast hafa föng á, en þar á móti skal fjelagssjóður bæta þær bækur, er skemmdar hafa verið af fjelagsmönnum, ef eigandi krefst skaðabóta. 4. gr. Til þess að í safninu verði nógar bækur skulu fjelagsmenn kjósa 5 menn er útvegi bækur til láns hjá Landsbókasafninu hver undir sínu nafni, en sömu ábyrgð tekur fjelagið á þeim bókum og getið er um í 3. gr, að fjelagið hafi af bókum fjelagsmanna. 5. gr. Tveim stundum af fundi hverjum skal varið til bóklesturs og skal hver fundarmaður fá þá bók, er hann vill og til er í fjelaginu, ef eigi hefur annar hana áður fengið og skal bókavörður skyldur að skýra frá, hverjar bækur eru til í safninu. 6. gr. Fjelagsmenn geta fengið þær bækur heim með sjer, er fjelagið á, en koma skulu þeir með þær aftur á næsta fund og geta þeir þá fengið bókina aftur, ef bókavörður leyfir og enn lengur eftir sömu reglu, en þó má enginn halda bók heima hjá sjer eftir þann tíma, sem fjelagið hefur ekki samkomur sínar. 7. gr. Skemmi fjelagsmaður bók skal hann skyldur að borga þann skaða eftir því, sem bókavörður og fjelagsmenn ákveða. 8. gr. Fundarstjórnin hefur vald til að breyta út af fyrirmælum þessum eftir því, sem henni kann að þykja henta, og getur hún byrjað fundi sína eftir þeim ákvörðunum, sem settar eru í fjelagslögunum, en þó má hún ekki gjöra brot á fjelagslögunum, en álíti fjelagsmenn fundarstjórnina misbrúka vald sitt skal fara með það brot eftir sömu reglum og félagslögin ákveða.

Það var þriggja manna nefnd, sem samdi lögin og sátu þeir Friðrik Ólafsson, Jón í Melshúsum og Þórður í Ráðagerði í henni. Þeir virðast hafa komið saman í Ráðagerði til þess að semja lögin, því að þau voru undirrituð þar 27. október. Á fundinum 31. október var Þórarinn Arnórsson skipstjóri kosinn fyrsti bókavörður Framfarafélagsins og einnig voru kosnir fimm menn til þess að fara á Landsbókasafnið og fá þar bækur að láni.

Jan29~14
Þórarinn Arnórsson, fyrsti bókavörður Framfarafélagsins.

Fyrsti fundur Framfarafélagsins, þar sem menn gátu notið bóklesturs, var 21. nóvember 1885. Kom þá stjórnarnefnd félagsins með þær bækur, sem hún hafði keypt fyrir 22 krónur, en félagssjóður lagði þær til. Hún hafði líka skrifað félagið inn í Þjóðvinafélagið, en það kostaði 2 kr. á ári og inn í Bókmenntafélagið, sem kostaði 6 kr. á ári. Síðan komu þeir, sem kosnir voru til þess að fá lánaðar bækur að láni úr Landsbókasafninu, með þær bækur, sem þeir höfðu fengið. Byrjuðu menn síðan bóklestur og var lesið í tvær stundir, frá sex til átta, og síðan hófst venjulegur málfundur. Bókunum hafði verið komið fyrir í skólastofunni.

Þórarinn Arnórsson, bókavörður félagsins, kom með þá uppástungu 30. janúar 1886, að fjelagið eignaðist stimpil til að merkja með bækur sínar og að á honum væri „Bókasafn Framfarafjelags Seltjerninga”. Kom enginn með mótmæli, að félagið fengi stimpilinn nema Sigurður Ingjaldsson, en honum þótti nóg, að skrifað væri á bækurnar. Formaður vildi, að stimplað væri á bækurnar, að þetta væri „Framfarafjelagsbók“, en aðrar hugmyndir komu einnig fram. Jón Jónsson vildi hafa á stimplinum Lestrarfjelag Seltjerninga 1885 en Guðmundur Þorbergsson vildi láta standa: Framfarafjelag Seltjerninga frá 1883. Svo bar formaður þessar uppástungur undir atkvæði og var samþykkt að fjelagið fengi stimpil og að á honum væri: Lestrarfjelag Seltjerninga 1885.

Fyrstu umræður, sem skráðar eru um einstök bókakaup, fóru fram í nóvember 1887. Þá var fellt að kaupa Egils sögu Skallagrímssonar, af því að fundarmenn álitu, að hún væri „flestum kunn”. Á þessum fundi kom fram, að félagar hefðu fljótlega gefist upp á því að fá bækur lánaðar úr Landsbókasafni af því „að maður verður að borga bókina, hvað lítið, sem á henni sést”. Árið 1888 ákváðu félagsmenn að taka 200 króna lán til bókakaupa og lofuðu allir að ganga í ábyrgð. Ekki fékkst þó nema 150 króna lán og með 4% vöxtum.

Jan29~15
Frá sýningu á 100 ára afmæli Framfarafélagsins 1983. Pétur Sigurðsson forstjóri í Hrólfsskála við mynd af afa sínum og alnafna, en hann var formaður Framfarafélagsins 1884. Sama ættin í beinan karllegg hefur verið í Hrólfsskála síðan 1759.

Í nóvember 1889 var fyrst rætt um það, að gera safnið að almenningsbókasafni með þeim hætti, að hver maður í byggðarlaginu gæti fengið bækur að láni úr því gegn 30 aura mánaðargjaldi. Við afgreiðslu þessarar tillögu sagði Sigurður Einarsson, að sjálfsagt væri að lána öðrum en félagsmönnum bækur, þar sem bókakostur væri orðinn góður. Ekki varð þó úr þessum góðu áformum í þágu byggðarlagsins að sinni, en áfram var haldið við að stækka safnið. Það var gert á kostnað félagsmanna og ekki fór mikið fyrir opinberum styrkjum á þeim árum, því að landshöfðingi synjaði félaginu um styrk 1890 og ekki vildu félagsmenn þá leita til hreppsnefndar um fjárstuðning. Fyrsta tillagan um að afhenda sveitarfélaginu bókasafnið sá dagsins ljós árið 1892, en hún fékk dræmar undirtektir og menn töldu, að hreppsnefndin mundi ekki gæta bókanna sem skyldi.

Á félagsfundi 19. janúar 1895 varð það loksins úr að veita öðrum hreppsbúum en félögum Framfarafélagsins aðgang að safninu. Skyldu menn greiða 45 aura á mánuði fyrir afnotin eða 2.00 krónur fyrir árið. Með þessari ráðstöfun var safnið orðið almenningsbókasafn og eftir að sú breyting var á orðin, hlaut að koma upp sú spurning, hvort ekki þyrfti að lengja þann tíma, sem lánað væri út, en fram að þessu var það aðeins á veturna. Í febrúar 1899 urðu snarpar umræður um það, hvort lána ætti bækur úr safninu yfir sumarið. Meðal annars var rætt um útlán til skipverja á þilskipum. Samþykkt var með 9 atkvæðum gegn 2 að taka upp sumarútlán. Skyldi hver félagsmaður mega fá fimm bækur í senn, gefa bókaverði kvittun og taka ábyrgð á því að skila bókunum jafngóðum að hausti.

Jan29~16
Jón G. Þórðarson, formaður 1903-07.

Með aldamótaárinu 1900 varð nokkurt hlé á starfsemi Framfarafélagsins, en lífseigasta grein þess reyndist vera lestrarfélagið, og var Framfarafélagið endurreist 21. janúar 1903 undir nafninu Lestrarfélag Seltirninga. Samþykkt voru ný lög og í þeim segir m.a., að tilgangur félagsins sé að:

Auka þekkingu og menntunarfýsn íbúa Seltjarnarneshrepps, sem eru 15 ára og þar yfir, með því að gefa þeim kost á að lesa góðar og fræðandi bækur, að svo miklu leyti sem ástæður leyfa og að halda uppi útlánum á bókum til fjelagsmanna.

Félagsgjald skyldi vera tvær krónur fyrir karlmenn og ein króna fyrir konur á ári. Fundi skyldi halda á hverju laugardagskvöldi klukkan sex á tímabilinu 1. október til 15. mars. Á sumrin skyldu vera fundir á sunnudagskvöldum. Í þessum lögum var gert ráð fyrir, að eignir félagsins og bókasafn rynnu til Seltjarnarneshrepps, ef félaginu yrði slitið.

Að endurreisninni 1903 stóðu 38 Seltirningar og voru fjórar konur í þeim hópi. Rann nú upp blómaskeið í félaginu, sem best kom fram í því, að það greiddi nær 2/5 af kostnaði við byggingu nýs Mýrarhúsaskóla, sem tekinn var í notkun haustið 1906. Þar fékk Framfarafélagið (nafninu var breytt úr Lestrarfélagi í Framfarafélag stofnað 1883) eitt herbergi á efri hæð fyrir bókasafn sitt og afnot af sal til samkomuhalds. Hélt bókasafnið nú mjög áfram að stækka og segir Þorsteinn G. Sigurðsson kennari og bókavörður árið 1919, að það sé „eitt hið mesta hér á landi í sinni röð”. Þessi ummæli eru í grein, sem Þorsteinn ritaði í Skólann, handskrifað blað Framfarafélagsins, sem út kom á þessum árum. Hann bætir því við, að í safninu séu „flestar góðar bækur, sem til eru á íslenzkri tungu”, en á hinn bóginn séu þar einnig „ósköpin öll af andlegu léttmeti eftir einlæga útlenda blaðrara og bullara”. Sem dæmi um þá nefnir Þorsteinn „sorphöfunda” eins og Cylvanus Cobb og Charles Garvice, en þeir hafa lengi notið vinsælda á landi hér.

Jan29~17
Ýms plögg frá Framfarafélaginu, sem sýnd voru á 100 ára afmælissýningu 1983.

Árið 1921 voru bækur Framfarafélagsins orðnar um 1.700 og veitti ekki af, því að útlánum fór fjölgandi, m.a. vegna fjölgunar fólks í Viðey, en þar var risið upp þorp innan hreppsins. Á fundi í félaginu 21. febrúar 1925 greindi Sigurður Jónsson kennari í Mýrarhúsaskóla og nýr bókavörður þess frá bókasafninu og bókaútlánum síðastliðið ár, 1924. Var safnið nú 1.900 bindi. Bæst hafði við 41 frá því á aðalfundi árið áður. Notendur safnsins voru 40 og lánuð höfðu verið út 923 bindi. Mest höfðu verið lesnar útlendar skáldsögur, 250 bindi, síðan komu íslenskar skáldsögur 200 bindi, tímarit 97, fræðibækur 78, ljóðabækur 71, Íslendinga- og fornmannasögur 50, leikrit 34, æfisögur 26, þjóðsögur 23, rímur 8, dagblöð 5 eintök og ein bók andlegs efnis (Árin og eilífðin).

Á fundi í janúar 1931 kom Ísak Vilhjálmsson með uppástungu um að hreppurinn legði eitthvað af mörkum til bókakaupa. Sigurður skólastjóri, sem sat í hreppsnefnd, sagðist einmitt hafa hugsað sér að hreyfa þessu máli. Hann bjóst við, að hreppurinn gæti lagt fram 100-200 krónur til safnsins. Varð þetta að ráði. Ekki var Sigurður alltaf ánægður með aðsókn að safninu og 1932 talar hann í skýrslu sinni um „áhugaleysi fólksins að lesa lítið eða ekkert nema úrhrak að bókmenntum”.

Árið 1938 var mjög farið að halla undan fæti fyrir félaginu og segir í fundargerð, að bókaverðir hafi ekki gefið neina skýrslu um útlán, enda „sé nær alveg hætt að nota bókasafnið af félagsmönnum”.

Seltjarnarnesdansarnir og fleiri skemmtanir

Auk hefðbundinna mál- og lestrarfunda hafði Framfarafélagið alla tíð margs konar samkomuhald fyrir félagsmenn sína og aðra. Það hélt böll, bæði „boðsböll” og „söluböll”, tombólur, jólatrésskemmtanir og stóð fyrir messuhaldi á Seltjarnarnesi. Afmælisfagnaður, sem síðar nefndist árshátíð, var fyrst haldinn á ársafmæli félagsins 1884 og síðan nokkurn veginn reglulega á hverju ári og yfirleitt í desember. Fyrsta „gildið” stóð frá klukkan fjögur síðdegis til ellefu á laugardagskvöldi og máttu félagsmenn „hafa með sjer karlmann og kvenmann en ekki tvo karlmenn”. Ekki er getið um dans á þessari fyrstu árshátíð, en fjórum árum seinna var greinilega byrjað að dansa, því að félagsmenn deildu þá á fundi um það, hvort sanngjarnt væri að borga harmóníuleikara fjórar krónur fyrir kvöldið. Þetta var söluball og var verð aðgöngumiða eða „bílætisins” 25 aurar fyrir manninn. Á þessum söluböllum kom oft fyrir, að seld væru bílæti í Reykjavík, t.d. 50 af 100 árið 1889. Virðast Reykvíkingar töluvert hafa sótt Seltjarnarnesdansana um aldamótin og þótti þar gott að vera eins og segir í Kerlingarvísum Haralds Á. Sigurðssonar:

„Því þá, því þá var sandurinn af sjönsunum
á Seltjarnarnesdönsunum
með söng og hopp og hí”.

Eftir að starfsemi Framfarafélagsins fluttist í nýja skólahúsið árið 1906, var sá háttur upp tekinn að halda árlegar jólatrésskemmtanir fyrir börn á Seltjarnarnesi. Þá hófust einnig þrettándaskemmtanir, sem síðan tíðkuðust um árabil. Til fjáröflunar og skemmtunar hafði félagið öðru hverju tombólur og fóru þá svokallaðir „tombólusafnarar” um Nesið. Fyrir kom, að haldin voru „lotterí” eða happdrætti, t.d. var hestur í vinning árið 1890. Hesturinn kom reyndar á óseldan miða og lenti því hjá félaginu sjálfu, sem síðan seldi hann aftur, en það hafði hins vegar orðið að leggja í töluverðan kostnað við eldi og gæslu þessa happdrættisvinnings síns.

Jan29~18
Gísli Guðmundsson, formaður 1908 og 1911.

Aðeins í eitt skipti er talað um íþróttaiðkanir hjá Framfarafélaginu og var það árið 1897. Þá kom Erlendur Hjartarson með tillögu um, að efnt yrði til kapphlaups á vetrinum. Miklar umræður urðu um tillöguna og sýndist sitt hverjum. Runólfur Ólafsson „mælti með málefninu og sagði menn eigi ofgóða að reyna, enda mundi hann verða með, þó stirður mundi þykja”. Sigurður Gunnlaugsson „var mótfallinn málefninu og sagði, að Seltirningar mundu líta það á sig, að þeim þætti leiðara að vera lakastir í því, sem þeir tækju þátt í, en það mundu þeir verða í kapphlaupinu, enda þótt gott væri, að unglingar æfðu sig í slíku”. Samþykkt var með átta atkvæðum gegn sjö að hafa kapphlaupið og skyldi það fara fram síðasta sunnudag í janúar eða fyrsta í febrúar 1898. Þrír bestu áttu að fá peningaverðlaun:1.50,1.00 og 0.50.

Síðasti skemmtifundur í Framfarafélagi Seltirninga var haldinn 2. febrúar 1935. Þar las Kristbjörn Bjarnason nokkur kvæði eftir Davíð Stefánsson og Grím Thomsen og Albert Þorvarðason í Gróttu las upp smásögu, sem hann nefndi Stínu.

Messuhald

Kirkja Seltirninga í Nesi var lögð niður 1797 og fauk síðan af grunni í aftakaveðri árið 1799. Eftir það áttu þeir kirkjusókn til Reykjavíkur. Svo virðist sem prestar þeirra hafi ekki messað á Framnesinu á 19. öld, enda ekki húsakynni til þess, a.m.k. þangað til skólahús var reist. Framfarafélagið hafði forgöngu um það, að prestarnir kæmu til messuhalds í Mýrarhúsaskóla, og er þess fyrst getið í fundargerðabókum félagsins árið 1915, en þá kom séra Bjarni Jónsson dómkirkjuprestur. Vel má þó vera, að þetta hafi byrjað eitthvað fyrr. Ekki voru messur haldnar reglulega í Mýrarhúsaskóla, en veturinn 1923-24 kom séra Friðrik Hallgrímsson fjórum sinnum fram á Nes til þess að messa. Framfarafélagið greiddi allan kostnað við messuhaldið, t.d. við að flytja prest „fram á Nes og inn í bæ”.

Forystumenn

Þegar Framfarafélagið var stofnað árið 1883, voru þrír búendur einna mestir sveitarstólpar í Seltjarnarneshreppi. Þeir voru Ólafur Guðmundsson í Mýrarhúsum, Sigurður Ingjaldsson í Hrólfsskála og Kristinn Magnússon í Engey. Allir voru þeir útvegsbændur, framfaramenn í atvinnumálum og höfðu afskipti af sveitarstjórnarmálum. Þremenningarnir voru meðal stofnfélaga í Framfarafélaginu og létu þar mikið til sín taka fyrstu árin, en gegndu þó ekki formennsku í. Ólafur og Sigurður dóu báðir árið 1887 en Kristinn 1893.

Eftir lát þremenninganna tók næsta kynslóð við, og hún réð ferðinni í Framfarafélaginu fram yfir aldamót. Það voru menn eins og Ingjaldur Sigurðsson hreppstjóri á Lambastöðum og Pétur útvegsbóndi í Hrólfsskála (synir Sigurðar Ingjaldssonar), Jón Jónsson skipstjóri og útvegsbóndi í Melshúsum, Guðmundur Einarsson útvegsbóndi í Nesi og bræðurnir Guðmundur og Runólfur Ólafs (synir Ólafs í Mýrarhúsum). Þeir urðu báðir útvegsbændur og bjó Guðmundur í Nýjabæ en Runólfur um tíma í Pálsbæ. Allir þessir menn sátu um lengri eða skemmri tíma í stjórn Framfarafélagsins og auk þeirra nokkrir skipstjórar og menntamenn, sem búsettir voru í hreppnum. Fyrstu árin voru aðeins karlar í Framfarafélaginu, en tvær fyrstu konurnar gengu í það árið 1890.

Jan29~19
Anna Guðmundsdóttir, formaður 1926-30.

Runólfur Ólafs hafði forgöngu um að endurreisa Framfarafélagið árið 1903, og Jón G. Þórðarson skipstjóri frá Ráðagerði var síðan formaður í fjögur ár, en eftir það fer sjómönnum og útvegsbændum að fækka á Seltjarnarnesi og aðrir menn tóku við forystu í félaginu.

Meðal formanna síðustu áratugina, sem félagið starfaði, má nefna Eyjólf Kolbeins í Bygggarði, Þorstein G. Sigurðsson skólastjóra, Önnu Guðmundsdóttur, húsfreyju í Ráðagerði, Ísak Kjartan Vilhjálmsson bifreiðarstjóra frá Knútsborg og Sigurð Jónsson skólastjóra, sem var síðasti formaður félagsins. Anna í Ráðagerði var eina konan, sem formennsku gegndi, og hún var líka fyrsta konan, sem til máls tók í félaginu, en það gerði hún á fundi árið 1904.

Síðustu árin

Eins og nefnt hefur verið, hélt Framfarafélagið áfram að auka bókaútlán sín alla tíð. Hins vegar fór önnur starfsemi þess minnkandi, þegar leið á 4. áratug þessarar aldar, og munu breyttir þjóðfélagshættir hafa valdið því. Kvikmyndahús og danshús höfuðstaðarins drógu til sín unga fólkið á Nesinu og á heimilum var komið útvarp til þess að stytta fólki stundir. Félögum í Framfarafélaginu fór því fækkandi, og þeir áttu æ örðugra með að afla fjár til bókakaupa. Árið 1931 tók Seltjarnarneshreppur að styrkja safnið með fjárframlögum eins og áður sagði.

Jan29~20
Ísak Vilhjálmsson, formaður 1931-33.

Síðasta árið, sem Framfarafélagið hafði aðra starfsemi en bókaútlán, var árið 1935. Þá voru haldnir tveir skemmtifundir með upplestri og fleiri atriðum. Á aðalfundi 1938 mættu aðeins þrír félagar og fram kom, að enn væru keypt sömu tímarit og áður auk nokkurra bóka. Síðan kom stríðið með öllu sínu umróti og 18. desember 1943, réttum 60 árum eftir stofnun Framfarafélagsins var ákveðið að slíta því formlega. Í lögum þess stóð, að yrði því slitið, skyldu eignir renna til Seltjarnarneshrepps. Var við þetta staðið, enda lagði hreppurinn fram 3.000 krónur til eflingar safninu. Síðasti formaður og bókavörður Framfarafélagsins, Sigurður Jónsson skólastjóri, hélt áfram að sjá um bókasafnið, sem upp frá því hét Bókasafn Seltjarnarness. Það safn var áfram í Mýrarhúsaskóla eldri en síðan flutt í nýjan Mýrarhúsaskóla um 1960. Sambýli bókasafns og skóla, sem staðið hafði frá árinu 1885, lauk í nóvember 1983, er opnað var nýtt bókasafnshús við Melabraut.

Gögn Framfarafélagsins

Töluvert er varðveitt af skriflegum gögnum frá Framfarafélagi Seltirninga. Merkustu gögnin um félagið eru að sjálfsögðu fundabækur þess, en af þeim eru 7 bækur varðveittar. 1. bókin nær yfir árin 1883-87, 2. bók 1887-1890, 3. bók 1890-1892, 4. bók 1892-1894, 5. bók 1894-1900, 6. bók 1908-1913, 7. bók 1914-1943. Af þessari upptalningu sést, að einungis vantar fundagerðir fyrir tímabilið 1901-1907, en á þeim tíma starfaði félagið lítið eða ekki. Nokkrar þessara fundabóka eru til í afritum.

Jan29~21
Fyrsta tölublað af Framnesingi, nóvember 1898.

Á starfsárinu 1898-99 var tekið upp það nýmæli innan félagsins að vera með handskrifað blað. Nefndist það Framnesingur, og eru varðveitt af því fjögur tölublöð. Hafa líklega ekki fleiri verið skrifuð. Aftur var byrjað að handskrifa blað 1913 og nefndist það Skólinn. Því blaði var haldið úti á árunum 1913-1919 og aftur í sömu bók árið 1927. Í þessum blöðum ber mest á almennum hugleiðingum um starfsemi félagsins, en í því síðara eru þó greinar um sögu Mýrarhúsaskóla, smásögur, skrýtlur og fleira.

Auk fundabókanna og blaðanna tveggja er nokkuð varðveitt af smælki frá Framfarafélaginu, skrár um lánþega á bókasafni félagsins, reikningar, miðar og fleira.

Spakyrði

Jan29~22
Kristín í Nesi.

Að lokum skulu tilgreind örfá spakyrði af félagsfundum:

23. janúar 1886: Samþykkt var með 18 atkvæðum gegn 3, „að Good-Templarmenn fái ekki inngöngu í félagið”. Í umræðum kom fram, að jólagildi félagsins væru daufleg, ef ekki væru þau „fjörguð af veigum vínandans”.

5. desember 1896: Runólfur Ólafsson gagnrýndi deyfð í félagsmálum og sagði: „Það lítur út fyrir, að sumir hugsi mest um að þrælast áfram í moldarflaginu með hjúum sínum kærandi sig ekkert um neinar skemmtanir og láta sér standa á sama þó þau sjái aldrei sól.”

15. janúar 1898: Guðmundur í Nesi ræddi um dansskemmtun og sagði, að kona sín dansaði aðeins milli 6 og 12, „en úr því færi hún að sofa”.

21. október 1921: Eyjólfur Kolbeins mælti á móti hlutaveltu, þar sem búið væri að halda svo margar nýlega í Reykjavík,”og svo að spönsku vínin mundu gera um of óróa á hlutaveltu”.

Formenn Framfarafélags Seltirninga

1883-84, 1886-88 Jón Jónsson í Melshúsum

1884 Pétur Sigurðssoni í Hrólfsskála

1885 Friðrik Ólafsson skipstjóri

1889,1891,1893,1896 Runólfur Ólafsson í Pálsbæ

1890 Jóhannes Hjartarson skipstjóri

1892,1894-95,1897,1899 Guðmundur Ólafsson í Nýjabæ

1898 Jón Árnason skipstjóri

1900-1902 Félagið starfar ekki

1903-07 Jón G. Þórðarson skipstjóri frá Ráðagerði

1908,1911 Gísli Guðmundsson í Sanitas

1909-10 Einar G. Þórðarson skólastjóri

1911 Eiríkur Helgason

1912-13,1915,1918 Oddur Jónsson í Ráðagerði

1914 Guðmundur Guðmundsson í Sanitas

1919 Ólafur Guðmundsson í Nesi

1920-21,1923,1925 Eyjólfur Kolbeins í Bygggarði

1922 Þorsteinn G. Sigurðsson skólastjóri

1924 Ásgeir Guðmundsson frá Nesi

1926-30 Anna Guðmundsdóttir í Ráðagerði

1931-33 Ísak Kjartan Vilhjálmsson frá Knútsborg

1934-43 Sigurður Jónsson skólastjóri

Búnaðarfélagið

Jarðræktar- og búnaðarfélag Seltjarnarneshrepps var stofnað árið 1880 og starfaði fram um 1960. Það var síðustu áratugina nefnt Búnaðarfélag Seltirninga. Ekki eru mikil gögn til um starfsemi þessa félags og fundargerðabók hefur ekki komið í leitirnar. Hins vegar er til bók um reikningshald þess frá byrjun og er hún á titilblaði kölluð innistæðubók. Af henni má sjá félagatölu á hverjum tíma og til hvers árstillög félagsmanna og styrkur úr ríkissjóði hefur runnið.

Fyrstu árin voru félagar 20-30, en fóru upp í 40, þegar þeir voru flestir, en það var á árunum 1890-1900. Þetta voru bændur, bæði á Framnesinu, í Upphreppnum og á Eyjunum. Einnig voru fáeinir embættismenn í Reykjavík og Hafnarfirði félagar svo sem Hallgrímur Sveinsson dómkirkjuprestur , Jónas Jónassen læknir, Jón Þórarinsson skólastjóri og Sigurður Briem póstmeistari. Fyrstu árin virðast peningar félagsins hafa farið í að kaupa skóflur og gaffla til jarðabóta, og þess sést dæmi, að keypt var gulrófnafræ hjá Schierbech landlækni. Sléttuspaðar og ristuspaðar koma síðar, og árið 1892 eru fyrst borguð vinnulaun til búfræðings fyrir jarðabótavinnu. Greiðslur fyrir jarðabótavinnu verða síðan aðalútgjöld félagsins næstu árin og 1901 til dæmis unnu 6 menn í 35 daga hver að jarðabótum á vegum félagsins.

Árið 1902 veitti félagið fyrst verðlaun fyrir jarðabætur og síðan voru veitt verðlaun árlega til 1911, en þá tók við jarðabótastyrkur. Það vekur athygli, að ýmsir tómthúsmenn eins og Vilhjálmur Guðmundsson í Knútsborg fá verðlaun fyrir jarðabætur.Að líkindum hefur þá verið um að ræða verðlaun fyrir garðrækt, en margir félagsmenn ræktuðu kartöflur og eitt sinn gáfu nokkrir þeirra útsæðiskartöflur til þess að afla félaginu tekna. Um 1910 fór félagið að hafa plægingamenn á sínum snærum og meðal þeirra var Guðmundur Jónsson á Bakka.

Á árunum milli stríða var rekinn töluverður kúabúskapur á Framnesinu og þar var stunduð garðrækt sem atvinnuvegur. Svo virðist sem flestir bændur Nessins og Upphreppsins nema Thor Jensen í Melshúsum hafi tekið þátt í starfsemi Búnaðarfélagsins, greitt til þess gjöld og fært sér starfsemi þess í nyt. Áfram var haldið við ræktun og síðan keypti félagið sér áburðardreifara 1929 og annan 1938. Eftir stríð var Upphreppurinn skilinn frá Framnesinu og þar fjaraði búskapur smám saman út. Sigurður Jónsson skólastjóri hafði reikningshald Búnaðarfélagsins með höndum síðustu áratugina og það var sonur hans, Jón Grétar Sigurðsson, sem færði síðustu færsluna í fjárhaldsbók Búnaðarfélags Seltirninga l5. mars 1960.

Vatnsveitufélagið

Vatnsveitufélag Seltirninga var stofnað 5. janúar 1941 og var tilgangur þess skilgreindur í fjórum liðum. Í fyrsta lagi skyldi það yfirtaka vatnsveitu þá, sem lá um hluta félagssvæðisins. Í öðru lagi skyldi það notfæra sér heimild í lögunum frá 1923 til þess að veita vatni um vatnsæðar frá Reykjavík um félagssvæðið. Í þriðja lagi skyldi það halda þessum vatnsæðum við og annast rekstur þeirra. Í fjórða lagi skyldi það semja við Reykjavíkurbæ um endurgjald fyrir vatnsnotin.

Það voru rúmlega 30 eigendur fasteigna í Lambastaðatúni og Melshúsalandi sem stofnuðu félagið. Hver fasteignaeigandi skyldi leggja fram ákveðið stofngjald og síðan greiða vatnsskatt, sem var 5‰ af fasteignamati. Þessi skattur var fljótlega hækkaður í 1% og síðan í 2%. Stofngjaldið fór í það að endurnýja þær vatnsleiðslur sem fyrir voru og leggja nýjar. Þriggja manna stjórn var í félaginu og var formaður þess alla tíð Garðar Þorsteinsson, sem bjó í Sætúni.Vatnsveitan græddi á viðskiptum við herinn og seldi honum vatn í geymi, sem herinn lét reisa á Valhúsahæð.

Á fundi í júlí 1950 kom fram tillaga um, að félagið tæki upp samninga við hreppsnefnd Seltjarnarneshrepps um það, að hreppurinn yfirtæki vatnsveituna og félagið yrði síðan lagt niður. Viðræður fóru fram milli formanns vatnsveitufélagsins og oddvita og varð sú niðurstaða, að hreppurinn tæki við vatnsveitunni, eignum hennar, réttindum, kvöðum og skuldum. Var síðasti stjórnarfundur félagsins haldinn í Sætúni 29. október 1951 og þar ákveðið að slíta því og afhenda hreppnum gögn þess.Hreppurinn tók svo við vatnsveitunni í júní 1952.

Íþróttafélagið Grótta

Hinn 24. apríl 1967 var stofnað íþróttafélag á Seltjarnarnesi og nefnt Grótta. Fyrsti formaður var Garðar Ólafsson úrsmiður. Stofnfélagar voru á annað hundrað, en þeim fjölgaði skjótt og voru orðnir yfir 200 um 1970. Í fyrstu var einkum stunduð knattspyrna í yngri flokkum, en eftir að íþróttahúsið var tekið í notkun í október 1968, hófst handknattleiksiðkun, sem lengst af síðan hefur verið vinsælasta greinin innan félagsins. Félagið hóf keppni í meistarflokki kvenna haustið 1968 og árið eftir í meistaraflokki karla. Í þeim flokki náðist skjótt mjög góður árangur, og vorið 1974 vann Grótta sigur í 2. deild karla og fluttist í 1. deild. Þar lék félagið reyndar í það sinn aðeins til 1976, en fór þá aftur niður í 2. deild. Grótta komst aftur í 1. deild karla í handbolta árið 1988. Í kvennaflokki gengu hlutirnir hægar fyrir sig, og það var fyrst haustið 1989, sem meistarflokkur kvenna hjá félaginu byrjaði að leika í 1. deild.

Jan29~24
Árni Indriðason, fyrirliði Gróttu, tekur við verðlaunabikar
fyrir sigur í 2. deild í handknattleik vorið 1974.

Í knattspyrnu hefur félaginu ekki vegnað eins vel og í handknattleiknum og hefur það ekki komist þar ofar en í 3. deild. Auk handknattleiks- og knattspyrnudeilda hefur síðan 1984 starfað fimleikadeild í Gróttu.

Slysavarnadeildin Bjarni Pálsson og Björgunarsveitin Albert

Jan29~25
Björgunarsveitarmenn við bifreið sína 1978.

Lárus Salómonsson, lögregluþjónn á Seltjarnarnesi, er talinn hafa fyrstur bent á nauðsyn þess að hafa slysavarnadeild í byggðarlaginu. Hinn 14. mars 1968 var þessu hrint í framkvæmd með stofnun deildar, sem bar nafn fyrsta landlæknisins og kölluð var slysavarnardeildin Bjarni Pálsson. Meðal stofnenda og áhugamanna um viðgang sveitarinnar voru þeir Snæbjörn Ásgeirson hreppsnefndarmaður og Stefán Ágústsson og var Stefán fyrsti formaður. Eftir að stofnuð hafði verið slysavarnadeild, þótti rétt að koma upp björgunarsveit, og var hún nefnd Albert eftir vitaverðinum í Gróttu. Fyrsti formaður sveitarinnar var Gísli Auðunsson skipstjóri. Hún var lítt búin tækjum í fyrstu en kom sér svo upp björgunarbát og öflugum bíl til þess að geta unnið að björgun bæði á sjó og landi. Hefur hún unnið mikið og gott starf við björgun úr sjávarháska við Nesið og við að hjálpa íbúunum í óveðrum eða öðrum háska.

Kvenfélagið

Kvenfélag Seltjörn var stofnað í apríl 1968 og var fyrsta almenna félagið, sem stofnað var í hreppnum, eftir að þéttbýli fór að myndast á Framnesinu. Það má reyndar kallast undarlegt, að kvenfélag skyldi ekki vera stofnað fyrr, svo mjög sem kvenfélagahreyfingin náði útbreiðslu í landinu. Þetta má e.t.v. skýra með því áður fyrr, að konur störfuðu í Framfarafélaginu og innan þess var unnið að ýmsum félagsmálum, sem konur láta sig varða. Eftir að Framfarafélagið hætti störfum, hafa konur á Nesinu að líkindum margar verið í félögum í Reykjavík og ekki þótt nægilegt fjölmenni vera á Nesinu til þess að stofna þar sjálfstæð félög um áhugamál sín.

Fyrsti formaður Kvenfélagsins var Edda Þórz, en Erna Kristinsdóttir Kolbeins var formaður frá 1976 til 1989. Það lét strax menningar- og líknarmál til sín taka og hefur gert það alla tíð. Í fjáröflunarskyni voru frá upphafi haldnar samkomur á sumardaginn fyrsta. Kvenfélagskonur lögðu um tíma fjórðung þess fjár, sem þær öfluðu, til kirkjubyggingarinnar.

Kiwanismenn

Að kvöldi 25. mars 1971 var haldinn formlegur stofnfundur Kiwanisklúbbs á Seltjarnarnesi og var hann nefndur Kiwanisklúbburinn Nes. Athöfnin fór fram með þeim hætti, að svæðisstjóri Kiwanis á Íslandi flutti ávarp og afhenti síðan fyrsta forseta Nesklúbbsins, Vilhjálmi H. Vilhjálmssyni, stofnskrá hans. Í upphafi voru félagar 20. Aðdragandi að stofnuninni var sá, að nokkrir Kiwanismenn í Reykjavík og umdæmisstjóri höfðu forgöngu um að boða til undirbúningsfundar um klúbbstofnunina og var sá fundur haldinn í desember 1970 í anddyri Félagsheimilisins. Þótti sýnt á þeim fundi, að unnt yrði að fá nægilega marga félaga til þess að stofna nýjan klúbb, enda væri að komast á ný aðstaða til félagsstarfs á Nesinu.

Jan29~26
Afmælisrit Kiwanisklúbbsins.

Kiwanismenn hafa unnið að ýmsum styrktarverkefnum í byggðarlaginu , þeir hafa styrkt björgunarsveitina Albert, starfsemina í Kjarvalshúsi, vistheimilið á Bjargi og margt fleira. Þá hefur klúbburinn árlega boðið 12 ára skólabörnum í Mýrarhúsaskóla í ferðalag um Suðurland. Kiwanismenn afla fjár til starfsemi sinnar m.a. með árlegri flugeldasölu milli jóla og nýárs.

Einn félagi Kiwanisklúbbs Seltjarnarness, Þorbjörn Karlsson, hefur verið formaður Evrópusambands Kiwanismanna .

Rótarýklúbbur Seltjarnarness

Umræða um stofnun Rótarýklúbbs á Seltjarnarnesi hófst árið 1970 og hafði þar forystu Jón Gunnlaugsson læknir, sem lengi hafði verið í rótarýhreyfingunni. Fengið var leyfi hjá Rótarýklúbbi Reykjavíkur til stofnunar Seltjarnarnesklúbbsins, því að Seltjarnarnesið taldist á félagssvæði hans. Stofnfélagar urðu 27 og var Jón Gunnlaugsson, kosinn fyrsti forseti klúbbsins. Fyrsti fundur var haldinn 20. mars 1971, en fullgildingarhátíð 25. júní sama ár.

Jan29~27
Sjóbúð Alberts í Gróttu.

Rótarýklúbbur Seltjarnarness hefur frá upphafi stuðlað að framförum í skóla- og æskulýðsmálum á Nesinu með því að afla bóka til skólasafna Mýrarhúsa- og Valhúsaskóla og með því að verðlauna nemendur, sem vel hafa staðið sig í skólunum. Þá hafði klúbburinn frumkvæði að því, að Rótarýumdæmið safnaði fé um allt land til varðveislu Nesstofu. Sjálfur sá klúbburinn um að endurreisa og halda við síðustu minjum útgerðar á Seltjarnarnesi, sjóbúð Alberts í Gróttu.

Myndlistarklúbbur Seltjarnarness

Jan29~29
Félagar Myndlistarklúbbsins 1973. F.v.: Anna Karlsdóttir, Magnús Valdimarsson, Sigrún Jónsdóttir, Jensey Stefánsdóttir, Garðar Ólafsson, Anna G. Bjarnadóttir, Auður Sigurðardóttir, María Guðnadóttir, Ásgeir Valdimarsson, Björg Ísaksdóttir, Sigríður Gyða Sigurðardóttir, Jóhannes Ólafsson, Sigurður Kr. Árnason.

Það voru 10 áhugamenn um myndlist, sem stofnuðu þennan klúbb í janúar 1971. Aðalhvatamaður að stofnun hans var Sigríður Gyða Sigurðardóttir, en fyrsti leiðbeinandi Sigurður Kr. Árnason. Klúbburinn hefur haldið sýningar að vori til árlega.

Leikfélag Seltjarnarness

Félagið var stofnað 13.október 1971, og var Sigurður Sigmundsson helsti hvatamaður að stofnun þess og fyrsti formaður en meðal annarra stjórnarmanna voru Anna K.Karlsdóttir, Guðjón Jónatansson og Jón Jónsson. Þau tóku einnig þátt í flestum sýningum félagsins.Starfsemin hófst haustið 1971 með námskeiði í framsögn og vorið 1972 voru færð upp tvö leikrit í Félagsheimilinu. Það voru Sköllótta söngkona eftir Ionescu og Jóðlíf eftir Odd Björnsson.

Jan29~30
Gosi var vinsælasta leikrit Leikfélags Seltjarnarness.

Félagið sýndi leikrit á hverju ári 1972-76 og það fór leikferð til Álandseyja 1974 með verkið Geimfarann eftir Hreiðar Eiríksson. Þar sótti hópurinn mót Norræna áhugaleiklistarsambandsins. Síðasta uppfærsla Leikfélags Seltjarnarness var á gamanleiknum Hlauptu af þér hornin eftir Neil Simon vorið 1976. Félaginu hefur ekki verið formlega slitið.

Selkórinn

Hann var stofnaður sem kvennakór innan kvenfélagsins, en var gerður að blönduðum kór árið 1976. Með þeim hætti hefur hann starfað síðan og haldið árlegar söngskemmtanir, oftast í húsnæði Tónlistarskólans.

Soroptimistaklúbbur Seltjarnarness

var formlega stofnaður 25. september 1977 að forgöngu Soroptimstasambands Íslands. Stofnfélagar voru 19 konur á Seltjarnarnesi, og fyrsti formaður var Steinunn Einarsdóttir. Klúbburinn er starfsgreindur þjónustuklúbbur og vinnur að ýmsum verkefnum innan Soroptimistasambandsins og á Seltjarnarnesi.

Taflfélag Seltjarnarness

Haustið 1977 greip um sig mikill skákáhugi á Seltjarnarnesi í kjölfar skákeinvígis þeirra Borisar Spasskys og Vlastimir Horts, sem fram fór hér á landi fyrr á árinu. Þá vakti fjöltefli, sem Hort tefldi í Valhúsaskóla 24. og 25. apríl mikla athygli. Var talið, að hann hefði þá sett heimsmet í fjöltefli, en hann tefldi við 550 manns, vann 477 skákir gerði 63 jafntefli og tapaði 10 skákum. Þetta fjöltefli stóð í rúman sólarhring. Það voru unglingar úr Valhúsaskóla, sem stóðu fyrir stofnun Taflfélagsins 7. nóvember 1977, en Garðar Guðmundsson kom þeim til hjálpar við að reka endahnútinn á verkið og var hann kosinn fyrsti formaður.

Jan29~31
Sigursveit Taflfélags Seltjarnarness í Litlu-deildarkeppninni 1979.
Garðar Guðmundsson formaður er þriðji f. v. í aftari röð..

Árið 1982 voru félagsmenn orðnir um 130, og var félagið þá næstfjölmennasta taflfélag á landinu.

JC-Nes

Klúbburinn var stofnaður 28. október 1980 og voru félagar um 30 af Seltjarnarnesi og úr Vesturbænum í Reykjavík.Það voru menn úr JC hreyfingunni í Reykjavík, sem höfðu forgöngu um stofnun klúbbsins. Fyrsti formaður var Sigurður Hermannsson. Eins og aðrir JC menn beitir klúbburinn á Seltjarnarnesi fyrir því að auka sjálfstraust félagsmanna og stuðla að því sama hjá öðrum. Klúbburinn hafði um tíma húsnæði í Nýjabæ fyrir starfsemi sína, en hún hefur ekki síst beinst að því að þjálfa fólk í ræðumennsku. Félagarnir hafa t.d. aðstoðað nemendur í Valhúsaskóla við undirbúning fyrir árlega ræðukeppni skólans við Hagaskólann, en JC menn höfðu forgöngu um að koma þeirri keppni á laggirnar.

Lionsklúbbur

var formlega stofnaður á Seltjarnarnesi 25. nóvember 1983, og það var Gunnar Kr. Gunnarsson, sem hafði forgöngu í því máli. Stofnfélagar voru 35 og var Teitur Lárusson kosinn fyrsti formaður. Klúbburinn starfar að ýmsum velferðarmálum innan Lionsumdæmisins á Íslandi, en á Seltjarnarnesi hefur klúbburinn einkum beitt sér á sviði félags- og menningarmála. Hann gaf ýmsa kirkjugripi til Seltjarnarneskirkju.

Sigurfari

Siglingafélagið Sigurfari var stofnað í apríl 1981, og var Ævar Guðmundssonn fyrsti formaður. Meginmarkmið þess var að útvega félagsmönnum hafnar- og sjósetningaraðstöðu fyrir báta sína, að halda uppi barna- og unglingastarfsemi, sem beindist að því að kenna siglingar og að eignast bátakost sjálft. Þess má geta ,að nafn félagsins var fengið af bátum á útvegi Hrólfsskálamanna, sem margir báru Sigurfaranafnið. Síðast var það sett á kútterinn, sem nú er í nausti á Akranesi.

Fyrsta verkefni siglingafélagsins Sigurfara var að útbúa sjósetningarbraut við Bakkavör, en þar kostaði bærinn nokkru til hafnarmannvirkja í samvinnu við siglingafélagið. Þá voru árið 1982 keyptir 4 bátar af Toppergerð fyrir félagið.

Jan29~33
Siglingar hjá Sigurfara.

Kirkjan í Nesi

Í kirknatali Páls biskups Jónssonar í Skálholti frá því um 1200 er fyrst getið um kirkju í Nesi við Seltjörn (Dipl.Isl. XII, 9). Var hún prestsskyldarkirkja, sem sýnir það, að Nes var í tölu stórbýla og kirkjan hefur þá væntanlega átt einhverjar eignir, e.t.v. þriðjung úr landi Ness eins og hún átti samkvæmt fyrsta máldaga hennar, sem kunnur er, en það er Vilchinsmáldagi frá 1397. Nes var að fornu talin 120 hundraða jörð.

Í Vilchinsmáldaga vekur einkum athygli, hve kirkjan er auðug að jörðum (Bps.A, II,2). Hún á þriðjung í heimalandi í Nesi með rekum, skógum og afréttum. Þá á hún jarðirnar Eiði, Bakka og Bygggarð, en þær hafa væntanlega allar byggst út úr Neslandi. Síðan bætist við Árland, sem Ólafur Lárusson telur, að sé Ártún í Mosfellssveit (Byggð og saga, 180-198). Þá á kirkjan ýmis ítök svo sem fjórðung af veiði í Elliðaánum og rekaréttindi á tveimur jörðum.

May02$01
Heilagur Nikulás.

Afar lítið er hægt að ráða af máldaganum frá 1397 um kirkjubygginguna í Nesi í lok 14. aldar. Þar er aðeins talað um tvo glerglugga á henni og hinn þriðja, sem sé brotinn. Hörður Ágústsson telur gluggafjöldann benda til þess, að þessi kirkja í Nesi hafi verið timburkirkja. Kirkjan á 6 manna messuklæði, 3 kantarakápur og 4 altarisklæði með dúkum. Af merkisgripum má nefna 3 kaleika, fornan róðukross, smelltan kross og font með skírnarkatli. Kirkjan á 11 norrænubækur, lesbækur fyrir alla helgidaga kirkjuársins og líknesi tvö. Var annað af verndardýrlingi kirkjunnar, heilögum Nikulási og hitt af heilagri Önnu. Það vekur athygli, að samkvæmt þessum eina máldaga, sem til er úr kaþólskum sið, hefur Neskirkja verið mun auðugri að jörðum en kirkjan í Reykjavík. Þykir það benda til þess, að lengi hafi mun ríkari höfðingjar búið að Nesi en í Vík.

Í fyrstu máldagabók, sem til er í Skálholtsbiskupsdæmi eftir siðaskipti, og kennd er við Gísla biskup Jónsson, kemur fram, að jarðeignir kirkjunnar í Nesi eru hinar sömu og voru fyrir siðaskiptin. Að vísu mun þar ranghermt um Eiði, því að sú jörð lenti undir konung 1553, en máldagabókin er frá 1575 (Bps.A II,2.). Hins vegar vekur athygli, að Neskirkja virðist nú fátæk orðin af skrúða og áhöldum (ornamenta og instrumenta). Aðeins eru nefnd fern messuklæði, tveir kaleikar og tvö altarisklæði. Kirkjan í Vík var í lok 16. aldar orðin auðugri af þessum lausu munum en Neskirkja. Við þetta vakna ýmsar spurningar eins þær, hvort Nes hafi orðið hart úti við eignaupptöku siðskiptanna.

Vísitasíur meistara Brynjólfs

Brynjólfur biskup Sveinsson er kunnur fyrir skörungsskap í biskupsembætti og hann lét gera vandaðar vísitasíubækur um ferðir sínar um biskupsdæmið. Hann vísiteraði Nes í fyrsta sinn 1642 og þá var jörðin prestssetur og bjó þar séra Stefán Hallkelsson. Kirkjunni er þá svo lýst, að hún sé „stæðileg að máttarviðum” í 6 stafgólfum, en vafalaust hefur hún að mestu verið úr torfi og grjóti (Bps.A. II,10). Brynjólfur biskup kom næst í vísitasíu 1646 og er þá engin stórbreyting á orðin, en séra Stefán hefur gefið kirkjunni nýjan altarisdúk, nýja glerglugga og væna skírnarmundlaug úr messingi.

Í þriðja sinn kom biskup að Nesi 1652 og hefur þá enn lítið breytst annað en það, að Eggert Eggertsson og Marteinn Pétursson hafa gefið kirkjunni tvær eirpípur (kertastjaka) og vógu báðar samanlagt 14 merkur. Biskup kvartar undan því að fá sóknarbörn hafi mætt til vísitasíunnar og þeir, sem mættu, voru „lítt að sér, sérdeilis í skilmerkilegum lestri” og síðan bætir biskup við:”Tóku þó flestallir áminning góðfúslega”.

Árið 1661 kom meistari Brynjólfur enn að Nesi og nú voru þau umskipti orðin, að séra Stefán Hallkelsson var andaður(d.1659), en ekkja hans, Úlfhildur Jónsdóttir, hafði ábúð á jörðinni. Í vísitasíugerðinni kemur fram, að séra Stefán hefur látið byggja kirkjuna upp „sterka og stæðilega” fyrir 8 árum (1653). Segir biskup, að svo myndarlega hafi verið að uppbyggingunni staðið, að kirkjan sé fremur skuldug erfingjum séra Stefáns en þeir henni. Brynjólfur var svo í síðasta sinn á ferð í Nesi árið 1670 og þá lét hann þess getið í vísitasíunni, að ýmislegt hefði gengið undan kirkjunni, sem henni áður tilheyrði og átti þá við jarðeignir, sem „kóngsvaldið á Bessastöðum” hafði lagt undir sig.

Kirkjan endurreist 1675 - Úlfhildarkirkja

Fyrsta biskupsvísitasía eftir daga Brynjólfs var 28. ágúst 1678, en þá var Þórður biskup Þorláksson á ferð í Nesi (Bps.A II,12). Hann byrjaði á því að láta söfnuðinn lesa cathecismum og „reyndist vel”. Síðan voru lesnar upp vísitasíugerðir Brynjólfs og hafði lítil sem engin breyting orðið á eignum kirkjunnar í jörðum, skrautgripum eða öðrum kirkjumunum. Úlfhildur Jónsdóttir, ekkja Stefáns Hallkelssonar hafði þó gefið kirkjunni ný messuklæði, hökul og rikkilín, en einnig járnkall og þelahögg. En þá var komið að kirkjunni sjálfri og hér höfðu umskipti orðið. Þórður biskup segir, að kirkjan hafi fyrir þremur árum (1675) verið „uppsmíðuð af nýjum viðum og góðum kostum uppá kostnað Úlfhildar Jónsdóttur”. Þessari nýuppsmíðuðu kirkju er svo lýst, að hún sé í 8 stafgólfum (stækkuð um 2). Sagt er, að eikarstöplar séu báðum megin, en slagsillur, aurlás og aðrir máttarviðir „af greni”. Hörður Ágústsson telur, að þessi lýsing geti bent til þess, að kirkjan hafi verið svonefnd útbrotakirkja, en þær voru mjög fáar í landinu.

Fyrir kirkjunni var hurð á járnum með skrá og litlum koparhring gömlum. Þegar inn var komið blasti við altari og prédikunarstóll hvorttveggja af „snikkaraverki”. Stór glergluggi var yfir prédikunarstólnum og annar yfir altari. Í kórnum var altarisgráða með þilgólfi og bekkir að norðan, en í framkirkjunni voru 7 stólar norðanmegin. Utan að sjá hefur kirkjan verið stæðileg, því að sagt er, að grjótveggir hafi verið utan um hana „uppað miðjum hliðum allt annað torflaust”. Þá er þess getið, að vindskeiðar hafi sett svip sinn á húsið „bak og fyrir”.

May02$02
Þórður biskup Þorláksson.

Vísitasía Þórðar Þorlákssonar endar á sérkennilegri hugleiðingu um það, að Úlfhildur Jónsdóttir og hennar fólk hafi lagt meira til kirkjunnar en þeim bar. Þess vegna sé eðlilegt, að prestsekkjan síðar færi kostnað við kirkjubygginguna til reikningsskapar, ef „hennar erfingjar verði ekki þessarar jarðar ábúðar njótandi eftir hennar dag”. Það fór einmitt svo, að þetta fólk fór frá Nesi og séra Jón, sonur Stefáns Hallkelssonar og Úlfhildar settist að á Lambastöðum sem sóknarprestur í Seltjarnarnesþingum. Með því hætti Nes að vera prestssetur og varð það aldrei aftur, en þar settust að í bili veraldlegir valdsmenn.

May02$03
Jón Vídalín biskup.

Árið 1703 var margt manna í Nesi. Þar bjó þá sýslumaðurinn Jón Eyjólfsson og hafði mikið umleikis. Ekki færri en 12 hjáleigur voru þá í byggð í Neslandi. Þetta ár manntalsins fræga vísiteraði Jón Vídalín Nes og segir um kirkjuna, að hún sé stæðilegt hús en „nokkuð tilgengin suður” (Bps.A, II,13-15). Jón Eyjólfsson hafði þá verið meira en 15 ár í Nesi og nokkuð hafði hann lagt til kirkjunnar á þeim tíma. Var það helst, að hann hafði látið setja í hana tvo glerglugga, sinn hvorum megin altaris og voru báðir í körmum og fóðraðir. Þá hafði Jón látið fóðra þilið baka til í kórnum og gefið nýjar messingspípur sæmilegar (kertastjaka) í stað gamalla og lélegra. Þetta er beinlínis sagt, að Monsr. Jón Eyjólfsson hafi lagt til kirkjunnar, en nú er einnig í fyrsta sinn talað um altaristöflu (tabla máluð yfir altari). Þess má svo að lokum geta um vísitasíu Jóns Vídalíns, að hann telur kirkjuna vera í 9 stafgólfum og séu 2 í kórnum og 7 í framkirkjunni. Þetta er þó áreiðanlega sama kirkjan og talin var 8 stafgólf eftir enduruppbyggingu Úlfhildar Jónsdóttur.

Jón Árnason biskup vísiteraði Nes árið 1724 og þá er kirkjan sögð vera „vel standandi” en þó gæti fúa í stafgólfum „kallmanna megin” (Bps.A, II,17). Virðist því ljóst, að hún hefur ekki verið bætt neitt síðustu 20 árin og heldur látið á sjá. Þá er talað þannig um messuklæði, að þau séu orðin gömul og slitin, rikkilín sagt „gamalt og bætt en þó brúkandi”. Þó hefur kirkjunni lagst til nýtt altarisklæði. Nú var tengdasonur Jóns Eyjólfsonar Níels Kier orðinn ábúandi í Nesi og hann hefur gefið kirkjunni kertastjaka úr tini í stað annarra, sem voru ónýtir og hann hefur einnig gefið klukku „nýja og hljóðgóða” í staðinn fyrir aðra rifna og kostaði hún 25 rd. Þá segir í vísitasíunni, sem gerð var 20. maí 1724, að nú síðast hafi Níels ásamt sinni ektafrú Þórdísi Jónsdóttur gefið kirkjunni ljósahjálm, forgylltan með 6 örmum og pípum og 6 liljum þar fyrir ofan. Um tekjur kirkjunnar segir Jón biskup Árnason, að tíund, ljóstollar og legkaup standi undir kostnaði við vín, bakstur og lýsingu, en aðrar tekjur hennar séu til þess að „halda henni og því sem hún á við góða hefð og magt”.

Jón Árnason kom aftur að Nesi í september 1732. Þá var Níels Kier látinn, en kona hans var í fyrirsvari fyrir kirkjuna. Biskup segir, að ásigkomulag hennar sé lakara en það hafi verið fyrir 8 árum. Að vísu hafi veggir verið hlaðnir upp en kirkjan leki og það þurfi að gera við þakið. Það eina, sem bætst hafði við, var einn glergluggi.

Síðustu ár Úlfhildarkirkju

Nú liðu meira en tveir áratugir milli vísitasía og það er ekki fyrr en í júní 1758, að næst birtist biskup í Nesi og það var Finnur Jónsson. Hann fór að venju fyrst yfir eignir kirkjunnar í jörðum og ítökum og sem fyrr á hún þriðjung í heimalandi í Nesi, Bakka og Bygggarð. Jafnvel er talað um Eiði, sem var þó fyrir löngu komið í eigu konungs. Rekar eru nefndir sem fyrr í Krossavík og á Háreksstöðum, en ekkert er vitað um, hvort kirkjan raunverulega hafði af þeim tekjur. Loks er að nefna Árland neðra og fjórðung veiði í Elliðaánum (Bps.A, II,20).

May02$04
Finnur Jónsson biskup.

Allnákvæm lýsing á kirkjunni sýnir, að þetta er sama torfkirkjan með miklu tréverki, sem þau prestshjónin Stefán Hallkelsson og Úlfhildur Jónsdóttir höfðu látið byggja upp og stækka. Það er að vísu enn á reiki, hvort hún er í 8 eða 9 stafgólfum, en Finnur biskup telur hana vera í aðeins 8. Kirkjan er öll undir súð, alþiljuð til beggja hliða, standþil bakatil að utanverðu. Hún er með fjalagólfi og milli kórs og kirkju er hálfþil með pílárum. Norðan til í kirkjunni eru 9 kirkjustólar með bríkum og bakslám, en að sunnan hálffóðraðir langbekkir. Fyrir dyrum er hurð á járnum og með skrá, lykli og koparkengnum, sem sagður var gamall 1675. Slagþil er á forkirkjunni og vindskeiðar yfir. Veggir kirkjunnar eru sagðir nýlega upp byggðir. Ekki er talað um aðra galla á húsinu en þá, að súðin að norðanverðu sé gömul og fúin og einn biti sýnist vera vatnsrunninn en þó harður og ófúinn.

Um skrúða og áhöld kirkjunnar í Nesi 1758 segir æðimargt í vísitasíu Finns biskups 1758 og ekki mjög jákvætt. Þar var gamalt altari með 2 hurðum og var fyrir því lítil gráða. Yfir altarinu var vængjabrík með olíufarva. Prédikunarstóll er sagður sæmilegur. Af kirkjuáhöldum má nefna kaleik úr silfri og var hann bættur með blýi og járni. Patína, sem honum fylgdi, var einnig forbrákuð og bætt og messuvínsflaskan var gölluð. Til voru tvær altarispípur (kertastjakar) úr tini og var önnur þeirra biluð. Af messuklæðum er fyrst talað um hökul úr lífrauðu flaueli gömlu og með silfurvírkrossi á. Rikkilín eru sögð vera þrjú til, þar af eitt afgamalt og slitið og ákvað biskup að nema það af skrá um eignir kirkjunnar. Kirkjan átti skírnarfat úr messing og stóra skál úr eir, tvær klukkur heilar og hljóðgóðar sem og kórbjöllu. Hinsvegar var illa komið fyrir kertahjálminum, sem Níels Kier og kona hans höfðu gefið 1724, því að tvær pípur og liljur af sex höfðu brotnað af.

Í vísitasíunni frá 1758 er í fyrsta sinn minnst á kirkjugarðinn eða að líkindum fremur á kirkjugarðsvegginn og er hann sagður meir en að helmingi moldrunninn. Biskup segir, að sóknarfólkinu tilheyri að endurbæta garðinn. Af graftólum er aðeins til einn járnkall.

Fyrstu vísitasíur eftir að Nes verður læknissetur

Árið 1769 kemur biskup, Finnur Jónsson, í fyrsta sinn að Nesi, eftir að staðurinn varð landlæknissetur. Sér þess stað í því, að Bjarni Pálsson landlæknir hefur gefið kirkjunni skírnarfat úr messing „vel sæmilegt” og einnig Þorláksbiblíu í sæmilegu bandi. Annars er hann nú ábúandi í Nesi og því umsjónarmaður kirkjunnar. Segir biskup, að hann verði að láta endurbæta syðri kirkjuvegginn, sem nú sé að falli kominn.

Það hafði reyndar verið gerð merkileg breyting á kirkjunni síðan síðast var vísiterað, 1758. Þetta var með þeim hætti, að sett hafði verið loft yfir þrjú stafgólf framkirkjunnar með þverslám og pílárum að innanverðu og fylgdi stigi.

Af ornamenta og instrumenta voru þær fréttir, að komið var nýtt altari úr eik með snikkverki. Því fylgdi gráða og knéfall yfirdekkt með klæði. Þá hafði kirkjunni áskotnast nýr prédikunarstóll, útlenzkur með snikkverki, og allur málaður. Stóllinn er sagður hafa kostað 21 ríkisdal og af þeim hafði Otti Ingjaldsson, bóndi í Hrólfsskála, gefið 5. Í vísitasíugerðinni frá 1758 var sagt, að messuvínsflaskan væri gölluð og nú hafði verið bætt úr því með því að komin var ný altarisflaska úr kristalgleri vel sæmileg. Þá hafði sú breyting á orðið, að kirkjugarðsveggurinn var allur uppistandandi, sums staðar nýr, en í einum stað aðeins moldrunninn.

Kirkjustæðið í Nesi.

Árið 1780 var Hannes Finnsson orðinn biskup í Skálholti. Hann vísiteraði Nes 31. ágúst þetta ár og kallar reyndar staðinn Læknisnes í vísitasíugerð sinni (Bps.A, II, 23). Nú var Bjarni Pálsson dáinn, en nýr landlæknir var ekki tekinn við. Hins vegar var kominn apótekari í Nes, Björn Jónsson, og hann er sagður hafa gefið kirkjunni brauð og ljósmeti. Þá segir einnig frá því, að danska yfirsetukonan, mad. Margarete Cathrine Magnussen, hafi „þessu guðshúsi til prýði gefið . . . skírnarvatnskönnu af eingelsku tini”. Það kemur því greinilega fram, að kirkjan í Nesi hafði fengið góða styrktarmenn í embættisfólkinu á staðnum. Og fleiri höfðu styrkt hana síðustu árin, því að Hans Klog, kaupmaður í Vestmannaeyjum, hafði gefið málaða altaristöflu prýðilega með 2 colonner.

May02$05
Hannes Finnsson biskup.

Hannes biskup taldi upp það, sem kirkjunni hafði verið gefið og var auðvitað ánægður með það. En hann var ekki eins ánægður með ástand kirkjunnar sjálfrar, hússins. Um það segir hann: „Húsið er víða gallað og aungvan vegin stæðilegt, hallt að veggjum”, og hann bætir við, að það þurfi að „uppbyggjast” svo stórt er hæfi söfnuðinum. Þá er hann einnig óánægður með ástand kirkjugarðsins og segir að veggir hans séu víða gjörfallnir. Við þetta bætist, að garðurinn sé of lítill „handa sóknarinnar framliðnum til greftrunar” og þurfi að víkka hann út á næstunni. Þetta var skrifað um kirkju og kirkjugarð árið 1780. Nú er ekki nákvæmlega vitað um viðbrögð safnaðarins við þessum áminningum biskups, en árið eftir, 1781, tók Jón Sveinsson við embætti landlæknis. Hann og Björn Jónsson apótekari urðu fjárhaldsmenn kirkjunnar og þeir höfðu forystu um að reisa nýja kirkju í Nesi og það svo vel, að Hannes biskup segir, að hún sé „sú prýðilegasta kirkja í þessu stifti”. En hverfum að síðustu vísitasíu Hannesar biskups, sem jafnframt varð síðasta biskupsvísitasía í Nesi.

Ný kirkja rís 1785

Einn dag í lok júní árið 1791 var Hannes Finnsson Skálholtsbiskup á vísitasíuferð í Seltjarnaneshreppi og hinum nýja kaupstað Reykjavík, sem aðeins var tæplega fimm ára. Biskup hafði verið í Laugarnesi og skoðað þar kirkju, sem var að falli komin og hann hafði skoðað framkvæmdirnar við Reykjavíkurkirkjuna nýju, sem nú átti að verða dómkirkja landsins. Þeim framkvæmdum miðaði svo hægt, að veggirnir voru ekki komnir upp að þakbrún, þó að liðin væru nú tvö ár frá því að þær hófust.

Vorið hafði verið svo kalt, að frost fór ekki úr jörðu um sumarið. Það voru því víða forarvilpur á leið biskups og sveina hans fram á Nesið að læknissetrinu. Þeir héldu fyrst götuna að Hlíðarhúsum og þaðan þvert yfir Nesið inn á hreppsveginn. Þegar haldið var fram hjá heimreiðinni að Lambastöðum og biskup virti fyrir sér reisuleg bæjarhúsin á sjávarkambinum, varð honum hugsað til Sigríðar frænku sinnar, ekkjunnar, sem þar bjó nú í þessu sorgarhúsi. Aðeins misseri var liðið síðan maður hennar, Guðmundur Þorgrímsson dómkirkjuprestur, hafði andast við mestu harmkvæli úr brjóstveiki samfara sullaveiki, aðeins 37 ára gamall. En ekki dugði að doka, því að enn var ólokið því verki að vísitera kirkjuna í Nesi.

Hannes biskup hafði haft spurnir af því, að þar á staðnum væri fyrir 6 árum risin ágæt ný kirkja og hann vissi einnig að þeir konunglegu embættismenn, sem þar bjuggu, höfðu verið örlátir í gjöfum sínum til byggingar þessa góða guðshúss. Þar voru fremstir fjárhaldsmennirnir og staðarhaldararnir Jón Sveinsson landphysicus og Björn Jónsson apótekari, en einnig höfðu yfirsetukonan danska og Guðmundur heitinn Þorgrímsson, prestur staðarins, lagt sitt af mörkum. Biskup hlakkaði til að sjá þetta veglega guðshús og hann varð ekki fyrir vonbrigðum, þegar halla tók niður af Valhúsinu og hann sá heim að Nesi. Kirkjuna bar að vísu fyrst í múrhúsbygginguna miklu, en smátt og smátt sá hann betur útlínur hennar.

Neskirkja hin nýja var í 8 stafgólfum, öll gerð af timbri, en fram af henni var sérbyggt klukknaport, sem átti fáa sína líka og bar það hæst, þegar menn komu að staðnum. Það var litlu minna að formi en kirkjan sjálf en 3 hæðir og toppur upp af, alls vel á 16. alin á hæð. Uppi á klukknaportinu blasti við vindhani, úthöggvinn í kopar og sat á járnstöng, sem þrjár kúlur eða smáhnettir voru festir við. Inni í portinu var stigi til þess að ganga upp í neðstu etagu portsins og þaðan frá annar laus til þess að stíga hærra. Fyrir portinu voru vængjahurðir á hjörum með skrá, lykli og sterkum, löngum járnkrókum og lykkjum til að skorða hurðarvængina með, þegar þeir stóðu opnir.

Þegar Hannes biskup bar að garði í Nesi, stóð svo á, að prestlaust var, því að ekki hafði verið vígður nýr dómkirkjuprestur, eftir að séra Guðmundur andaðist. Hannes hafði að vísu ákveðið, að ungur guðfræðingur, Geir Vídalín að nafni, sem útskrifast hafði með láði úr Hafnarháskóla, skyldi hreppa þetta virðulega embætti, en hann átti ekki að taka vígslu fyrr en um haustið. Af þessum sökum var enginn prestur til þess að fara með biskupi yfir reikninga kirkjunnar eða skoða hennar ornamenta og instrumenta, og það voru því fjárhaldsmennirnir, enbættismenn heilbrigðisþjónustunnar í Nesi, sem það gerðu.

Í ársreikningum fyrir 1790 sá biskup, að kirkjan hafði enn tekjur af þriðjungi heimalands í Nesi og af jörðunum Bakka og Bygggarði svo sem verið hafði frá því um daga Vilchins biskups að minnsta kosti. Hún hafði einnig tekjur af ljóstollum og legkaup hafði verið greitt fyrir 3 fullorðna og 9 börn á þessu ári. Tekjustofnar kirkjunnar voru því traustir sem fyrr, en hún hafði safnað nokkrum skuldum vegna byggingar nýju kirkjunnar. Þó hafði ekkert komið á reikning kirkjunnar vegna byggingar turnsins, heldur var hann að öllu leyti reistur á kostnað sóknarfólkisins. Turninn kostaði 79 rd og 52 sk og af því greiddi Björn Jónsson apótekari helminginn. Skuldir kirkjunnar námu alls um 200 ríkisdölum, en á móti því kom krafa upp á 138 rd. í dánarbú Bjarna Pálssonar, sem enn hafði ekki verið gert upp, þó að liðin væru 12 ár frá dauða hans.

Mar02$01kirkjan Nesi
Lausleg hugmynd að staðsetningu og útliti kirkju þeirrar í Nesi sem reist var 1785.

Eftir að hafa litið yfir reikningana lá næst fyrir að ganga til kirkju og skoða hana að innan. Og hér sýndist allt í góðu ástandi. Kirkjudyrnar voru með stórri panelhurð á hjörum og annarri minni að innan. Í framkirkjunni var fjalagólf á öllum gangveginum en hellulagt til hliðar undir þversætunum, sem voru 9 að sunnan og 10 að norðan, öll með bekkjum, bríkum og þverslám. Allbjart var í kirkjunni, því að á framkirkjunni eru 3 gluggar á hvora hlið með sex rúðum hver og uppi yfir hverjum þeirra er annar minni með fjórum rúðum hver. Milli kirkju og kórs gat að líta hálfþil með pílárum yfir og á því dyr með súluformuðum dyrastöfum, allt málað. Þegar horft var yfir hálfþilið blasti altarið við og var það gert af panelverki með gráður fyrir og grindverki í kring. Yfir altarinu var prédikunarstóll, einnig af panelverki, málaður og gylltur og með himni yfir. Í kórnum voru 4 gluggar, tveir á hvora hlið. Innan af kórnum var skrúðhús í einu stafgólfi og lágu úr því dyr út til norðurs, en glergluggi var til hliðar með 4 rúðum. Biskup sá, að hálfþil, altari og prédikuarstóll höfðu verið í gömlu kirkjunni og fleira hafði verið notað úr henni.

Biskup gat séð af eldri vísitasíum, að kirkjan hafði verið allvel búin skrauti og skrúða og var það flest á sínum stað. Sumt hafði verið endurbætt frá síðustu vístasíu eins og yfirdekkið á prédikunarstólsröndinni, sem danska yfirsetukonan hafði látið lagfæra á sinn kostnað. Frá síðustu vísitasíu hafði kirkjunni svo bætst ágætur gripur, skírnarfontur með himni yfir, ágætt snikkaraverk og fylgdi útskorin dúfa. Þennan grip hafði velgjörðamaður kirkjunnar, Björn Jónsson apótekari, gefið henni.

Síðasta verk Hannesar biskups í Nesi þennan júnídag 1791 var að skoða kirkjugarðinn og þar gat hann fundið að við sóknarbörnin, því að þau höfðu vanrækt að halda honum við og var veggur hans allur fallinn nema til vesturáttar og í útsuður, þar sem hann var nýuppbyggður af steini. Setti biskup sóknarmönnum það verk fyrir næstu jónsmessu, að byggja upp kirkjugarðinn sómasamlega og hótaði sektum, ef ekki yrði að gert. Lauk svo þessari vísitasíu og þar með síðustu opinberu heimsókn biskups á hinn forna kirkjustað í Nesi við Seltjörn. En hvers vegna varð þessi biskupsheimsókn hin síðasta? Til þess lágu ýmsar ákvarðanir andlegra og veraldlegra valdsmanna, sem reynt verður að útskýra.

Lok kirkjuhalds í Nesi

Síðasta kirkja í Nesi, timburkirkjan góða, ein af tíu timburkirkjum á landinu, stóð aðeins í 14 ár, 1785-1799, og var síðustu tvö árin rúin helgi og að líkindum gripum sínum. Til þess að finna skýringar á þessu, verður að leita allt aftur til ársins 1784. Þá hrundu byggingar í Skálholti í jarðskjálfta og ákveðið var að flytja biskupsstól og skóla þaðan. Áðurnefndur biskup, Hannes Finnsson, bjó þó áfram í Skálholti til dauðadags 1796, en gert var ráð fyrir því, að biskup kæmi til með að búa í Reykjavík eða nágrenni. Því var ákveðið, að Reykjavíkurkirkja yrði dómkirkja, en hún var eigna og tekjulítil kirkja og því þróaðist sú hugmynd hjá Ólafi Stefánssyni stiptamtmanni og Hannesi Finnssyni biskupi að leggja niður kirkjurnar í Laugarnesi og Nesi og láta eignir þeirra og tekjur af sóknarbörnum renna til dómkirkjunnar í Reykjavík. Sá var þó munur á þessum kirkjustöðum, að í Laugarnesi var gömul kirkja, komin að falli en í Nesi var ný kirkja. Það er 1793, sem þessi hugmynd kemur fram og í bréfi biskups til stiptamtmanns 5. september það ár segir, að leggja beri Laugarneskirkju niður og svo stutt sé á milli Neskirkju og dómkirkjunnar í Reykjavík, að hætta megi helgihaldi í Nesi (Skjalas. Stiptamtm. III, 59). Segir biskup, að stiptamtmaður megi ráða ferðinni í þessu máli.

Ekki verður vart mikilla bréfaskrifta um þetta mál næstu ár, en þó lætur Magnús Stephensen í það skína í Minnisverðum tíðindum (1. ár, 453-54), að íbúar í Nesi og aðrir hafi haft uppi einhver mótmæli. Á það ber raunar að líta, að Jón Sveinsson landlæknir hafði nokkru fyrr komið fram með þá hugmynd, að eignir Neskirkju rynnu til spítalahalds þar og Nesbúar sæktu kirkju í Reykjavík.

Ákvörðunin um lok kirkjuhalds í Nesi kom í formi konungsbréfs 26. maí 1797 (Isl.Journ. 10, 261). Þar sagði að Neskirkja á Seltjarnarnesi skuli afleggjast. Húsið skuli selja á uppboði og skuld kirkjunnar borgast af andvirðinu, en það sem umfram verði skuli leggjast til Reykjavíkurdómkirkju. Skrúði og áhöld kirkjunnar skuli gefin næstu fátækum kirkjum eftir ákvörðun biskups, en þá var Geir Vídalín, sem reyndar bjó á Lambastöðum, orðinn biskup. Sérstaklega er tekið fram, að klukkur kirkjunnar skuli selja á uppboði og andvirði þeirra renna til hjálpar fátækustu prestaköllum í stiftinu. Eignir Neskirkju og gjöld renni til dómkirkjunnar sem og sóknarmenn allir.

Ekki leið langur tími, þangað til farið var að framkvæma þetta konungsbréf og hefur síðasta guðsþjónustan væntanlega verið haldin í Neskirkju um mitt sumar 1797, því að 14. ágúst þetta ár var kirkjan seld á uppboði í Reykjavík. Það var Sigurður Pétursson sýslumaður og skáld, sem bauð upp tvær kirkjur þennan dag, því að hann seldi bæði Laugarneskirkju og Neskirkju (Skjalas. stiptamt. III, 156). Fyrrnefnda kirkjan seldist á aðeins 17 ríkisdali og 56 skildinga, en Neskirkja á 125 ríkisdali og 48 skildinga. Það var Magnús Ormsson lyfjafræðingur og frá 1798 apótekari í Nesi, sem keypti kirkjuna. Skuld hennar við fjárhaldsmennina Jón Sveinsson og Björn Jónsson var þá 91 rd. og 72 sk. og fengu þeir það fé greitt, en afgangurinn 33 rd. og 72. sk.rann til dómkirkjunnar í Reykjavík, eins og mælt var fyrir um í konungsbréfi. Sigurður Pétursson afhenti fjárhaldsmönnum dómkirkjunnar þessa peninga. Hvergi er getið um uppboð á klukkum kirkjunnar og ekki verður séð, hvað orðið hefur um skrúða hennar og áhöld.

En hvað ætlaði Magnús Ormsson sér með kirkjuna. Þetta er ekki ljóst, en gott timbur mátti auðvitað nota til margs. Hins vegar er þess getið í bréfum Magnúsar og Jóns Sveinssonar til stiptamtmanns um lyfjamál í ágúst 1798, ári eftir að kirkjan var seld, að hún hafi verið notuð til þess að þurrka lækningajurtir fyrir apótekið.

En nú leið aðeins tæpt hálft ár, þar til æðri máttarvöld bundu enda á niðurlægingu Neskirkju við Seltjörn og það með eftirminnilegum hætti. Þetta gerðist aðfaranótt 9. janúar 1799, en þá brast á ofsaveður fyrst á landsunnan en síðan á útsunnan. Í þessu svokallaða Básendaveðri urðu gífurlegar skemmdir af völdum sjávarflóða og tvær kirkjur fuku, Hvalsneskirkja og Neskirkja, sem er sögð hafa fokið í heilu lagi af grunni sínum og dreifðist brakið víða um Framnesið. Það er óneitanlega dálítið skrítið, að það er fyrst tveimur dögum eftir veðrið mikla, 9. janúar, sem Ólafur Stefánsson stiptamtmaður í Viðey sest niður og skrifar yfirvöldum í Kaupmannahöfn um það, að búið sé að framkvæma þann vilja þeirra að selja Neskirkju (Isl. Journ. 10,821). Hitt er svo annað mál, að auðvitað voru það íslensk yfirvöld, Ólafur sjálfur og biskuparnir Hannes Finnsson og Geir Vídalín, sem réðu því, að þetta ágæta guðshús var selt og lenti síðan í niðurníðslu.

Eftir að Neskirkja var horfin, fóru Nesbúar að sjálfsögðu að sækja messur til Reykjavíkur. Þeir héldu þó um hríð tryggð við kirkjugarð sinn í Nesi og voru menn greftraðir þar að minnsta kosti til 1813.

Seltjarnarneskirkja hin nýjaM
Seltjarnarneskirkja hin nýja.

Heimildaskrá

Aðalheimildir - flestar óprentaðar

1. kafli - Hreppurinn: Fundargerðabækur hreppsnefndar Seltjarnarneshrepps, en þær eru allar varðveittar. Reikningabækur og ýmisleg lausagögn frá hreppnum voru einnig notuð. Gerðabækur fátækranefndar Reykjavíkur og Seltjarnarness

2. kafli - Ábúendur á Framnesi: Reikningar Jarðabókarsjóðsins í Þjóðskjalasafni eru aðalheimild að ábúendatali á 18. öld. Tíundarreikningar úr Seltjarnarneshreppi í Borgarskjalasafni eru aðalheimild að ábúendatalinu á 19. öld. Sveitarbækur Seltjarnarneshrepps og fleiri gögn í vörslu Seltjarnarnesbæjar.

3. kafli - Útgerðin: †msar prentaðar heimildir um tímabil áraskipanna. Skipaskjöl og skipshafnaskrár úr Gullbringu- og Kjósarsýslu um skútutímabilið.

4. kafli - Mýrarhúsaskóli : Skýrslur skólastjóra Mýrarhúsaskóla og fundargerðabækur skólanefnda frá 1908.

5. kafli - Framfarafélagið: Fundargerðabækur félagsins og fleiri gögn frá því, reikningabók Búnaðarfélagsins, fundargerðabók Vatnsveitufélagsins, afmælisrit yngri félaga o. fl.

6. kafli - Kirkjan í Nesi: Vísitasíur Skálholtsbiskupa í Þjóðskjalasafni.

Prentuð heimildarit

Almanak Þjóðvinafélagsins 1901, 1902, 1905.

Alþingisbækur Íslands I, III. Reykjavík 1912-14 og 1917-18.

Alþingistíðindi1930 og 1943.

Annálar 1400-1800. Reykjavík l922-1955.

Ari Gíslason: Hallgrímur Pétursson og Guðríður Símonardóttir. Niðjatal. Reykjavík 1989.

Árni Magnússon og Páll Vídalín: Jarðabók III. Reykjavík 1982.

Ásgrímur Jónsson: Myndir og minningar. Reykjavík 1956.

Bjarni Sæmundsson: Die Isländische Seefischerei. Stuttgart 1930.

Bjarni Sæmundsson: Um fiskirannsóknir 1896. Skýrsla til landshöfðingja. Andvari 1897.

Brynleifur Tobiasson: Hver er maðurinn I-II. Reykjavík 1944.

Einar Bjarnason: Lögréttumannatal. Reykjavík 1952-1955.

Fjallkonan 1891, 1892, 1897.

Gils Guðmundsson: Skútuöldin II, III, V. Reykjavík 1977.

Gísli Ágúst Gunnlaugsson: Ómagar og utangarðsfólk. Reykjavík 1982.

Guðmundur Gíslason Hagalín: Virkir dagar. Reykjavík 1936-1938.

Gylfi Ásmundsson: Bollagarðaætt á Seltjarnarnesi. Reykjavík 1990.

Halldór Hjálmarsson: Árni biskup Þórarinsson. Merkir Íslendingar VI. Reykjavík 1957.

Hannes Þorsteinsson: Benedikt Jónsson Gröndal yfirdómari og skáld 1760-1825. Skírnir 1925.

Haraldur Pétursson: Kjósarmenn. Reykjavík 1961

Ísafold 1886-87, 1895, 1897, 1898, 1901, 1915.

Íslenzkt fornbréfasafn (Diplomatarium Islandicum) 12. og 13. bindi. Reykjavík 1923 og1933-39.

Páll Eggert Ólason og Jón Guðnason: Íslenzkar æviskrár I-VI. Reykjavík 1948-1976.

Jóhann Eiríksson: Vigfús Árnason lögréttumaður og afkomendur hans. Reykjavík 1963.

Jón Birgir Pétursson: Bóndinn og bílstjórinn Meyvant á Eiði. Reykjavík 1975.

Jón Thorarensen: Sjósókn. Reykjavík 1945.

Kristleifur Þorsteinsson: Úr byggðum Borgarfjarðar II. Reykjavík 1948.

Lagasafn 1945. Reykjavík 1947.

Landsyfirréttardómar og hæstaréttardómar í íslenzkum málum 1802-1873. II, V. Reykjavík 1919-1924 og 1939-1945.

Lárus H. Blöndal og Vilmundur Jónsson: Læknar á Íslandi I-II. Reykjavík 1970

Lúðvík Kristjánsson: Úr heimsborg í Grjótaþorp II. Reykjavík 1963.

Lyfjafræðingatal. Reykjavík 1982

Manntal á Íslandi árið 1703. Reykjavík 1924-1947.

Manntal á Íslandi 1801. Suðuramtið. Reykjavík 1978.

Manntal á Íslandi 1845. Suðuramtið. Reykjavík 1982.

Minnisverð tíðindi 18. aldar III. Leirárgörðum1808.

Morgunblaðið 1943.

Ný jarðabók fyrir Ísland. Kaupmannahöfn 1861.

Óðinn, 5. ár.

Ólafur Lárusson: Byggð og saga. Reykjavík 1949.

Skúli Magnússon: Beskrivelse af Gullbringu- og Kjósarsýslu (1785). Bibl. Arn. IV. Kaupmannahöfn 1944.

Stjórnartíðindi C deild. Landshagsskýrslur 1898, 1905.

Suðri 1883.

Sveinn Pálsson: Bjarni Pálsson. Merkir Íslendingar V. Reykjavík 1951.

Tíðindi frá nefndarfundum íslenzkra embættismanna í Reykjavík árin 1839 og 1841. Kaupmannahöfn 1842.

Thor Jensen: Minningar I-II. Reykjavík 1954-55.

Vilhjálmur Þ. Gíslason: Sjómannasaga. Reykjavík 1945.

Vilhjálmur S. Vilhjálmsson: Sigurður í Görðunum. Reykjavík 1952.

Vilmundur Jónsson: Lækningar og saga I-II. Reykjavík 1969.

Þjóðólfur 1848-1895.

Ægir 1907, 1919.

Ævisaga amtmanns Bjarna Thorsteinsson skráð af honum sjálfum. Tímarit hins íslenzka bókmenntafélags 24. ár

Ævisaga Þórðar Sveinbjarnarsonar, samin af honum sjálfum. Reykjavík 1916.

Heimildir í handriti

Baldur Hafstað: Engey og Engeyingar, einkum á 19. öld.

Jóhann Eiríksson: Búendur á Seltjarnarnesi um aldamótin 1900.

Biskupsskjalasafn A, II. í Þjóðskjalasafni.

Bréfabók Seltjarnarneshrepps 1895-1899.

Bréfabók Sýslunefndar Kjósarsýslu í Þjóðskjalasafni.

Bréf til Eiríks Magnússonar. Lbs. 2183b, 4to.

Fundargerðabækur Hreppsnefndar Seltjarnarneshrepps.

1. bók: Árin 1872-1895. Í þessari bók eru einnig bréf.

2. bók: Árin 1895-1913.

3. bók: Árin 1913-1931.

4. bók: Árin 1931-1945.

5. bók: Árin 1945-1948.

6. bók: Árin 1948-1961.

7. bók: Árin 1961-1969.

8. bók: Árin 1969-1973.

9. bók: Árin 1973-1974.

10. bók: Árin 1974-1978.

11. bók Árin 1978-1982.

Gerðabækur fátækranefndar Reykjavíkur og Seltjarnarness í Borgarskjalasafni

Hreppsskilabók Seltjarnarneshrepps 1918-1953.

Kirkjubækur Dómkirkjusafnaðar í Þjóðskjalasafni.

Kirkjubækur Nessóknar í Þjóðskjalasafni.

Reikningsbók Seltjarnarneshrepps 1920-1930.

Rentukammersskjöl. Isl. Journal 6, 7, 10 , 12 í Þjóðskjalasafni.

Skjalasafn Gullbringu- og Kjósarsýslu. X Manntalskrár. XXVII Skipaskjöl og skipshafnaskrár. Í Þjóðskjalasafni.

Hreppsbók Seltjarnarneshrepps árin1848-1881 og 1884-1916 í Þjóðskjalasafni.

Skjalasafn stiptamtmanns III í Þjóðskjalasafni.

Skólinn, handskrifað blað Framfarafélagsins.

Sveitarbók Seltjarnarneshrepps 1881-1896.

Sveitarbók Seltjarnarneshrepps 1897-1919.

Undirskriftalistar og skjöl í sambandi við aðskilnað Seltjarnarness og Kópavogs 1948.

Uppteiknanir yfir fólkstölu og lausafjártíund í Seltjarnarneshreppi í Borgarskjalasafni.

Myndaskrá

Ljósmyndir í einkaeign

Ljósmyndir eru langflestar fengnar hjá einkaaðilum, sem oft eru sjálfir ljósmyndarar.

(Blaðsíðutal hér á eftir vísar til númers á hinni prentuðu útgáfu Seltirningabókar)

Meðal eigenda mynda eru:

Aðalsteinn Sigurðsson: Bls. 257

Auður Sigurðardóttir: Bls.156 (neðst),

Davíð Ólafsson: Bls. 32.

Eirný Ólafsdóttir: Bls. 33.

Guðlaug Konráðsdóttir: Bls. 48.

Guðmundur Sölvason: 112 (tvær neðstu myndirnar)

Guðrún Jóndóttir frá Nýjabæ: 18(efri myndirnar), 25 (neðri myndirnar), 95 (efst), 105, 131(neðri mynd), 133, 138, 141 (neðri mynd), 142, 143 (t.v.), 150, 151(neðst t.h.), 156 (efst), 163 (efst t.h.), 185, 208, 225, 241, 249, 277, 286, 288.

Gunnar Ólafs: 39 (stærri myndirnar þrjár), 162 (neðst t.h.).

Gunnar Vigfússon: Bls. 22, 151(efst t.v.), 202.

Helga Vala Ísaksdóttir: Bls. 98 (neðst t.v.), 139 (t.h.), 289.

Helga Pétursdóttir: Bls. 147, 148, 198.

Hjörtur Hjartarson: 294, 298.

Jón Jónsson: Bls. 296 (neðst).

Jóna Guðmundsdóttir: Bls. 117 (t.v.).

Karl B. Guðmundsson: Bls. 97 (þrjár neðri myndir), 98 (efst), 99 (neðst), 102.

Kristrún Heimisdóttir:45, 55, 66 (t.h.), 97(efst), 98 (neðst t.h.), 99 (efst t.v.), 100 (t.v.), 102, 117 (t.h.), 118, 162 (neðst t.v.), 192, 194, 285, 304.

Lilja Kolbeins: Bls. 96 (efst), 155.

Margrét Sigurðardóttir: Bls. 36, 39 (mynd til hægri), 41, 47, 57(efri mynd), 143 (efst t. h.), 167 (efst), 250, 258, 259, 260, 263, 264, 265, 266, 267, 269, 270, 271 (flestar þessara mynda tók Sigurður Jónsson skólastjóri).

Ólöf Gunnsteinsdóttir: Bls. 134, 135.

Skúli Ólafs: Bls.34, 35, 44, 162 (neðst t.h.). Flestar þessara mynda tók Björn Ólafs.

Sigurður Kr. Árnason: Bls. 66, 139 (málverk eftir Guðmund ﬁorsteinsson), 295, 296 (efst).

Sigurður Pétursson: Bls. 110, 111, 141(efri mynd), 162 (efst), 165 (neðst), 166.

Unnur Óladóttir: Bls. 53 (t.h.), 116, 132 (málverk eftir Jón Helgason frá árinu 1905), 290.

Þorgerður Sigurjónsdóttir: Bls. 99 (efst t.h.), 170.

Örlygur Hálfdanarson: Bls. 260 (ljósm. Bjarni Björnsson).

Myndir frá söfnum eða öðrum opinberum aðilum:

Þjóðminjasafn Íslands: Bls. 18 (mms. 29150), 21 (ljósm. Pétur Brynjólfsson 29808), 24 (ljósm. Sigfús Eymundsson mms. 25977), 25 (ljósm. Pétur Brynjólfsson 21598) 26 (mms. 3170), 94 (mms. 1789 og mms. 28614), 96 (úr albúmi frá Göggu Lund), 129 (mms. 2193), 130 (mms. 897), 131 (mms. 21498), 229 (ljósm. Chr. Neuhaus), 299 (ljósm. Gísli Gestsson, þjms. 10885. Myndin er af altarisklæði úr hvítu lérepti frá Kálfafellskirkju).

Þjóðskjalasafn Íslands: Bls. 21, 146 (teikning frá dönsku vitamálastjórninni),

Ljósmyndasafn Reykjavíkurborgar: Bls.95, 215, 219, 223 (ljósm. Magnús Ólafsson).

Landmælingar Íslands: Bls.37, 40, 103, 107, 113, 158 (neðst), 167 (neðst), 237.

Kvikmyndasafn Íslands : Bls.106, 111(neðst t.v.). Björgvin Pálsson gerði eftirtöku úr kvikmynd eftir Loft Guðmundsson.

Myndasafn Mýrarhúsaskóla: Bls.78, 79, 86(neðsta myndin)272, 273, 274, 275, 276.

Myndasafn Seltjarnanesbæjar: Bls.56, 63, 64, 65, 67, 72, 74, 77, 80, 81, 82 (ljósmyndari að mörgum myndannna er Gunnar Vigfússon).

Teikningar

Teikningar á bls. 11, 12, 22, 27, 30, 43 , 51 og 310 gerði Guðmundur Einarsson. Stuðst var við örnefnateikningar Guðlaugs R. Guðmundssonar með leyfi hans.- Teikning á bls.125 er eftir Aage Nielsen Edwin og fengin að láni úr bókinni Lækningum og sögu eftir Vilmund Jónsson. - Teikningar á bls. 177, 180, 181, 186, 189, 207, 213 eru eftir Bjarna Sæmundsson og fengnar úr bókinni Die Isländische Seefischerei. - Teikning á bls. 307 er eftir Guðjón Inga Hauksson.

Nafnaskrá

(Blaðsíðutal hér á eftir vísar til númers á hinni prentuðu útgáfu Seltirningabókar)

Aðalsteinn Sigurðsson 67, 70, 72

Aðalsteinn Þorgeirsson 58

Adda Bára Sigfúsdóttir 263

Ágúst H. Bjarnason 229

Ágúst Fjeldsted 134

Ágúst Flygenring 213

(Jón) Albert Þorvarðarson 143, 147-48, 192, 198, 282

Álfheiður Steindórsdóttir 270

Álfþór B. Jóhannsson 81

Alleif Sigurðardóttir 154

Andrés Andrésson 217

Anna G. Bjarnadóttir 296

Anna Björnsdóttir 161-63

Anna Elínmundardóttir 99

Anna Felixdóttir 271

Anna Guðmundsdóttir í Bygggarði 154

Anna Guðmundsdóttir í Ráðagerði 131, 133, 152, 156-57, 245, 262, 288, 291

Anna K. Hafsteinsdóttir 269

Anna Hinriksdóttir 263

Anna Jakobsdóttir 169-70

Anna Jónsdóttir 156

Anna Karlsdóttir 296

Anna Loptsdóttir 97-98

Anna Sigurðardóttir 165

Anna Sigurðardóttir í Pálsbæ 166, 236

Ármann Snævarr 152

Arnbjörg Pétursdóttir 160

Arnfríður Ísaksdóttir 263

Arnes Hildibrandsson 149

Arnljótur Ólafsson 229

Árni Árnason 258

Árni Björnsson 86

Árni Friðriksson 100

Árni Helgason 13 -14

Árni Indriðason 293

Árni Magnússon170

Árni Jónsson í Breiðholti 86

Árni Jónsson í Gróttu145

Árni Símonarson 144

Árni Þórarinsson 92-93, 173

Árni Þorláksson 87, 121

Arnór Oddsson 161-62, 197

Arnór Snorrason 154

Ársæll Jónsson 44

Ása Björgúlfsdóttir 264

Ásbjörn Jónsson 138

Ásbjörn Össurarson 121

Ásdís Guðlaugsdóttir 149

Ásdís Kjartansdóttir 271

Ásdís M. Þorgrímsdóttir 152

Ásgeir S. Ásgeirsson 84

Ásgeir Einarsson 157

Ásgeir Eyþórsson 204

Ásgeir Finnbogason 14, 16-17, 86, 95

Ásgeir Guðmundsson 133, 290

Ásgeir Ólafsson 263, 267

Ásgeir Sigurðsson 223

Ásgeir Sigurgeirsson 65, 274, 276

Ásgeir Skúlason 260

Ásgeir Valdimarsson 74, 296

Ásgrímur Jónsson 209-10

Ásgrímur Magnússon 245

Ásmundur Jónsson 14

Ásmundur Sveinsson 80-81

Ásmundur G. Þórðarson 256-58

Ásta Guðríður Guðmundsdóttir 133

Ásta Gunnsteinsdóttir 134, 258

Ásta Helgadóttir Kolbeins 98

Ásta Thorstensen 275

Ásta Þórðardóttir 135

Ástríður Ólafsdóttir 133, 155

Ástrún Valdimarsdóttir 72

Auður Sigurðardóttir 69-70, 84, 296

August Flygenring 213

Baldur Hafstað 203

Baldvin Sigurðsson 31, 171

Balle, Nicolai E. 232

Bardenfleth, Carl E. 13-14

Benedikt Jónsson Gröndal 90, 95, 115, 126-129

Benedikt Gröndal 127

Benedikt Guðmundsson 159

Benedikt Jakobsson 259

Benedikt Sveinsson 179

Bergur Vigfússon 113

Biering, M. W. 14

Birgir Einarsson 274

Birna Friðgeirsdóttir 270

Bjarni Árnason 113

Bjarni Beinteinsson 63, 66-67, 85

Bjarni Guðmundsson 164

Bjarni Jónsson 287

Bjarni Kolbeinsson 117, 184

Bjarni Magnússon 24, 83, 202-03, 217, 245

Bjarni Ólafsson 144-145

Bjarni Pálsson 123-25, 304-05, 307

Bjarni Sæmundsson 191-92

Bjarni Þorsteinsson 108, 126-27

Björg Ísaksdóttir 138-39

Björg Ísaksdóttir yngri 263-64, 296

Björg Sigurðardóttir 84

Björgúlfur Ólafsson 46, 48, 84, 101, 268

Björn Bjarnason 33, 83

Björn Björnsson 269

Björn Kr. Björnsson 260

Björn Ingi Björnsson 270

Björn Eiríksson 9

Björn Friðriksson 98

Björn Halldórsson 113

Björn Jónsson apótekari 125-26, 128, 173, 305-09

Björn Jónsson kennari 58

Björn Jónsson ritstjóri 189

Björn Ólafs eldri 33, 35, 37-38, 40, 46, 48, 83, 133, 161-63, 222-23, 226, 247, 252, 258

Björn Ólafs yngri 163

Björn Sigurðsson 208

Björn Þorgilsson 169

Björn Þorlákssson 57-58, 85

Blaka Arnórsdóttir 264

Brandur Bjarnhéðinsson 153

Brandur Þorbjörnsson 144, 153-54

Bryndís Ólafía Guðmundsdóttir 141-142

Bryndís Ólafía Jónsdóttir 104

Brynjólfur Bjarnason 22, 82, 187, 203, 217, 234

Brynjólfur Magnússon 17, 141, 197-98

Brynjólfur Sveinsson 122, 300

Brynjólfur Þorláksson 115

Brynleifur Tobiasson 200

Böðvar Pétursson 262

Christensen, R. 205-06

Davíð Stefánsson 287

Díana Ágústsdóttir 270

Dóra Sigurðardóttir 269-70

Edda Ágústsdóttir 270

Edda Sigurðardóttir 270

Edda Þórz 294

Edilon Grímsson 202

Eggert Briem 27, 33, 83, 85, 260

Eggert Claessen 34

Eggert Eggertsson 300

Eggert Guðmundsson 24, 26, 83, 252

Eggert Kristjánsson 121

Eggert Ólafsson 124

Egill Strange 263

Egill Vilhjálmsson 100

Einar Einarsson í Ráðagerði 17, 86, 145, 150, 176, 197

Einar Einarsson á Vegamótum 97-98

Einar Erlendsson 260

Einar Flygenring 267

Einar Guðbjartsson 98

Einar Guðmundsson í Bollagörðum 131, 133, 157

Einar Guðmundsson prestur 232

Einar Hafberg 260

Einar Hjörtsson 156, 164, 197

Einar Jónsson fálkafangari 122

Einar Jónsson prentari 115

Einar Jónsson snikkari 235

Einar Jónsson stúdent 160

Einar Kortsson 102, 170-71

Einar Sigurðsson 165

Einar Steinarsson 68

Einar G. Þórðarson 246-47, 251, 253, 290

Eiríkur Bjarnason 170-72

Eiríkur Eiríksson 157

Eiríkur Helgason 171, 290

Eiríkur A. Jónsson 258

Eiríkur Magnússon 186, 207

Eiríkur Ólafsson 258

Elín Jónsdóttir 142, 269

Elín Ólafsdóttir 165

Elín Stefánsdóttir Thorstensen 129

Elís Jónsson 33, 83

Elísabet Jónsdóttir á Eiði 171

Elísabet Jónsdóttir í Gróttu 145

Elísabet Jónsdóttir í Litlabæ139

Elísabet Stefánsdóttir 270

Elísabet Stefánsdóttir í Hrólfsskála112

Ellert Skúlason 260

Erla G. Erlendsdóttir 269

Erlendur Björnsson 184-86

Erlendur Brandsson 153

Erlendur Einarsson 48, 53-58, 83, 85, 103, 271

Erlendur Guðmundsson 18, 82, 110, 200, 209-11

Erlendur Halldórsson 167

Erlendur Hjartarson 286

Erna Kristinsdóttir Kolbeins 294

Erna Nielsen 84-85

Erna Ragnarsdóttir 72

Eyjólfur Kolbeins Eyjólfsson 96

Eyjólfur Kolbeins eldri 32-33, 83, 96, 98-99, 156, 290

Eyjólfur Kolbeins yngri 263

Eyjólfur Jóhannsson 107

Eyjólfur Ólafsson á Bakka 114

Eyleifur Guðmundsson 136

Eyþór Felixson 204

Finnbogi R. Jónsson 99

Finnbogi R. Valdimarsson 41-42, 45-46, 52, 83

Finnur Jónsson 303-04

Frank M. Halldórsson 276

Frans Illugason 135

Franz Siemsen 190

Friðgeir Hallgrímsson 220

Friðrik Dungal 100

Friðrik Hallgrímsson 287

Friðrik Ólafsson 117, 182, 187, 199, 219, 276-77, 281, 290

Frydensberg, R. 94

Garðar Guðmundsson 297

Garðar Ólafsson 292, 296

Garðar Þorsteinsson 100, 292

Garðar Steinarsson 269

Geir Vídalín 90-91, 93-94, 108-09. 127, 174, 306, 309-10

Geir Viðar Vilhjálmsson 270

Geir Zoëga 115, 207, 215

Gestur Árnason 144

Gils Guðmundsson 219, 221

Gissur Bergsteinsson 168

Gissur Hafurbjarnarson 121

Gissur Hildibrandsson 135

Gísli B. Björnsson 72

Gísli Guðmundsson 106, 150, 284, 290

Gísli Halldórsson 66, 72

Gísli Jónsson 300

Gísli Sigurðsson 92

Gísli Þórðarson 250

Gísli Þorláksson 122

Gísli Þorsteinsson 106

Grímur Jónsson 113-14, 193

Grímur Thomsen 178-79, 285

Gróa Guðmundsdóttir 102

Gróa Sigurðardóttir 165

Guðbjörg Bjarnadóttir í Melshúsum104

Guðbjörg Bjarnadóttir í Knútsborg138

Guðbjörg Guðmundsdóttir 138

Guðbjörg Jósepsdóttir 104

Guðbjörg Magnúsdóttir 139

Guðbrandur Vigfússon 128-29

Guðfinna Björnsdóttir 161

Guðfinna Guðbrandsdóttir 267, 273

Guðfinna Guðlaugsdóttir 125

Guðjón Arngrímsson 105

Guðjón Jónatansson 296

Guðjón Samúelsson 259

Guðlaug Benediktsdóttir 144

Guðlaug Jónsdóttir í Melshúsum104

Guðlaug Jónsdóttir í Mýrarhúsum 159-60

Guðlaug Konráðsdóttir 270

Guðlaug Pálsdóttir 111-12

Guðlaug Sigurðardóttir 165

Guðlaug Sigurðardóttir í Pálsbæ 166

Guðmar E. Magnússon 83-85

Guðmundur Benediktsson 158

Guðmundur Stefán Bjarnason 103

Guðmundur Brandsson alþm. 95

Guðmundur Brandsson á Eiði168

Guðmundur Eggertsson 46-46, 52, 83

Guðmundur Einarsson bæjarfulltrúi 83-84

Guðmundur Einarsson í Nesi 20, 31, 82, 85, 131-33, 136, 156, 182, 185-87, 189-91, 200-02, 204-07, 212-16, 228, 230, 234, 236-39, 241-42, 278, 287, 290

Guðmundur Finnbogason 249

Guðmundur Gestsson, 45-46, 52, 83, 85

Guðmundur Guðjónsson 272

Guðmundur Guðmundsson 290

Guðmundur Guðmundsson í Gróttu 144

Guðmundur Guðmundsson í Landakoti 190-91, 207

Guðmundur Guðmundsson í Litlabæ 131, 133, 139

Guðmundur Guðmundsson í Ráðagerði 220, 223

Guðmundur G. Hagalín 156

Guðmundur Jón Helgason 84, 86

Guðmundur Hinriksson 263, 267

Guðmundur Illugason 56-57, 86

Guðmundur Jónsson á Bakka 83, 116-17, 258, 291

Guðmundur Jónsson í Skildinganesi 11, 85, 108, 115, 194

Guðmundur Jónsson Skagfjörð 104

Guðmundur Kristjánsson 204-06, 219

Guðmundur Lúðvígsson 154

Guðmundur Ludvigsson 66

Guðmundur Ólafs í Nýjabæ 25-27, 83, 85, 105-06, 141-42, 161, 215-16, 220-21, 225, 243, 245, 247-48, 252, 287-88, 290

Guðmundur Ólafs bankastjóri163

Guðmundur Pálsson 131, 141, 160-62

Guðmundur Pétursson í Bakkakoti 250

Guðmundur Pétursson í Hrólfsskála 33, 37-38, 83, 112

Guðmundur Sigurðsson í Melshúsum 108

Guðmundur Stefánsson skipstjóri 202

Guðmundur Stefánsson 270

Guðmundur Sveinbjörnsson 170

Guðmundur Þorbergsson 187, 199-200, 276, 278, 280

Guðmundur Þorgrímsson 93, 109, 159, 306

Guðmundur Þorsteinsson í Gesthúsum136, 138, 141

Guðmundur Þorsteinsson í Nesi 123

Guðný Jónsdóttir 169

Guðný Sigurðardóttir 137

Guðný Þiðriksdóttir 149

Guðríður Árnadóttir 108, 144

Guðríður Eyjólfsdóttir 168

Guðríður Guðbjartsdóttir 271

Guðríður Guðmundsdóttir 150, 161

Guðríður Jónsdóttir 160-61

Guðríður Kristinsdóttir 152

Guðríður Magnúsdóttir ???????

Guðríður Ólafsdóttir 99

Guðríður Ottadóttir 108

Guðríður Sigurðardóttir 125

Guðríður Símonardóttir 155

Guðríður Þórðardóttir150-51

Guðríður Þorvaldsdóttir 97

Guðrún Halldóra Árnadóttir 96

Guðrún Bárðardóttir 113

Guðrún Bjarnadóttir 157

Guðrún Brynjólfsdóttir 104, 141

Guðrún Einarsdóttir skrifstofumaður 60, 71

Guðrún Einarsdóttir í Nýlendu 137

Guðrún Gísladóttir 102

Guðrún Guðmundsdóttir Nesi 131, 160-61, 252

Guðrún Guðmundsdóttir Einarssonar í Nesi 133

Guðrún Guðnadóttir 145

Guðrún Haraldsdóttir 263, 267

Guðrún Helgadóttir 270

Guðrún Hjartardóttir 263

Guðrún Jóhannsdóttir 262

Guðrún Jónsdóttir á Eiði 135, 168

Guðrún Jónsdóttir í Gróttu 147

Guðrún Jónsdóttir í Nýjabæ 121, 142

Guðrún Oddsdóttir 130

Guðrún Pálsdóttir 136

Guðrún Pétursdóttir í Engey 203

Guðrún Pétursdóttir í Hrólfsskála 111, 252

Guðrún Sigurðardóttir í Hrólfsskála 110, 112

Guðrún Sigurðardóttir 165

Guðrún Sveinbjörnsdóttir 169

Guðrún K. Þorbergsdóttir 83-84

Guðrún Þorláksdóttir 87, 121

Guðrún Þorsteinsdóttir 102

Gunnar Árnason 267

Gunnar Böðvarsson 64

Gunnar Kr. Gunnarsson 298

Gunnar M. Magnúss 268

Gunnar Ólafs 163

Gunnlaugur Ingimundarson 211

Gunnlaugur Jónsson 172

Gunnlaugur Oddsson 94-95

Gunnsteinn Einarsson 26, 33, 83, 86, 133-34, 209, 221, 226, 258

Gyða Einarsdóttir 263-64

Gyða Sigurðardóttir 165

Gyða Steindórsdóttir 263

Gylfi Þ. Gíslason 70

Hafsteinn Einarsson 157, 263

Hafsteinn Guðmundsson 67-68

Hafurbjörn Styrkársson 87, 121

Hafþór L. Jónsson 271

Hákon Björnsson 121

Hákon Loftsson 258

Hallbera Þorsteinsdóttir 119, 137-38, 140

Hallfríður Magnúsdóttir 168

Halldór Kr. Friðriksson 17, 150, 178

Halldór Gunnsteinsson 263

Halldór Halldórsson 113,

Halldór Hjálmarsson 93

Halldór Sigurbjörnsson 99

Halldór Þorbjörnsson 113

Halldór Þorsteinsson 270

Halldóra Eyjólfsdóttir 157

Halldóra Guðmundsdóttir 141

Halldóra Ólafs 241

Halldóra Jónsdóttir á Eiði 170

Halldóra Jónsdóttir í Ráðagerði 150

Halldóra Þórðardóttir 150

Hallgrímur Pétursson 155

Hallgrímur Jónsson 33, 83, 260

Hallgrímur Sandholt 68

Hallgrímur Sveinsson 17-18, 239, 291

Hallgrímur Þorsteinsson 252, 257

Hanna S. Hálfdánardóttir 269

Hannes Finnsson 305-08, 310

Hannes Hafliðason 209

Hans Klingenberg 123

Hansína Linnet 97

Haraldur Erlendsson 99

Haraldur Guðmundsson 28

Haraldur Pétursson 144

Haraldur Á. Sigurðsson 286

Harboe, L. 92

Haukur Kjartansson 270

Héðinn Valdimarsson 29

Helga Einarsdóttir 70

Helga Gröndal 127

Helga Jónsdóttir á Brekku 167

Helga Jónsdóttir í Nesi 123

Helga Ólafs 163

Helga Ólafsdóttir í Nýjabæ 140

Helga Ólafsdóttir á Bakka 115, 149

Helga Ólafsdóttir kennari 245

Helga Ólafsdóttir 162

Helga S. Runólfsdóttir 98

Helga Þorkelsdóttir 172

Helga Þorvarðardóttir 170

Helgi Árnason 171

Helgi Helgason 212

Helgi Hjálmsson 267

Helgi Kristjánsson 57-58

Helgi G. Thordersen 15

Herdís Óskarsdóttir 269

Hildibrandur Jónsson 149

Hilmar Finsen 178

Hjálmur Pétursson 279

Hjörleifur Baldvinsson 258

Hjörtur B. Helgason 101

Hjörtur Þorkelsson 103-04, 117, 197

Hoppe, T.A. 14

Hort, Vlastimir 80, 297

Hrafnhildur Ágústsdóttir 270

Hrafnhildur Guðmundsdóttir 271

Hreiðar Eiríksson 296

Hreinn Bergþórsson 260

Hrönn Ágústsdóttir 271

Hulda Hafberg 260

Hulda Sigfúsdóttir 263

Hörður Ágústsson 299, 301

Hörður Viktorsson 269

Ingibjörg Bergsveinsdóttir 68

Ingibjörg Einarsdóttir á Eiði 102, 170-71

Ingibjörg Einarsdóttir 159-160

Ingibjörg Eiríksdóttir 98

Ingibjörg Steinunn Eyjólfsdóttir 106

Ingibjörg Guðmundsdóttir 145, 154-55

Ingibjörg Hafstað 271

Ingibjörg Jónsdóttir 142

Ingibjörg Magnúsdóttir 158

Ingibjörg Ólafsdóttir162, 166-67

Ingibjörg Sæmundsdóttir 114

Ingifríður Pétursdóttir 118

Ingigerður Gissurardóttir 158-59

Ingigerður Ingimundardóttir 115

Ingimundur Bjarnason 115, 149, 155-56

Ingimundur Ingimundarson 155-56, 195

Ingimundur Ólafsson 138-39, 155

Ingjaldur Hinriksson 108

Ingjaldur Ottason 108-09

Ingjaldur Sigurðsson 18, 20, 82, 86, 96, 110, 171, 187, 199-200, 206-07, 234-35, 240, 245, 247, 249, 254, 277, 287

Ingólfur Arnarson 121

Ingólfur Ólafsson 258

Ingunn Hróbjartsdóttir 135

Ingunn Ólafsdóttir 162

Ingveldur Brynjólfsdóttir 123

Ingveldur Jafetsdóttir 160

Ísak Kjartan Vilhjálmsson 46, 98, 139, 285, 288, 291

Ísleifur Jónsson 63

Ísleifur Sigurðsson 172

Jafet Sigurðsson 165

Jens Pálsson 189

Jensey Stefánsdóttir 296

Jóakim Einarsson 9

Jófríður Guðmundsson 209

Jóhann Árnason 107

Jóhann Eiríksson 102, 118, 150, 157

Jóhann Geirsson 271

Jóhann Ólafsson 134-35

Jóhann Mauritzson 123

Jóhann Þorkelsson 252

Jóhanna Björnsdóttir 98

Jóhanna R. Magnúsdóttir 263

Jóhanna Stefánsdóttir 100

Jóhanna Þórðardóttir 116-17

Johanne Sophie Vigfússon f. Pedersen, 128

Jóhannes Einarsson 221

Jóhannes Hjartarson 200, 208, 215, 290

Jóhannes Ólafsson 268, 296

Jóhannes Sölvason 61-62, 68-69, 83

Jón Andrésson 159

Jón Árnason biskup 302

Jón Árnason skipstjóri 162, 201, 212-13, 218, 242, 277, 290

Jón Ásbjörnsson 138

Jón Bentsson 208-09

Jón Bjarnason 137

Jón Björnsson 269

Jón Einarsson 138

Jón Eiríksson 100

Jón Björn Elíasson 100

Jón Eyjólfsson 88, 113, 122, 302

Jón Friðriksson 247, 278

Jón Grímsson 113

Jón Grímsson yngri á Bakka 114

Jón Guðmundsson á Bakka 83, 116, 219

Jón Guðmundsson í Digranesi 35-36

Jón Guðmundsson í Flatey 208-09

Jón Guðmundsson í Nýjabæ 33, 37, 46, 48, 53-54, 57-58, 66-67, 83-85, 121, 142, 271

Jón Guðmundsson ritstjóri 16

Jón Gunnlaugsson 71, 77-78, 295

Jón Halldórsson 122

Jón Hildiberg 270

Jón Hjaltested 263

Jón Jónsson Aðils 161

Jón Jónsson á Elliðavatni 86

Jón Jónsson í Gróttu 145, 195, 197

Jón Jónsson jarðfræðingur 63-64

Jón Jónsson lögréttumaður 122, 153

Jón Jónsson leikari 296

Jón Jónsson í Melshúsum 25-26, 83, 85, 104-06, 199-201, 206-07, 215-18, 222, 242-43, 247-48, 277-79, 282-87, 290

Jón V. Jónsson 206

Jón Jónsson Vídalín 94

Jón Magnússon á Eiði 169

Jón Magnússon í Móakoti 137, 145

Jón Markússon 14

Jón Ólafsson 98

Jón Ólafsson alþingismaður 29, 217

Jón Ólafsson í Grænumýri 258

Jón Ólafsson lögréttumaður 144

Jón Ólafsson í Litlabæ 139, 155, 242

Jón Á. Ólafsson 101

Jón Pétursson 86, 108, 146

Jón Scheving 94

Jón Sigbjörnsson 58

Jón Sigurðsson forseti 160

Jón Sigurðsson í Mýrarhúsum 86, 150, 160-62, 196-97

Jón Grétar Sigurðsson 59-61, 66, 83, 263, 290

Jón Símonarson 160

Jón Snorrason 86

Jón Stefánsson á Lambastöðum 88, 92, 301

Jón Stefánsson í Nesi 123

Jón Steffensen 163

Jón Sveinsson 90, 125-26, 305-06, 309-10

Jón Vídalín 302

Jón Thorarensen 184

Jón Thorstensen 129

Jón Tómasson 137

Jón G. Tómasson 59, 66, 85

Jón Þórarinsson 187, 189, 291

Jón Þórðarson á Eiði 168

Jón Þórðarson í Laugarnesi 82

Jón Þórðarson í Skildinganesi 115

Jón G. Þórðarson 150, 221, 250, 284, 288, 290

Jón Þorláksson 32

Jónas Guðmundsson 48

Jónas Helgason 241, 245

Jónas Jónassen 124, 291

Jónas Jónsson frá Hriflu 261

Jónas Sveinsson 101

Jónína Helgadóttir 270

Jórunn Einarsdóttir 115

Jórunn Guðmundsdóttir 172

Júlíana Hinriksdóttir 258

Júlíus Sólnes 84

Jörundur hundadagakonungur 127

Karítas Jónsdóttir 115

Karítas Ólafsdóttir 162

Karítas Runólfsdóttir 161

Karítas Þórarinsdóttir 161

Karl Bergmann Guðmundsson 58, 60, 67-71, 73-77, 79-81, 84-85, 98, 258

Ketill Jónsson 169

Ketilríður Kristjánsdóttir 145-46

Kirstin Knudsen Sveinbjörnsson 130-31

Kjartan Einarsson 46, 52-54, 57-59, 83-84, 117, 271

Klemens Bjarnason 114

Klog, Hans 305

Knopf, Thomas 138

Kolbrún Þorláksdóttir 269

Kolfinna Sigurðardóttir 106

Konráð Bergþórsson 260

Konráð Gíslason 46-48, 52-54, 57-58, 83

Krieger, L.A. 15

Kristbjörn Bjarnason 285

Kristinn Brynjólfsson 37, 83, 152

Kristinn Einarsson 157

Kristinn Magnússon í Engey 18, 82, 84, 86, 141, 176, 202, 236, 241

Kristinn Magnússon yngri 203

Kristinn Michelsen 68, 70-71, 74-75, 84

Kristinn B. Þorsteinsson 269

Kristín Arngrímsdóttir 101

Kristín Einarsdóttir 114

Kristín Eiríksdóttir 171

Kristín Illugadóttir 170

Kristín Jónsdóttir 145

Kristín Kjartansdóttir 270

Kristín Lára Magnúsdóttir 271

Kristín Ólafs 163

Kristín Ólafsdóttir 45, 131, 133-34, 157

Kristín Pétursdóttir 131

Kristín Stefánsdóttir Skagfjörð 104

Kristín Teitsdóttir 139

Kristján Jónsson 185, 235

Kristján Müller 122

Kristján Ó. Þorgrímsson 239

Kristjana M. Sigurðardóttir 136

Kristjana Stefánsdóttir 271

Kristleifur Þorsteinsson 143, 155, 175, 179-80

Kristófer Heidemann 122

Kristrún Gestsdóttir 144

Lára Ingibjörg Lárusdóttir 99

Lárus Salómonsson 293

Levetzow, H. Ch. 93

Lilja Hjartardóttir 263

Lilja Kolbeins 263, 267

Loðinn leppur 121

Loptur Jónsson 97

Loptur Loptsson 197, 242

Lúðvík Kristjánsson 181

Luders múrmeistari 233-35

Magnús Benediktsson 149

Magnús Sigfússon Blöndahl 217, 221

Magnús Einarsson 266-67

Magnús Erlendsson 71, 73, 76, 79-82, 84-85

Magnús Guðmundsson alþingismaður 30, 262

Magnús Guðmundsson allsherjargoði 87, 121

Magnús Hjartarson 242

Magnús F. Jónsson 269

Magnús Magnússon 100

Magnús Magnússon á Lambastöðum 13, 86, 94, 103, 287

Magnús Ólafsson 263

Magnús Ormsson 90, 126, 141, 309-10

Magnús Sigurðsson í Bygggarði 154

Magnús Sigurðsson í Gróttu 145, 154-55

Magnús Sigurðsson á Hæðarenda 172

Magnús Stephensen amtmaður 183

Magnús Stephensen bóndi í Viðey 21, 82, 84, 233, 235

Magnús Stephensen dómstjóri 232

Magnús Valdimarsson 296

Magnús Þorleifsson 168

Magnús Þorsteinsson 136

Maren Pétursdóttir 203

Margrét Bjarnadóttir 96

Margrét Erlendsdóttir 144

Margrét Eyleifsdóttir 136, 141

Margrét Gísladóttir 141, 150

Margrét Guðmundsdóttir 115

Margrét Guttormsdóttir 275

Margrét Illugadóttir 94

Margrét Þorbjörg Jensen 165

Margrét Jónsdóttir 136

Margrét Jónsdóttir á Eiði 169

Margrét Jósepsdóttir 104

Margrethe Cathrine Magnussen 124, 305

María Guðnadóttir 296

Markús Bjarnason 105, 242

Markús Jónsson 108

Marteinn Pétursson 300

Matthías Bjarnason 77

Matthías Á. Mathiesen 72

Mauritz Jóhannsson 145

Meyvant Sigurðsson 171

Nikólína Sigurðardóttir 164-65

Níels Kier 122-23, 153, 302-03

Njáll Ingjaldsson 70, 73-74, 76-77, 80-82, 84

Njáll Þorsteinsson 70-71, 73-74, 76-78, 81, 84

Oddbergur Oddsson 246, 248-49

Oddný Hjartardóttir 99

Oddný Tómasdóttir 256

Oddur Björnsson 296

Oddur V. Gíslason 189

Oddur Hjaltalín 129

Oddur Jónsson 26, 83, 151-52, 290

Oddur Sigurðsson 92

Oddur Thorarensen 130

Ófeigur Guðmundsson 131, 133

Ólafía Guðmundsdóttir 133

Ólafur Ásgeirsson 63

Ólafur Benediktsson 144, 153

Ólafur Briem 256

Ólafur G. Einarsson 74

Ólafur Gíslason 32-33, 83, 260

Ólafur Guðmundsson í Mýrarhúsum 18, 20, 82, 86, 95, 101, 103, 110, 141, 160-62, 187-88, 197, 200, 205-07, 227-28, 234, 239, 278, 287-88

Ólafur Guðmundsson í Nesi 131, 133, 290

Ólafur Guðmundsson útgerðarmaður 112

Ólafur Gunnarsson frá Vík í Lóni 269, 273

Ólafur Gunnlaugsson 127

Ólafur Ingimundarson eldri 115, 155

Ólafur Ingimundarson yngri 155-56, 197

Ólafur Jónsson hreppstjóri 9

Ólafur Jónsson læknir 99

Ólafur Jónsson í Gróttu 114, 144

Ólafur Jónsson í Grænumýri 33, 83, 98, 107

Ólafur Lárusson 108, 299

Ólafur Ólafs 163

Ólafur Ólafsson 18, 82

Ólafur H. Óskarsson 276

Ólafur Pétursson frá Hrólfsskála 111

Ólafur Pétursson í Pálsbæ 167

Ólafur Pétursson sjómaður 103

Ólafur Sigurðsson í Tjarnarhúsum 102, 108, 161

Ólafur Sigurðsson verkfræðingur 166

Ólafur Stefánsson 308, 310

Ólafur M. Stephensen 24, 83, 248, 277

Ólafur Thors 29-30

Ólafur Þórðarson 17, 86, 131

Olga Hafberg 260, 271

Olgeir Friðgeirsson 269

Ólöf Einarsdóttir 153

Ólöf Ágústa Eyjólfsdóttir 96

Ólöf Gunnsteinsdóttir 134

Ólöf Pétursdóttir 268, 271, 274-75

Ólöf Sigurðardóttir 110

Ormur Jónsson 123

Óskar Halldórsson 68

Otti Gíslason 101-02

Otti Guðmundsson 217

Otti Ingjaldsson 107-09, 114, 127, 144, 173, 304

Pálmi Ágústsson 260

Páll Einarsson 211-12

Páll Eyvindsson 160

Páll Guðmundsson í Nesi 17, 86, 131, 133, 161-62

Páll Guðmundsson skólastjóri 66, 72, 269, 275-76

Páll Jónsson 87, 119, 299

Páll Melsteð 231

Páll S. Pálsson 265

Páll Stefánsson 25, 83, 252

Petrea Jónsdóttir 84-85

Pétur Bárðarson 11

Pétur Breiðfjörð Indriðason 271

Pétur Guðmundsson í Bygggarði 85, 154

Pétur Guðmundsson í Engey 15, 108

Pétur Guðmundsson í Hrólfsskála 110, 112

Pétur Hafstein 229

Pétur Hálfdanarson 144, 154

Pétur Hjálmsson 267

Pétur Hjaltested 258

Pétur Ingjaldsson 96, 208

Pétur Jónsson 160

Pétur Ottesen 30

Pétur Sigurðsson í Hrólfsskála 110-12, 82, 166, 187, 200, 209-12, 220-21, 223, 225, 228, 243, 248, 283, 287, 290

Pétur Sigurðsson forstjóri 166-67, 199, 283

Pétur Þórðarson 242

Pétur Þorkelsson 160

Ragnheiður Bjarnadóttir 96

Ragnheiður Sturlaugsdóttir 155

Ragnhildur Bergþórsdóttir 260

Ragnhildur Brynjólfsdóttir 105, 141-42

Ragnhildur Gröndal 127

Ragnhildur Jónsdóttir 142, 263-64

Ragnhildur Pétursdóttir 203

Rannveig Ólafsdóttir 162

Rannveig Skúladóttir 123

Rannveig Þorkelsdóttir 144

Rúnar Hafdal Halldórsson 271

Runólfur Ólafs 83, 161-62, 165, 201-02, 208-12, 216, 218, 242, 247, 279, 286-88, 290

Rögnvaldur Loptsson 9

Sars, G.O. 178

Schierbeck H.J. 291

Sesselja Guðmundsdóttir 157

Sesselja Jónsdóttir 137

Sigfús Guðmundsson 48

Sigfús Sigurhjartarson100

Sigríður Árnadóttir 154

Sigríður Arnlaugsdóttir 266

Sigríður Björnsdóttir 264

Sigríður Halldórsdóttir 93-94, 306

Sigríður Jafetsdóttir 164-65

Sigríður Jónsdóttir169

Sigríður Pétursdóttir 108-09

Sigríður Sigurðardóttir 165

Sigríður Sigurðardóttir í Ráðagerði148

Sigríður Gyða Sigurðardóttir 164, 196

Sigríður Sigurjónsdóttir 169

Sigríður Sigvaldadóttir 23, 118

Sigríður Stefánsdóttir 100

Sigríður Þorsteinsdóttir 149

Sigríður Þorvaldsdóttir 95

Sigrún Jónsdóttir 296

Sigurbjörg Sigurðardóttir 146

Sigurborg Einarsdóttir 263

Sigurður Kr. Árnason 66-67, 296

Sigurður Björnsson 260

Sigurður Breiðfjörð 170

Sigurður Briem 291

Sigurður Einarsson 82, 156, 162-64, 279, 283

Sigurður Erlendsson 144

Sigurður Flygenring, 38, 46, 48, 53,-54, 57-58, 83

Sigurður Guðbrandsson 101

Sigurður Guðmundsson 97

Sigurður Guðmundsson skipstjóri 216

Sigurður Gunnlaugsson 286

Sigurður Heiðdal 83, 254-56

Sigurður Hermannsson 297

Sigurður Ingjaldsson 14, 17, 20, 23, 86, 95, 107, 109-11, 188, 200, 206-07, 279, 282, 287

Sigurður Jóhannsson 57

Sigurður Jónasson 68

Sigurður Jónsson 269

Sigurður Jónsson í Görðunum 187, 204-06, 216, 219

Sigurður Jónsson í Steinnesi 57-60, 83, 134

Sigurður Jónsson skólastjóri 27, 33, 37-38, 40, 44, 46, 50, 61, 83, 85, 86, 257-60, 268-69, 271, 274-76, 285, 287, 291-92

Sigurður Magnússon 145, 175

Sigurður Ólafsson 83, 133, 136, 245

Sigurður Pétursson skipstjóri 111-12, 166-67

Sigurður Pétursson sýslumaður 126-27, 309

Sigurður Sigurðsson á Bakka 115, 149

Sigurður Sigurðsson 164-65

Sigurður Sigurðsson kennari 23, 227-30, 239, 242, 245-46

Sigurður Thorgrimsen 13

Sigurður Þórðarson 149, 193

Sigurður Þórólfsson 27, 83, 85, 152, 245, 258-59

Sigurður Thoroddsen 46

Sigurgeir Sigurðsson biskup 111

Sigurgeir Sigurðsson bæjarstjóri 60-63, 68-71, 73-74, 76-77, 84-85

Sigurjón Jónsson oddviti 37-38, 44, 46-47, 83, 85, 101

Sigurjón Jónsson skipstjóri 217

Sigurþór Jakobsson 72

Sigvaldi Sæmundsson 93

Siv Friðleifsdóttir 84, 86

Skapti Sæmundsson 169, 171-72

Skúli Magnússon 124, 159, 173, 175 178

Skúli Ólafs 163

Soffía Ísleifsdóttir 103

Sólrún Steindórsdóttir 270

Sólveig Bogadóttir 130

Sólveig Jónsdóttir 134

Sólveig Oddsdóttir 144

Sophie Magdalene Klog, f. Jonsen 129

Snorri Ottason 107-08

Snorri Gissurarson 169

Snorri Sigurðsson 174

Snæbjörn Ásgeirsson 68-70, 76-77, 80-81, 84, 121, 294

Snæbjörn Þorvarðarson 92

Sparre, F. 207-08

Spassky, Boris 297

Stefán Ágústsson 71, 81, 294

Stefán Guðmundsson 258

Stefán Gunnlaugsson 14, 127

Stefán Hallkelsson 92, 121-22, 300-01, 303

Stefán Ólafsson 86

Stefán Jóhann Stefánsson 163

Stefán Stephensen 130

Steindór Björnsson frá Gröf 252

Steingrímur Illugason 141, 150

Steindór Ingimundarson 99

Steingrímur Ólafsson 169-70

Steingrímur Thorsteinsson 232, 238-39

Steinunn Árnadóttir 172

Steinunn Arnórsdóttir 92

Steinunn Ásmundsdóttir 123

Steinunn Bjarnadóttir 124

Steinunn Einarsdóttir 295

Steinunn Felixdóttir 270

Steinunn Guðbrandsdóttir 257

Steinunn Jónsdóttir á Bakka113

Steinunn Jónsdóttir í Bygggarði 155

Steinunn Jónsdóttir á Lambastöðum 92

Steinþór Þorsteinsson 271

Sturla Jónsson 135, 168

Styrkár Gissurarson 121

Svava Sigurjónsdóttir 264

Svava Stefánsdóttir 84-85

Sveinbjörn Egilsson 127, 147, 218

Sveinbjörn Guðmundsson 141

Sveinbjörn Jacobsen 15

Sveinbjörn Jónsson 67, 69-70, 84

Sveinbjörn Sveinbjörnsson 130

Sveinn S. Einarsson 64

Sveinn Guðnason 130

Sveinn Karlsson 271

Sveinn Pálsson 90, 124, 149

Sæmundur Klemensson 114

Sæmundur Sæmundsson 82, 234-35

Sæþór Jónsson 271

Teitur Finnbogason 95

Teitur Lárusson 298

Thodal, L.A. 159

Thomsen, Ditlev 205

Thor Jensen 105, 165-66, 206, 212, 219, 249, 291

Thorvald Krabbe 147

Tómas Klog læknir 127, 129

Tómas Klog Einarsson 150

Tómas Klog Pálsson 131

Tómas Klog Steingrímsson 141, 150, 195

Torfi Londemann 123

Trausti Skúlason 260

Tryggvi Gunnarsson 219-20, 226

Tryggvi Gunnsteinsson 54, 57, 83, 121, 134

Tryggvi Magnússon 100

Úlfhildur Jónsdóttir 121-22, 300-301, 303

Ulrich Hansen 100

Una Sveinsdóttir 266

Unnur Andrésdóttir 263

Unnur Óladóttir 117

Valborg Einarsdóttir 263

Valborg Sigurðardóttir 152

Valgeir Gestsson 275

Valgarður Ó. Breiðfjörð 221

Valgerður Guðmundsdóttir 131, 133, 162-63

Valgerður Gunnlaugsdóttir 131

Valgerður Ólafsdóttir 150, 155

Valgerður Sigurðardóttir 108-09

Vigfús Árnason 123

Vigfús Guðmundsson 26-27, 83,

Vigfús Þórarinsson 11, 124

Víglundur Þorsteinsson 77, 79-82, 84

Vilborg Gísladóttir 92

Vilborg Jónsdóttir 108

Vilborg Sveinsdóttir 122

Vilchin Skálholtsbiskup 112, 299-300, 307

Vilhjálmur Þ. Gíslason 200

Vilhjálmur Guðmundsson 138, 291

Vilhjálmur Hjálmarsson 67

Vilhjálmur Oddsson 99

Vilhjálmur H. Vilhjálmsson 67, 295

Vilhjálmur S. Vilhjálmsson 204

Vilmundur Vilhjálmsson 139

Ward, Pike 219

Þór Whitehead 38

Þóra Guðjónsdóttir 71

Þóra Jónsdóttir 93

Þóra Pétursdóttir 111

Þórarinn Arnórsson 83, 161, 209, 248, 254, 279-82

Þórarinn Böðvarsson 179, 189

Þórarinn Jónsson 118

Þórarna Hildibrandsdóttir 149

Þórbergur Þórðarson 164

Þorbjörg Guðmundsdóttir 130

Þorbjörg Jónsdóttir kennari 273

Þorbjörg Jónsdóttir í Tjarnarhúsum102

Þorbjörg Sigurðardóttir 165

Þorbjörn Karlsson 295

Þórdís Jónsdóttir 122, 302

Þórdís Tryggvadóttir 263

Þórður Bjarnason 90, 96-97

Þórður Einarsson 159-60, 175

Þórður Guðmundsson í Glasgow 133, 211-12

Þórður Guðmundsson í Görðunum 20, 185, 187, 241

Þórður Guðmundsson lögmaður 9, 12

Þórður Guðmundsson á Hálsi 176

Þórður Guðmundsson sýslumaður 14

Þórður Guðmundsson 211-12

Þórður Helgason 154

Þórður Hinriksson 104, 196

Þórður Jónsson á Bakka 86, 115

Þórður Jónsson í Gróttu 108, 146, 174-75, 197

Þórður Jónsson í Ráðagerði 82, 85, 106, 150-52, 155, 185, 187, 197, 202, 204, 220-21, 234, 279, 282

Þórður Magnússon 273

Þórður Sveinbjörnsson 15, 130-31, 161, 170

Þórður Þorláksson 301

Þórey Bjarnadóttir Kolbeins 96, 156

Þórey Kolbeins 263

Þorfinnur Þorláksson 140-41

Þorgrímur Þorláksson 124

Þorkell Árnason 170

Þorkell Bjarnason 232

Þorkell Guðmundsson 170, 172

Þorkell Nikulásson 138

Þorkell Þorkelsson 172

Þorkell Þorláksson 115

Þorlákur Guðmundsson 23, 82, 234-35, 239

Þorlákur Ó. Johnson 181-82

Þorlákur Þorkelsson 115

Þorleifur Ófeigsson 260

Þorsteinn Andrésson 137

Þorsteinn Bjarnason 86

Þorsteinn Briem 254

Þorsteinn Egilson 182-83, 189

Þorsteinn Einarsson 72

Þorsteinn Guðmundsson 157

Þorsteinn Gunnarsson 149

Þorsteinn Jónsson 101

Þorsteinn Ottason 122

Þorsteinn Ólafsson 104

Þorsteinn Sigurðsson 149

Þorsteinn G. Sigurðsson 31, 256-58, 284, 288, 290

Þorsteinn Þorláksson 119, 137-38, 140

Þorsteinn Þorsteinsson 136

Þorsteinn Þorsteinsson yngri 136

Þórunn Árnadóttir 263-64, 267

Þórunn Bjarnadóttir 124

Þórunn Björnsdóttir 94

Þórunn Hafstað 270

Þórunn Jónsdóttir 146

Þórunn Jónsdóttir í Bygggarði 154

Þórunn Jónsdóttir í Ráðagerði 150

Þórunn Ólafsdóttir 161

Þórunn Sigurðardóttir 115

Þórunn Tómasdóttir 156

Þorvarður Einarsson vitavörður 146-147

Þorvarður Þórólfsson 9

Þuríður Bjarnadóttir 109

Þuríður Einarsdóttir 263

Þuríður Helgadóttir 229, 264-65

Þuríður Jónsdóttir122, 153

Þuríður Magnúsdóttir138

Þuríður Ólafsdóttir 115, 126

Þuríður Sigurðardóttir 110, 116

Ævar Guðmundsson 298

Ögmundur Sigurðsson 254

Örlygur Hálfdanarson 260